Türk kültür tarihinde ruh kavramı

Öz

Ruh kavramı anlaşılması güç bir olgu olarak gerek Türklerin İslam öncesi inançlarında gerek ise İslam sonrası bazı uygulama ve pratiklerinde karşımıza çıkmaktadır. Bu çalışmanın konusunu Türk topluluklarında ruh anlayışını İslam öncesi ele almak oluşturmaktadır. Türklerin İslam öncesi inancına genel olarak Şamanizm olarak araştırmacılar değerlendirmiştir. Bazı araştırmacılar ise Eski Türk Dini, Geleneksel Türk Dini olarak Türklerin İslam öncesi inandıkları dini kavramlaştırmışlardır. Yapılan etnografik çalışmaların sonucu olarak elde edilen verilerinde gösterdiği üzere ismi ne olursa olsun Türklerin İslam öncesi inançlarının bir sonucu olarak İslam kültür dairesine bıraktıkları bir takım inanışlar mevcuttur. Bu çalışmanın amacını bu birikimden ruh inancını Türk kültür tarihi bağlamında değerlendirmek oluşturmaktadır. Türkler, genel olarak tabiatta bulunan nesnelere kutsallık ve anlam yükleyerek bir değerler sistemi oluşturmuşlardır. İslam öncesinde bu durum kendisini belirgin olarak göstermekle beraber İslam sonrasında da bazı temel esaslar şekil değiştirerek varlıklarını sürdürmüştür. Elde edilen veriler ve değerlendirmeler sonucunda Türklerdeki ruh anlayışını ortaya çıkarmaya çalışılmıştır. Anlaşılması güç ve soyut bir kavram olan ruh kavramı için bir çerçeve çizilmiştir. Türk kültür tarihi ve felsefesi içerisindeki ruh anlayışı ortaya çıkarılmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Ruh
• Şamanizm
• Geleneksel Türk Dini
• Türk Kültür Tarihi.

The concept of spirit in Turkish cultural history

Öz

The concept of the soul, a complex phenomenon, appears both in pre-Islamic beliefs of the Turks and in some post-Islamic practices. This study examines the understanding of the soul in Turkish societies before Islam. Researchers have generally considered the pre-Islamic beliefs of the Turks as Shamanism. Other researchers have conceptualized the pre-Islamic religion of the Turks as Old Turkish Religion or Traditional Turkish Religion. As data obtained from ethnographic studies demonstrate, regardless of their name, the Turks have inherited a number of beliefs from their pre-Islamic traditions and transmitted them into the Islamic cultural sphere. The aim of this study is to evaluate the belief in the soul within the context of Turkish cultural history, drawing on this legacy. Turks generally created a value system by attributing sacredness and meaning to objects found in nature. While this was evident before Islam, some fundamental principles have survived, albeit in a modified form, since the Islamic period. Based on the data and assessments obtained, an attempt was made to uncover the understanding of the soul among Turks. A framework was drawn for the elusive and abstract concept of the soul. The understanding of the soul within Turkish cultural history and philosophy was revealed.

Anahtar Kelimeler

• Spirit
• Shamanism
• Traditional Turkish Religion
• Turkish Cultural History

Kaynakça

1. Aydoğan, T.  Hallaç, A. T. (2021). Türklerin animistik inanç sisteminde insan kemiği ve kanının yeri. Folklor Akademi Dergisi. 4(2), 302-320.
2. Bapaeva, J. M. (2013). Tuva şamanizmi. Kömen Yayınları.
3. Bayat, F. (2006). Ana hatlarıyla türk şamanlığı. Ötüken Yayınevi.
4. Czaplicka, M. A. (2023). Şamanizm (F.Yılmaz Çev.) Dorlion Yayınları.
5. Çağlayan, H. (2020). Ruh inancı üzerine teolojik bir değerlendirme, Marife Dini Araştırmalar Dergisi, 20(2). 369-388.
6. Çirkin, S. (2023). Güney sibirya arkeolojisi ve şamanizm. Yapı Kredi Yayınları.
7. Direnkova, N. P. (2014). Altay ve teleüt türklerinde şamanizm, (A. Bağcı Çev.).Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü Yayınları.
8. Durkheim, E. (2011). Dini hayatın ilkel biçimleri, (F. Aydın Çev.), Eski Yeni Yayınları.

9. Duymaz, A. (2008). Türk folklorunda dış ruh tasarımı, Bilig, (45), 1-22.
10. Erkal, M. M. (2023a). Buryat inanışlarında bir kutsal yer: olkhon adası, Dini Araştırmalar, (64), 25-44.
11. Erkal, M. M. (2023b). Saha (yakut) türklerinin geleneksel inanışlarında şamanlar/ kamlar”, Kamu Yönetimi Enstitüsü Sosyal Bilimler Dergisi, (5), 331-356.
12. Erkal, M. M. (2025a). Saha/yakut inannç dünyası. Ankara Üniversitesi Yayınevi.
13. Erkal, M. M. (2025b). Ural topluluklarından izhorların/ingrianların inanışları üzerine bir değerlendirme, Çukurova Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 25(1), 192-205.
14. Gömeç, S. Y. (2020). Şamanizm ve eski türk dini, Berikan Yayınevi.
15. Günay Ü.,  Güngör, H. (2021). Türklerin dini tarihi. Bilge Kültür Sanat.
16. Kaplan, H. (2020). Menâkıbnâmelerde ve sözlü kaynaklarda yer alan şamanizm kaynaklı inanç motifleri. Korkut Ata Türkiyat Araştırmaları Dergisi, (3), 103-122.
17. Kaya M. (2014). Aritoteles’in ruh anlayışı, Pamukkale Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, (18), 91-98.
18. Küçük, M. A. (2017). Geleneksel türk dini inanışlarından mitolojiye: ölüm/obur ruhlar. Gazi Türkiyat, (20), 25-53.
19. Küçük, M. A. (2013). Geleneksel türk dini’ndeki ‘ana / dişil ruhlar’a mitolojik açıdan bakış, Iğdır Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, (1), 105-134.
20. Lucien L.B. (2006). İlkel insanda ruh anlayışı, (O. Adanır, Çev.), Doğu Batı Yayınları (Original work published 1927).
21. Potapov, L.P. (2012). Altay şamanizmi, (M. Ergun, Çev.) Kömen Yayınları (Original work published 1946).
22. Roux, J.P. (1999). Altay türklerinde ölüm. ( A. Kazancıgil Çev.), Kabalcı Yayınevi (Original work published 1990).
23. Stutley, M. (2023). Şamanizm, (S. Köseoğlu, Çev.). Say Yayınları (Original work published 2003).
24. Şimşek, İ. (2015). Felsefeden tasavvufa ruh anlayışı, Ekev Akademi Degisi, (62), 549-566.
25. Tryjarski, E. (2012). Türkler ve ölüm. ( H. Er, Çev.). Pinhan Yayınları (Original work published 1991).
26. Harva U. (2015). Altay panteonu, (Ö. Suveren Çev.). Doğu Kütüphanesi (Original work published 1933).