Avrupa-Merkezcilik, Oryantalizm ve Medenileştirme Söylemi Bağlamında ‘Öteki’nin İnşası

Yıl 2025, Cilt: 7 Sayı: 2, 449 - 481, 27.12.2025

Cem Uncu

Öz

Bu çalışma, Batı’nın Doğu’yu algılama biçiminde tarihyazımının oynadığı rolü, ötekileştirme, barbarlık ve medeniyet kavramları çerçevesinde eleştirel bir bakışla incelemektedir. Antikçağ’dan modern döneme kadar Batı, kendi kimliğini barbar öteki üzerinden tanımlayarak kurmuş ve bu karşıtlık üzerinden üstünlüğünü meşrulaştırmıştır. Yunan ve Roma metinlerinden Ortaçağ kroniklerine, Aydınlanma düşüncesinden sömürgeci söylemlere kadar uzanan örnekler, Avrupa-merkezci tarih yazımının Batı üstünlüğünü sistematik olarak inşa ettiğini ortaya koymaktadır. Doğu’ya despotik, durağan ve medeniyetten uzak sıfatlarının yüklenmesi, Batı’ya kendi ilerlemeci kimliğini yüceltme imkânı sunmuş; bu süreç yüzyıllar içinde kurumsallaşmış bir söyleme dönüşmüştür. Çalışma, Michel Foucault’nun bilgi/iktidar teorisi ve Edward Said’in Oryantalizm eleştirisi üzerinden, tarih yazımının ideolojik bir araç işlevi gördüğünü göstermektedir. Ayrıca Rusya’nın Kafkasya ve Türkistan’da Batı’nın “medenileştirme misyonu”nu benimsemesi, imparatorlukların işgal ve tahakküm politikalarını “medeniyet” söylemiyle meşrulaştırma örneği olarak incelenmektedir. Modern tarih yazımında Ortaçağ’ın “karanlık çağ” olarak kurgulanması, İslam dünyasının yükselişinin görmezden gelinmesi ve Avrupalı olmayan toplumların edilgen gösterilmesi de bu sürecin önemli yansımalarıdır. Bu analizler, tarihyazımının tarafsız bir olay kaydı olmadığını, anlam üretiminin ideolojik bir alanı olduğunu ortaya koymaktadır. Sonuçta, Avrupa-merkezci anlatıların günümüzde de “medenî–barbar” karşıtlığını yeniden ürettiği vurgulanmaktadır.

Anahtar Kelimeler

Avrupa-merkezcilik , Oryantalizm , Medeniyet , Ötekileştirme , Tarihyazımı

Constructing the ‘Other’ within the Context of Eurocentrism, Orientalism, and the Civilizing Discourse

Öz

This study critically examines the role of historiography in shaping Western perceptions of the East through the concepts of othering, barbarism, and civilization. From antiquity to the modern era, the West constructed its own identity by defining itself in opposition to an imagined barbarian other. Drawing on examples from Greek and Roman texts, medieval chronicles, Enlightenment thought, and colonial discourses, the article demonstrates how Eurocentric historiography systematically legitimized Western superiority. The act of labeling the East as despotic, stagnant, and uncivilized not only provided a mirror through which the West glorified itself, but also produced a narrative that became institutionalized over centuries. The study highlights Michel Foucault’s theory of knowledge/power and Edward Said’s critique of Orientalism as theoretical frameworks for understanding how historiography functions as an ideological tool. Furthermore, the article discusses the Russian adaptation of the Western “civilizing mission” in the Caucasus and Turkestan, revealing how imperial powers appropriated the discourse of civilization to justify conquest and subjugation. Special attention is given to the notion of Eurocentrism in modern historiography, where the Middle Ages were constructed as “dark” while the Islamic world’s flourishing was obscured, and where non-European societies were depicted as passive or peripheral. By analyzing these mechanisms, the study demonstrates that historiography is not a neutral record of events but a contested terrain of meaning production. Ultimately, it argues that the persistence of Eurocentric narratives continues to influence global politics, reinforcing dichotomies between “civilized” and “barbaric”.

Anahtar Kelimeler

Eurocentrism , Orientalism , Civilization , Othering , Historiography

Kaynakça

• Ahmad, A. (1995). Teoride Sınıf, Ulus, Edebiyat. trans. by A. Fethi, İstanbul: Alan Yayıncılık.
• АКАК, (1875). Акты Собранные Кавказскою Археографическою Коммиссиею, ст. Сов. Ад. Берже, Тифлись, Том. VI, Часть II (1816-1827) [Aktı Sabraniye Kafkazskuyu Arheografiçeskuyu Komissieyu, St. Sov. Ad. Berje, Tbilisi, V. VI/II (1816-1827)].
• Akan, M. (2019). Bilinmeyenden ‘Öteki’ye: Rusya’nın Kafkasya’yı İşgalinde Oryantalizm Etkisi. İstanbul: İdeal Kültür Yayıncılık.
• Aksu, Ş. (2006). Hegel ve Tarih Felsefesi. Ankara: Anı Yayıncılık.
• Ammianus Marcellinus (1902). The Roman History of Ammianus Marcellinus [for the years 353 to 378]. trans. by C. D. Yonge, London: George Bell & Sons.
• Anderson, B. (2006). Imagined Communities: Reflections on the Origin and Spread of Nationalism. London: Verso.
• Anonymous (1966). Karolus Magnus et Leo Papa: Ein Paderborner Epos vom Jahre 799. Ed. and trans. by Joseph Brockmann, Paderborn, 1966.
• Aristoteles (2024). Politika, trans. by Y. G. Sev, İstanbul: Ketebe Yayınları.
• Baxter, W. E. (1885). England and Russia in Asia - (The Imperial Parliament Series). London: Swan Sonnenschein.
• Berjé, A. (2010). Kafkasya: Dağlı Halkların Göçü ve Kısa Tarihi. trans. by M. Papşu, İstanbul: Kafkas Derneği Yayınları.
• Bıçak, A. (2015). Tarih Felsefesi. İstanbul: Dergâh Yayınları.
• Bilgin, M. S. (2003). Zarathuştra. İstanbul: Berfin Yayınları.
• Birekul, M. (2009). Türkiye’nin Avrupa Birliği Üyeliğine Karşı Avrupa’da Yükselen Kültürcü Söylem ve Din Faktörü: Avrupa Basınından Okumalar, Necmettin Erbakan Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 28, 69-84.
• Boztemur, R. (2002). Marx, Doğu Sorunu ve Oryantalizm. Doğu Batı, 20(1), 139-158.
• Braudel, F. (1994). A History of Civilizations. trans. by R. Mayne, New York: The Penguin Press.
• Bumin, T. (2005). Hegel (Bilinç Problemi, Köle-Efendi Diyalektiği, Praksis Felsefesi). İstanbul: YKY.
• Carr, E. H. & Fontana, J. (1992). Tarih Yazımında Nesnellik ve Yanlılık. trans. by Ö. Ozankaya, Ankara: İmge Kitabevi.
• Cavafy C. P. (1978). Collected Poems. edt. G. Savidis, trans. by E. Keeley & P. Sherrard, London: Chatto & Windus.
• Césaire, A. (2005). Sömürgecilik Üzerine Söylev. trans. by G. Ayas, İstanbul: Doğu Kütüphanesi.
• Césaire, A. (2007). Barbar Batı: Sömürgecilik Üzerine Söylev. edt. & trans. by G. Ayas, İstanbul: Salyangoz Yayınları.
• Claudian (1990). Against Rufinus. Vol. I, Cambridge.
• Çelik, Z. (2020). Avrupa Şark’ı Bilmez: Eleştirel Bir Söylem (1872-1932). İstanbul: Koç Üniversitesi Yayınları. Çırakman, A. (2002). Oryantalizmin Varsayımsal Temelleri: Fikri Sabit İmgelem ve Düşünce Tarihi. Doğu Batı, 20(1), 189-206.
• Cioran, E. M. (1996). History and Utopia. trans. by R. Howard, London: Quartet Books.
• Cioran, E. M. (2017). Doğmuş Olmanın Sakıncası Üstüne. İstanbul: Metis Yayınları.
• Doğancı, K. (2014). Polybius’un Tarih Anlayışı ve Tarih Yazım Yöntemi Üzerine. International Journal of Human Sciences, 11(2), 1167-1180.
• Достоевский (Dostoyevski), Ф. М. (1984). Геок-Тепе. Что Такое Для Нас Азия? (Gok-Tepe. Çto Takoye Dlya Nas Aziya), Полное собрание сочинений. Том 21, Ленинград, cc. 32-40.
• Dowd, C. (2016). The Irish-American Identities of Robert E. Howard and Conan the Barbarian. New Hibernia Review / Iris Éireannach Nua, 20(2), 15-34.
• Duygu, Z. (2014). VII. Yüzyıldaki İslam Fetihlerinin ve Müslüman Hâkimiyetinin Hıristiyan Tarih Yazımına İzdüşümleri. Journal of Artuklu Academia, 2014/1 (1), 33-65.
• Epstein, E. L. (2022). https://www.ebsco.com/research-starters/literature-and-writing/white-mans-burden-rudyard-kipling.
• Erkilet, A. (2015). Ele Geçirilemeyen Topraklar: Kuzey Kafkasya. İstanbul: Büyüyenay Yayınları.
• Euripides (2017). İphigenia Aulis’te. trans. by A. Çokona, İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
• Ferro, M. (2002). Sömürgecilik Tarihi. trans. by Muna Cedden, Ankara: İmge Kitabevi.
• Fontana, B. (1993). Hegemony and Power: On the Relation Between Gramsci and Machiavelli. Minneapolis: University of Minnesota Press.
• Fontana, J. (2003). Çarpıtılmış Geçmişe Ayna: Avrupa’nın Yeniden Yorumlanması. trans. by N. Elhüseyni, İstanbul: Literatür Yayıncılık.
• Foucault, M. (2012). İktidarın Gözü: Seçme Yazılar. trans. by I. Ergüden, İstanbul: Ayrıntı Yayınları.
• Fraser-Tytler, W. K. (1950). Afghanistan - A Study of Political Develoments in Central Asia. London: Oxford University Press.
• Freshfield, D. W. (1869). Travels in the Central Caucasus and Bashan: Including Visits to Ararat and Tabreez and Ascents of Kazbek and Elbruz. London: Longmans, green and Co.
• Goody, J. (2006). The Theft of History. New York: Cambridge University Press.
• Gordin, Y. (2014). Kafkas Atlantisi: 300 Yıl Süren Savaş. trans. by U. Yağanoğlu, İstanbul: CSA Yayınevi.
• Gökalp, Z. (2015). Türkçülüğün Esasları. İstanbul: Ötüken Neşriyat.
• Gramsci, A. (1971). Selections From The Prison Notebooks. edt. Q. Hoare; G. N. Smith, New York: International Publishers.
• Hasse, D. N. (2024). Avrupalı Nedir? Sömürgeci ve Romantik Düşünce Biçimlerinin Üstesinden Gelmek. trans. by S. Akti, İstanbul: Vakıfbank Kültür Yayınları.
• Hegel, G. W. F. (2010). The Phenomenology of Spirit. trans. by T. Pinkard, (Original Work, Bamberg: Joseph Anton Goebhardt, 1807).
• Herodotos (1973). Herodot Tarihi. trans. by M. Ökmen, İstanbul: Remzi Kitabevi.
• Hobsbawm, E. (2009a). Barbarlık: Bir Kullanım Kılavuzu, Tarih Üzerine. trans. by O. Akınhay, İstanbul: Agora Kitaplığı.
• Hobsbawm, E. (2009b). Kimlik Tarihi Yeterli Değildir, Tarih Üzerine. trans. by O. Akınhay, İstanbul: Agora Kitaplığı.
• Homer (1924). The Iliad. trans. by A. T. Murray, London: William Heinemann.
• Homeros (2014). İlyada. trans. by A. Erhat & A. Kadir, İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
• Howard, R. E. (1932). The Phoenix on the Sword (Conan the Barbarian). Weird Tales.
• Iggers, G. G. (2012). Bilimsel Nesnellikten Postmodernizme: Yirminci Yüzyılda Tarihyazımı. trans. by G. Ç. Güven, İstanbul: Tarih Vakfı Yurt Yayınları.
• İnalcık, H. (2015). Tarihe Düşülen Notlar. V. 2, İstanbul: Timaş Yayınları.
• Jordanes (1915). The Gothic History of Jordanes. trans. by C. C. Mierow, Princeton.
• Kadı, İ. H. (2002). Hollanda’da Şarkiyat Araştırmaları. Doğu Batı, 20(1), 85-113.
• Kahraman, H. B. (2002). İçselleştirilmiş, Açık ve Gizli Oryantalizm ve Kemalizm, Doğu Batı, 20(1), 159-188.
• Kalın, İ. (2018). Barbar, Modern, Medenî. İstanbul: İnsan Yayınları.
• Kalkan, S. (2024). Oryantalist Tarih Yazımının Seyyid Ahmed Han ve Aligarh Hareketi Üzerindeki Etkileri -Bâbürlülerin Gerilemesi Özelinde-. Burdur İlahiyat Dergisi, 9, 119-140.
• Karatay, O. (2003). İran ile Turan - Hayali Milletler Çağında Avrasya ve Ortadoğu. Ankara: Karam Yayınları.
• Karlsson, I. (2006). The Turk as a threat and Europe’s “Other”. International Issues & Slovak Foreign Policy Affairs, 15(1), 62-72.
• Khodarkovsky, M. (2021). Türkistan ve Avrasya Steplerinde Rus Yayılmacılığı: Bir Sömürge İmparatorluğunun Oluşumu (1500-1800). trans. by M. A. Koç, İstanbul: Selenge.
• Kırilen, G. (2018). Origin of the Term “Barbarian”. Doğu Asya Araştırmaları Dergisi (DAAD), 1(1), 18-29.
• Kipling R. (1899). The White Man’s Burden. McClure’s Magazine, 12(4), 290-291.
• Kontny, O. (2002). Üçgenin Tabanını Yok Sayan Pythagoras: Oryantalizm ve Ataerkillik Üzerine. Doğu Batı, 20(1), 121-136.
• Lechner, K. (1954). Hellenen und Barbaren im Weltbild der Byzantiner die alten Bezeichnungen als ausdruck eines neuen Kulturbewußtseins. Dissertation, Münih.
• Lessar, P. M. (1885). Yugo-Zapadnaya Turkmeniya (Zemli Sarıkov i Salorov). S. Peterburg. Library of Congress Prints and Photographs Division (1899). Washington/USA. Digital version: https://www.loc.gov/resource/cph.3b32850/.
• Маrков, Е. (1901). Rossiya v Sredney Azii: Oçerki puteşestviya po Zakavkazyu, Turkmenii, Buhare, Samarkandskoy, Taşkentskoy i Ferganskoy oblastyam, Kaspiyskomu moryu i Volge. Tom I-II, S. Peterburg.
• Makari, G. (2021). Of Fear and Strangers: A History of Xenophobia. New Haven: Yale University Press.
• Mardin, Ş. (2002). Oryantalizmin Hasıraltı Ettiği. Doğu Batı, 20(1), 115-120.
• Marx K. (1869). Der achtzehnte Brumaire des Louis Bonaparte. Hamburg: Otto Meißner.
• Montaigne, M. (2016). Denemeler. trans. by S. Eyüboğlu, İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
• Orwell, G. (2021). 1984. trans. by B. O. Doğan, İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
• Özcan, K. (2015). Kırım Türklerinin Sürgünü ve Vatana Dönüş Mücadelesi 1944-1990. Düşünce Dünyasında Türkiz, 6(32), 51-88.
• Özcan, K. (2018). Kırım Kırım Kırılan Kırım. Konya: Çizgi Kitabevi.
• Özkan, M. (2019). Türkistan’ın Keşif Çağı - Rus Seyyah Burnaşev’in Gözünden Buhara. İstanbul: Kronik Kitap.
• Piccolomini (Pope Pius II), A. S. (2013). Europe (c.1400-1458). trans. by R. Brown, Washington D.C.: Catholic University of America Press.
• Piccolominei postea Pii Pope Pius II, Enee Silvii (2001). De Europa / 1405-1464. Ed. Adrianus van Heck, Città del Vaticano: Biblioteca apostolica vaticana.
• Plutarch (1967). Plutarch’s Lives, Vol. VII (Demosthenes & Cicero, Alexander & Julius Caesar). trans. by B. Perrin, London.
• Plutarkhos (2019). Paralel Hayatlar (İskender-Sezar). trans. by İ. Çokona, İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
• Popper, K. R. (1964). The Poverty of Historicism. New York: Harper & Row.
• Ricci, G. (2005). Türk Saplantısı: Yeniçağ Avrupa’sında Korku, Nefret ve Sevgi. trans. by K. Atakay), İstanbul: Kitap Yayınevi.
• Richmond, S. (2022). Şark’ta İngiltere’nin Sesi: Stratford Canning ve Osmanlı İmparatorluğu ile Diplomasi. trans. by. Z. Gül & Ö. Kayrıcı, İstanbul: Runik Kitap.
• Said, E. (1979) Orientalism. New York: Vintage Books.
• Soykut, M. (2002). Tarihî Perspektiften İtalyan Şarkiyatçı ve Türkologları. Doğu Batı, 20(1), 41-84.
• Sundstrom, R. R. (2013). Sheltering Xenophobia. Critical Philosophy of Race, 1(1), 68-85.
• Sundstrom, R. R., & Kim, D. H. (2014). Xenophobia and Racism. Critical Philosophy of Race, 2(1), 20-45.
• Temizkan, A. (2010). Kuzey Kafkasya’da Müridizmin Kurumsallaşması ve Gazavat. Karadeniz Araştırmaları, 25(Bahar), 77-92.
• The Editors of Encyclopaedia Britannica (2020). “Iphigenia at Aulis”, Encyclopedia Britannica, https://www.britannica.com/topic/Iphigenia-at-Aulis. Accessed 5 September 2025.
• The Golden Deer of Eurasia: Scythian and Sarmatian Treasures from the Russian Steppes (2000). Eds. J. Aruz, A. Farkas & A. Alekseev, New York: The Metropolitan Museum of Art-Yale University Press.
• Tönnies, F. (1887). Gemeinschaft und Gesellschaft: Abhandlung des Communismus und des Socialismus als Empirischer Culturformen. Leipzig: Fues’s Verlag.
• Traverso, E. (2013). Savaş Alanı Olarak Tarih. trans. by O. Binatlı, İstanbul: Ayrıntı Yayınları.
• Traverso, E. (2019). Geçmişi Kullanma Kılavuzu: Tarih, Bellek, Politika. trans. by I. Ergüden, İstanbul: İletişim Yayınları.
• Trevor-Roper H. R. (1975). The Rise of Christian Europe. London: Thames and Hudson.
• Tuna, K. (2015). Batılı Bilginin Eleştirisi Üzerine. İstanbul: İz Yayıncılık.
• Turna, B. B. (2002). Şarkiyatçılığı Anlamak: Edward Said’in “Şarkiyatçılık”ı Üzerine Notlar. Doğu Batı, 20(1), 219-241.
• Tülüce, A. (2015). Bizans Tarih Yazımında Öteki Selçuklu Kimliği. İstanbul: Selenge Yayınları.
• Türkbağ, A. U. (2002). Şark’a Dair: Miladın 24. Yılında Şarkiyatçılık. Doğu Batı, 20(1), 207-218.
• Uncu, C. (2025). XIX. Yüzyılın İkinci Yarısında Kıbrıs’ın Hindistan Yolu İçin Önemi ve İngiliz Dış Politikasına Etkisi (The Importance of Cyprus for the Indian Route in the Second Half of the 19th Century and Its Effect on British Foreign Policy). Tarih İncelemeleri Dergisi, 40(1), 427-467.
• Ülgener, S. (1951). Tarihte Darlık Buhranları ve İktisadi Muvazenesizlik Meselesi. İstanbul.
• Ülgener, S. (1984). Darlık Buhranları ve İslâm İktisat Siyaseti. Ankara: Mayaş Yayınları.
• Üstün, A. (2013). Geç Roma Tarihyazımında Hunlar. Ankara Üniversitesi, Tarih (Genel Türk Tarihi) Anabilim Dalı, Basılmamış Doktora Tezi, Ankara.
• Vámbéry, A. (2019). Bir Sahte Dervişin Orta Asya Gezisi. edt. N. A. Özalp, trans. by A. S. Abdülhalim, İstanbul: Kitabevi.
• Vámbéry, A. (2022). Türkistan’a Seyahat: Bir Sahte Dervişin İstanbul’dan Semerkant’a Yolculuğu. trans. by. Resul Şahsi, İstanbul: Divan Kitap.
• Whitman, S. (2017). Sultan II. Abdülhamid Döneminde Bir İngiliz Gazetecinin Türkiye Anıları. trans. by K. M. Orağlı, İstanbul: Yeditepe Yayınevi.
• Yapp, M. E. (1992), “Europe in the Turkish Mirror”, Past & Present. Vol. 137, Issue 1, 134-155.
• Yardım, M. (2021). Batı Muhayyilesinde Türkofobik Unsurlar ve Ötekileştirme Süreci. Selçuk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Dergisi, 52, 411-427.
• Yeğenoğlu, M. (2003). Sömürgeci Fantaziler: Oryantalist Söylemde Kültürel ve Cinsel Fark. İstanbul: Metis Yayınları.
• Young, R. (1990). White Mythologies: Writing History and the West. London: Routledge.
• Zedler, Z. H. (1731-1754). “Europa”, Grosses vollständiges Universal-Lexicon: Aller Wissenschafften und Künste. Bd. VIII, Leipzig, 2191-2196 (For the digital version see: https://www.zedler-lexikon.de).