Understanding the late Ottoman city through municipal sanctions: The example of Scopje

Yıl 2025, Cilt: 15 Sayı: 4, 2132 - 2151, 30.12.2025

İbrahim Yılmaz

https://doi.org/10.30783/nevsosbilen.1725348

Öz

One of the innovations brought by the Tanzimat Period for the Ottoman Empire and its society was the establishment of municipal organizations. The introduction of municipalities to the Ottoman cities started a new process. During this period, legal regulations were made in various fields in order for people to have a modern, healthy, and safe life. This study covered the second half of the 19th century and the beginning of the 20th century. In the study, which benefited from the documents of the Presidency of State Archives, Ottoman Archives and second-hand sources, the administrative sanctions imposed by the municipalities in the new period were examined specifically for the city of Skopje. Thus, it was aimed to reveal what kind of social life the administration aimed at and what kind of sanctions it imposed on those who violated the laws enacted to achieve this goal. Although there are many studies on Ottoman municipalities in the literature, there are not enough studies on the administrative sanctions they imposed. The study will contribute to the field in this respect. As a result of the study, it was determined that the Municipality of Skopje carried out strict inspections and imposed administrative fines on those who violated the rules in order to ensure that people could access healthy food, live in a clean and zoning-free environment, and have safe urban transportation. In addition, it was revealed that both the administration and people were very sensitive about animal rights in the city of Skopje and that administrative sanctions were imposed on those who acted against the provisions of the legislation in this regard.

Anahtar Kelimeler

Ottoman , City , Municipal , Skopje , Sanctions

Son dönem Osmanlı şehrini belediye yaptırımları üzerinden anlamak: Üsküp örneği

Öz

Tanzimat Dönemi’nin Osmanlı Devleti ve toplumu için getirdiği yeniliklerden birisi belediye teşkilatının kurulması olmuştur. Osmanlı şehirlerinin belediyelerle yönetilmeye başlanması yeni bir süreci başlatmıştır. Bu dönemde insanların modern, sağlıklı, güvenli bir hayata sahip olabilmeleri amacıyla çeşitli alanlarda hukuki düzenlemeler yapılmıştır. Bu çalışma XIX. yüzyılın ikinci yarısıyla XX. yüzyıl başlarını kapsamaktadır. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi belgeleriyle ikinci el kaynaklardan faydalanılan çalışmada yeni dönemde belediyelerin uyguladıkları idari yaptırımlar, Üsküp şehri özelinde incelenmektedir. Böylece idarenin nasıl bir toplumsal hayat hedeflediğinin, bu hedefe ulaşmak amacıyla çıkarılan kanunları ihlal edenlere ne tür yaptırımlar uyguladığının açığa çıkarılması amaçlanmaktadır. Literatürde Osmanlı belediyeleriyle çokça çalışma bulunmasına rağmen, belediyelerin uyguladığı idari yaptırımlarla ilgili yeterli çalışma bulunmamaktadır. Çalışmanın sonunda Üsküp belediyesinin, insanların sağlıklı gıdaya ulaşabilmeleri, temiz ve imar sorunları bulunmayan bir çevrede yaşamaları, güvenli bir şehir içi ulaşım imkânına sahip olmaları amacıyla sıkı denetimler yaptığı ve kuralları ihlal edenlere idari para cezaları uyguladığı tespit edilmiştir. Ayrıca Üsküp şehrinde hem idarenin hem de insanların hayvan hakları konusunda oldukça duyarlı davrandıkları ve bu konuda da mevzuat hükümlerine muhalif hareket edenlere idari yaptırımlar uygulandığı açığa çıkarılmıştır

Anahtar Kelimeler

Osmanlı , Şehir , Belediye , Üsküp , Yaptırım

Kaynakça

• 1311 Salname-i Vilayet-i Kosova, 6.Def’a, Vilayet Matbaası.
• 1314 Salname-i Vilayet-i Kosova 7.Def’a, Vilayet Matbaası.
• 1318 Salname-i Vilayet-i Kosova 8.Defa, Vilayet Matbaası.
• Ahbap, Y. (2015). Üsküp sancağının idari ve sosyo-ekonomik yapısı (1876-1911) [Yayımlanmış doktora tezi, İstanbul Üniversitesi].
• Aliağaoğlu, A. ve Uğur, A (2016). Osmanlı şehri, SDÜ Fen- Edebiyat Fakültesi Sosyal Bilimler Dergisi, (38), 203-226.
• Altınışık, I. U. (2012). Osmanlı’da zaman- mekan kavrayışının değişimi; edebi metinler üzerinden bir irdeleme, Turkish Studies, 7 (4), 3059-3091.
• Anastassıadou, M. (2010). Tanzimat çağında bir Osmanlı şehri Selanik (1830-1912), (I. Ergüden, Çev), II. Baskı, Tarih vakfı Yurt Yayımları.
• Artuk, İ.(1992). Beşlik, TDV İslam Ansiklopedisi, Cilt: 6, 7, Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
• Atar, F. (2001). Kadı, TDV İslam Ansiklopedisi, Cilt: 24, 67-73, Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
• Avcı, U. (2024). Osmanlı taşrasında belediye teşkilatının kuruluşu: Karacasu belediyesi, Tarih ve Gelecek Dergisi, 10 (2), 71-92.
• Bacanlı, H. (2022). Ölçü inkılabının tarihsel süreci, Ölçüler Kanununun kabulü ve uygulanışı, Atatürk Araştırma Merkezi Dergisi, 38 (105), 101-136.
• Bayartan, M. (2005). Tarihi coğrafya çalışmaları açısından şehir ve Osmanlı şehri, İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Coğrafya Bölümü Coğrafya Dergisi, (13), 85-92.
• Bektaş, G. (2023). Bir Rumeli kentinin modernleşmesi Üsküp 1839-1912, Yem Yayınları.
• Ceza Kanunname-i Hümayunu, Düstur, 1/1, 537-597, Matbaa-i Amire.
• Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA). Dahiliye Nezâreti Mektubî Kalemi Belgeleri, (DH.MKT), 2156/133.
• Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA). .Dahiliye Nezareti Muhaberât-ı Umumiye İdaresi Belgeleri, (DH.MUİ), 114/42.
• Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA). Yabancı Arşiv Makedonya Belgeleri, (YB.021), 57/38, 67/12, 67/17, 67/23, 67/31, 67/33, 67/36, 67/68, 67/80, 67/85, 67/180, 68/51, 68/94, 68/120, 68/236, 68/254, 68/256, 68/257, 69/38, 69/42, 70/31, 71/6, 72/102, 72/206, 72/102, 72/170, 72/190, 74/103, 74/146, 74/162, 74/185, 75/68, 75/158, 76/21, 83/26, 84/214, 84/150, 84/206, 84/214, 85/15, 87/352, 87/370, 88/142, 89/176, 89/184, 91/9, 91/40, 91/329, 91/330, 91/331, 91/332, 100/29, 101/48, 101/60, 102/73, 103/68, 107/31, 107/32, 108/191, 108/266, 108/301, 109/2, 109/3, 109/4, 109/5, 109/6, 109/7, 109/11, 109/12, 109/13, 109/14, 109/15, 109/16, 109/17, 109/19, 109/23, 109/24, 109/28, 109/37, 109/41, 109/52, 109/54, 109/56, 109/58, 109/64, 109/83, 109/87, 109/89, 109/96, 109/107, 109/109, 109/110, 109/118, 109/142, 109/144, 109/147, 109/148, 109/161, 109/199, 109/211, 109/220.
• Çadırcı, M. (1997). Tanzimat Döneminde Anadolu kentlerinin sosyal ve ekonomik yapısı, II. Baskı, Türk Tarih Kurumu Basımevi.
• Çağman, E. (2020). Osmanlı döneminde İstanbul’da modern bir mezbaha kurma teşebbüsü, FSM İlmi Araştırmalar İnsan ve Toplum Bilimleri Dergisi, (15), 33-62.
• Çil, H. (2023). Hıfzısıhha umum müfettişi Charles Bonkowski Paşa’nın Osmanlı Türkiye’sinde 1893-1895 kolera salgını sırasında aldığı sağlık önlemleri, Osmanlı Bilimi Araştırmaları, 24 (1), 105-137.
• Ebniye Kanunu, Düstur, Zeyl 3, 2-20, Dersaadet: Matbaa-i Amire.
• Faroqhi, S. (1994). Osmanlı’da kentler ve kentliler, II. Basım, Tarih Vakfı Yurt Yayımları.
• Genç, M. (2007). Osmanlı imparatorluğunda devlet ve ekonomi, Ötüken Neşriyat.
• Gözel Durmaz, O. (2019). Osmanlı’da gıda güvenliği: halk sağlığı ve uluslararası ticaret kıskacında mahlût zeytinyağları meselesi, Osmanlı Araştırmaları, (54), 277-305.
• İnbaşı, M. (2020). Üsküp, TDV İslam ansiklopedisi, Cilt: 42, 377-381, Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
• Kazancıoğlu, H. (2020). 20. yüzyıl başlarında Osmanlı esnafının uyması gereken beledi kurallar, Harran Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 26, (44), 159-174.
• Kazıcı, Z. (1998). Hisbe, TDV İslam Ansiklopedisi, Cilt:18, 143-145, Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
• Korkmaz, Ş. (2018). Üsküp sanayi mektebi (1897-1912). Çanakkale Araştırmaları Türk Yıllığı, (25), 249-283.
• Nasrullah, M., Mehmet, R., Mehmet, E., (2003). Osmanlı atlası XX. yüzyıl başları, ( Rahmi Tekin, Yaşar Baş, Haz.), Osmanlı Araştırmaları Vakfı Yayımları.
• Oğuz, A. (2010). Birinci Meşrutiyet Kanun-ı Esasi ve Meclis-i Mebusan, Grafiker Yayınları.
• Ortaylı, İ. (1992). Belediye, TDV İslam Ansiklopedisi, Cilt: 5, 398-402, Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
• Ortaylı, İ. (2011). Tanzimat devrinde Osmanlı mahalli idareleri (1840-1880), II. Baskı, Türk Tarih Kurumu Basımevi.
• Özkul, A. E. (2018). Osmanlı idaresinde Kıbrıs’ta ekmekçi esnâfı (Habbâz) ve faaliyetleri. Belleten, 82 (295), 863-898.
• Özlüer, I.Ö. (2015). idari yaptırımların özellikleri ve çevre kanunu, Ankara Barosu Dergisi, (1) 122-186.
• Öztel, M. (2013). Tanzimat dönemi ve sonrasında İstanbul et piyasasını düzenlemek için alınan tedbirler, History Studies, 5 (5), 149-175.
• Samani, H.(2018). Tanzimat Döneminde Kıbrıs’ta modern belediyeciliğin başlangıcı ve Lefkoşa Belediyesi.
• Belleten, 82 (294), 587-626. https://doi.org/10.37879/belleten.2018.587
• Sayek, S. Z.(2024). Osmanlı İzmir’i çok uluslu bir limanın yükselişi 1840-1880, İletişim Yayımcılık.
• Seyitdanlıoğlu, M (2010). Tanzimat Döneminde modern belediyeciliğin doğuşu yerel yönetim metinleri, Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
• Sunar, M. M.( 2015). Hayvanlar, Osmanlı imparatorluğundan çevre ve şehir, 113-155, Bayem Ajans Promosyon.
• Tarik ve Ebniye Nizamnamesi, Düstur, 1/2, 499-514, Dersaadet: Matbaai Amire.
• Uğur, S. B., Tan, S.(2019). 19. yüzyıl mezbaha reformu ve Osmanlı’daki yansımaları, Mehmet Akif Ersoy Üniversitesi Veteriner Fakültesi Dergisi, 4 (1), 18-24.
• Vilayat Belediye Kanunu, Düstur 1/4, 538-553, Mahmut Bey Matbaası.
• Yılmaz, İ. (2019). Osmanlı Devleti’nin son döneminde trafik ve trafik kazaları, Uludağ Üniversitesi Fen- Edebiyat Fakültesi Sosyal Bilimler Dergisi, 20 (36), 341-368. https://doi.org/10.21550/sosbilder.429650
• Yiğit, Y. (2010). Prizren sancağının idari yapısı (1864-1912). History Studies, 2 (1), 114-146. http://dx.doi.org/10.9737/hist_52