Osmanlı’nın son döneminde taşrada sanayi eğitimi: Erzurum Sanayi Mektebi örneği

Öz

Avrupa’da meydana gelen Aydınlanma çağı sanayide yeni bir dönemin başlangıcı olmuştur. Üretimin yeni bir boyut kazandığı bu dönemde fabrikalar açılmış ve seri üretime geçilmiştir. Üretimin artışı sonucu hammadde ve işgücü ihtiyacı artarken uluslararası ticaret de yoğunlaşmıştır. Sanayide yaşanan yeni gelişmelere entegre olmak amacıyla Osmanlı Devleti de bir takım adımlar atmıştır. Devlet eliyle yapılan bu teşebbüsler, genel olarak savunma sanayinin ihtiyaçları doğrultusunda olmuştur. İlerleyen zamanlarda da sanayinin ihtiyacı olacak personelin eğitimi için yeni mektepler açılmış ve eski düzen usta- çırak ilişkisi terk edilmeye başlanmıştır. Bu amaçla kurulan okullardan birisi de Islahhanelerdir. İlk olarak 1863 yılında Tuna Valisi Mithat Paşa tarafından Tuna’da açılan Islahhaneler zamanla tüm imparatorluk sathına yayılmıştır. Islahhanelerin başarılı olmasının ardından bu mekteplerin devamı niteliğindeki Sanayi Mektepleri açılmaya başlanmıştır. Bu mekteplerden birisi olan Erzurum Sanayi Mektebi de 1904 yılında Vali Mustafa Nazım Bey tarafından açılmış, mektep 1905 yılında hazırlanan nizamname ile öğrenci kabulüne başlamıştır. İlk etapta dokumacılık, marangozluk, kunduracılık, terzilik, mürettiblik ve mücellidlik gibi mesleklerin öğretilmesinin amaçlandığı Erzurum Sanayi Mektebi, ilerleyen yıllarda yurt dışına öğrenci gönderecek seviyede mesleki eğitim vermiştir. Bu çalışmamızda, Erzurum Sanayi Mektebinin kuruluşu ve ardından yaşanan gelişmeler incelenecektir. Osmanlı Arşiv kaynakları eksenli yapılacak bu çalışma eğitim tarihinin önemli bir aşaması olan mesleki eğitimin tgelişim sürecini yerel bazda ele alması açısından önem arz etmektedir

Anahtar Kelimeler

• erzurum
• eğitim
• sanayi mektebi

Industrial education in the provinces in the late Ottoman period: The case of Erzurum Industrial School

Öz

The Age of Enlightenment in Europe marked the beginning of a new era in industry. During this period, when production gained a new dimension, factories were opened and mass production was initiated. As a result of the increase in production, the need for raw materials and labor increased, while international trade also intensified. The Ottoman Empire also took some steps in order to integrate with the new developments in industry. These initiatives carried out by the state were generally in line with the needs of the defense industry. In later times, new schools were opened for the training of personnel that the industry would need, and the old order of master-apprentice relationship began to be abandoned. One of the schools established for this purpose was the Reformatories. The Reformatories, which were first opened in Tuna in 1863 by the Governor of Tuna, Mithat Pasha, spread throughout the empire over time. Following the success of the Reformatories, the Industrial Schools, which were the continuation of these schools, began to be opened. One of these schools, Erzurum Industrial School, was opened in 1904 by Governor Mustafa Nazım Bey and the school started accepting students with the regulations prepared in 1905. Erzurum Industrial School, which initially aimed to teach professions such as weaving, carpentry, shoemaking, tailoring, typesetting and bookbinding, provided vocational education at a level that would send students abroad in the following years. In this study, the establishment of Erzurum Industrial School and the developments that followed will be examined. This study, which will be conducted based on Ottoman Archive sources, is important in terms of addressing the development process of vocational education, which is an important stage in the history of education, on a local basis.

Anahtar Kelimeler

• erzurum
• education
• ındustrial school

Kaynakça

1. Akyüz, Y. (2006). Türk eğitim tarihi. Pegem Yayınevi.
2. Altun, E. (2023). Erzurum merkez sancağında âfetler (Yayımlanmamış doktora tezi). Atatürk Üniversitesi, Erzurum.
3. Atalay, B. (2002). Osmanlı sanayileşmesi hakkında düşünceler. Türkler Ansiklopedisi C14, (ss.1104-1106). Yeni Türkiye Yayınları.
4. Aydın M. (1989, 28-30 Haziran). Sultan II. Mahmud döneminde yapılan nüfus tahrirleri [Sözlü sunum]. Sultan II. Mahmud ve Reformları Semineri, İstanbul.
5. Aydın, M. (1994). Doksanüç harbi. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, C9, 498-499.
6. Başbakanlık Osmanlı Arşivi (BOA), Dahiliye İdari (DH.İD), 82/16-7.
7. Başbakanlık Osmanlı Arşivi (BOA), Dahiliye Mektubi Kalemi (DH.MKT), 673/32, 731/21, 873/81-1, 893/20, 909.18-2, 909.18-3, 946.40.
8. Başbakanlık Osmanlı Arşivi (BOA), Dahiliye Sicilli Ahvâl Defterleri (DH.SAİD.d), 3/72, 25/72, 93/289, 81/481, 150/279.

9. Başbakanlık Osmanlı Arşivi (BOA), Dahiliye Şifre Kalemi (DH.ŞFR), 59/225, 503/55-1.
10. Başbakanlık Osmanlı Arşivi (BOA), Dahiliye Umur-ı Mahalliyye ve Vilayyat Müdürlüğü (DH.UMVM), 79/8-3, 79/8-6, 143/30, 143/80-1, 144/15-2.
11. Başbakanlık Osmanlı Arşivi (BOA), İrade Dahiliye (İ.DH), 1388/11.
12. Başbakanlık Osmanlı Arşivi (BOA), İrade Taltifat (İ.TAL), 477/69-2, 477/69-6.
13. Başbakanlık Osmanlı Arşivi (BOA), Maarif Mektûbi Kalemi (MF.MKT), 25/92, 536/49-4, 536/49-5.
14. Başbakanlık Osmanlı Arşivi (BOA), Şûrâ-yı Devlet (ŞD), 1523/15, 1524.12-1, 1525.21-2.
15. Başbakanlık Osmanlı Arşivi (BOA), Yıldız Esas Evrakı Defterleri (Y..EE..d…), 413.3.
16. Başbakanlık Osmanlı Arşivi (BOA), Yıldız Mütenevvia (Y.MTV), 140/108, Y.MTV.282.25.
17. Başbakanlık Osmanlı Arşivi (BOA), Yıldız Perakende Umumi (Y.PRK.UM), 74/1061.
18. Çınar, E. (2007). XIX. Yüzyılda Osmanlı Devleti’nde meslekî ve teknik eğitim [Yüksek lisans tezi, Selçuk Üniversitesi]. Ulusal Tez Merkezi.
19. Erzurum vilayet salnamesi 1871.
20. Erzurum vilayet salnamesi 1872.
21. Erzurum vilayet salnamesi 1873.
22. Erzurum vilayet salnamesi 1874.
23. Erzurum vilayet salnamesi 1875.
24. Erzurum vilayet salnamesi 1876.
25. Erzurum vilayet salnamesi 1877.
26. Güven, İ. (2022). Türk eğitim tarihi. Pegem Akademi Yayınları.
27. Karaca, A. (1993). Anadolu ıslahatı ve Ahmet Şâkir Paşa (1838-1899). Eren Yayıncılık.
28. Koç, B. (2006). Islahhanelerin finans olanakları ve iç işleyişleri, OTAM, 20, 185-196.
29. Koç, B. (2021). Osmanlı modernleşmesi ve Midhat Paşa-Tuna vilayeti Meclisleri ve yeniden yapılanma çabaları. Türkiye İş Bankası Yayınları.
30. Küçük, C. (1986). Osmanlı diplomasisinde Ermeni meselesinin ortaya çıkışı 1878-1897. Türk Dünyası Araştırmaları Vakfı Yayınları.
31. Küçükuğurlu, M. (2025). Erzurum tarihi. Türk Tarih Kurumu Yayınları.
32. Nehir, N. (2023). II. Abdülhamid dönemi vergi ayaklanmaları (Yayımlanmamış doktora tezi). Zonguldak Bülent Ecevit Üniversitesi, Zonguldak.
33. Nehir, N. (2020, 22-24 Ekim). Erzurum sanayi mektebi nizamnamesi (1905) [Sözlü Sunum]. 4. Uluslararası Mersin Sempozyumu, Mersin.
34. Önsoy, R. (1989). Tanzimat dönemi Osmanlı sanayi ve sanayileşme politikası. Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
35. Öztürk, C. (1999). Islahhâne. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, C19 (ss. 190-191), Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
36. Polat-Haydaroğlu, İlknur. (1990). Osmanlı İmparatorluğu’nda yabancı okullar. Kültür Bakanlığı Yayınları. Sakaoğlu, N. (2018). Türkiye eğitim tarihi 11-20. yüzyıllar. Alfa Yayıncılık.
37. Serveti Fünûn. 21 Mart 1918.
38. Süme, Mehmet. (2016). Osmanlı vergi uygulamalarına bir örnek: Oktruva Resmi. Belleten, 80(288), 531-546.
39. Temizgüney, Firdes. (2017). Emval-i metruke meselesi: Ermenilerden kalan mallar, 1915-1923. Türk Tarih Kurumu Yayınları.
40. Yanardağ, A. (2024). Osmanlı sanayileşme çalışmalarının eğitime yansıması: Sivas Islahhanesi’nden sanayi mektebine. Turkısh Hıstory Educatıon Journal, 13(1), 124-141.
41. Yıldırım, M.A. (2012). II. Meşrutiyet devrinde vilayet sanayi mekteplerini yeniden yapılandırma girişimleri: Vilâyât Sanayi Mektepleri tertibatı. Tarih Araştırmaları Dergisi, 31(52), 135-170. https://doi.org/10.1501/Tarar_0000000524.
42. Yıldırım, M.A. (2025). Islahhane. Türk Maarif Ansiklopedisi. Erişim: https://turkmaarifansiklopedisi.org.tr/islahhane
43. Yüksel, M. (2012). Erzurum, Bitlis ve Mamuretülaziz vilayetlerindeki Ermeni isyanları (1890-1905). Ermeni Araştırmaları, 43, 165-194.