Mekân olarak müslim ve gayrimüslim mahalleleri mukayesesi: Küçük Ağa ve Ağustos Başağı romanları

Öz

Türk edebiyatının en rağbet gören türlerinden roman, Tanzimat Dönemi’nden (1839-1876) itibaren yazarların dikkatini çekmiştir. Her dönemin sanatçıları, insan ve toplumu ilgilendiren hemen her meseleyi romana taşıyarak döneme ayna tutmuşlardır. Kurtuluş Savaşı romanları da gerek kendi döneminde yazılanlar gerek de sonraki süreçte yazılanlar dönemin meselelerinin edebiyata taşınmasında birer araç olma özelliği taşımışlardır. Romanlarda işlenen bu meselelerden biri de Osmanlı Devleti’nden miras kalan topraklar üzerinde Türklerle yaşayan gayrimüslimlerin (özellikle Rum ve Ermeni) Türk milletinden daha müreffeh bir yaşam sürüp sosyo-ekonomik yaşantılarının oturdukları semt ve mahallelere yansımış olmasıdır. Bu yansıyış zaman içinde Müslim ve gayrimüslimlerin yaşadıkları semt ve mahalleler arasında dikkat çekici ve çarpıcı farkların oluşmasıyla kendini gösterir. Türk edebiyatının güçlü kalemlerinden Tarık Buğra ve Sevinç Çokum da bu farkı işleyen romancılardandır. Çünkü her iki isim de Türk milletinin yazgısını değiştiren Kurtuluş Savaşı romanları yazarak Türk milletinin o dönem yaşadıklarını tarihî gerçekliğe bağlı kalarak ortaya koymuşlardır. Tarık Buğra ve Sevinç Çokum bu gerçekliği ortaya koyarken özellikle Tanzimat sonrasında Osmanlı Devleti içerisinde yaşayan gayrimüslimlerle (Levanten) Müslümanların yaşadığı semtlerdeki mahallelerin ekonomik düzey ve refah farklarını da bulundukları mekân üzerinden işlemişlerdir. Tarık Buğra’nın Küçük Ağa; Sevinç Çokum’un ise Ağustos Başağı romanlarında işledikleri Müslim ve gayrimüslim mahalleleri arasındaki geçim kaynakları (sosyo-ekonomik fark), mimarî yapı, icra ettikleri mesleklerle ortaya çıkan fark ve bu farkın yaşam biçimleri üzerindeki etkisi çalışmanın ana konusunu oluşturmuştur.

Anahtar Kelimeler

• Cumhuriyet Dönemi Türk romanı
• Küçük Ağa
• Ağustos Başağı
• Müslim ve gayrimüslim mahalleleri
• mekan mukayesesi

A comparative analysis of muslim and non-muslim neighbourhoods as setting: The novels Küçük Ağa and Ağustos Başağı

Öz

The novel is one of the most popular genres in Turkish literature, attracting the attention of writers since the Tanzimat Period (1839–1876). Throughout history, artists have reflected their era by addressing virtually every issue concerning humanity and society in their novels. Novels about the War of Independence, including those written during the period itself and those written later, served as a means of conveying the era's issues into literature. One of the issues addressed in the novels is that non-Muslims (particularly Greeks and Armenians) living alongside Turks in lands inherited from the Ottoman Empire enjoyed a more prosperous life than the Turkish nation. Their socio-economic lifestyles were reflected in the neighbourhoods and districts where they resided. This reflection manifests itself over time in the striking and conspicuous differences that emerge between the neighbourhoods and districts inhabited by Muslims and non-Muslims. Tarık Buğra and Sevinç Çokum, two of the most powerful voices in Turkish literature, are among the novelists who have explored this difference. Both authors wrote novels about the War of Independence, which changed the destiny of the Turkish nation. These novels depict the experiences of the Turkish people during that period in accordance with historical reality. In doing so, they also address the economic disparities between neighbourhoods inhabited by non-Muslims (Levantines) and Muslims within the Ottoman Empire, particularly after the Tanzimat, by examining the places they occupied. This study focuses on socio-economic disparities, architectural structures and occupational practices, and the impact of these on lifestyles in Muslim and non-Muslim neighbourhoods as depicted in Buğra’s Küçük Ağa and Çokum’s Ağustos Başağı.

Anahtar Kelimeler

• Republican-era Turkish novel
• Küçük Ağa
• Ağustos Başağı
• Muslim and non-muslim
• neigbourhoods
• setting comparison

Kaynakça

1. Ahmet Mithat Efendi (2010). Felatun Bey’le Rakım Efendi. Athena Yayınları.
2. Akar, Y. (2020). Tarık Buğra romanında millî ülkünün sembolik yüzü: Küçük ağa. Söylem Filoloji, 5(2), 564-577. https://doi.org/10.29110/soylemdergi.787680.
3. Aktaş, Ş. (2013). Anlatma esasına bağlı edebî metinlerin tahlili. Kurgan Edebiyat.
4. Ayvazoğlu, B. (2018). Büyük Ağa Tarık Buğra. Kapı Yayınları.
5. Bağcı, R. (2013). Tarık Buğra’nın Küçük Ağa romanında mekân olarak Anadolu. CBÜ Sosyal Bilimler Dergisi, 11(1), 480-492.https://izlik.org/JA92WM82SM.
6. Çetin, N. (2008). Tarık Buğra’nın Küçük Ağa romanının tahlili. Tekin, M.; Yılmaz, E. B. (ed.) Tarık Buğra içinde (ss. 115-139). Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları.
7. Çetişli, İ. (2012). Batı edebiyatında edebi akımlar. Akçağ Yayınları.
8. Çokum, S. (2014). Ağustos Başağı. Kapı Yayınları.

9. Enginün, İ. (2010). Cumhuriyet Dönemi Türk edebiyatı. Dergâh Yayınları.
10. Karaosman, M. T & Dolu, A. (2023). 18. Yüzyıl İstanbul’unda mahallelilik bağlamında Müslim – Gayrimüslim ilişkileri. Kocatepe İslami İlimler Dergisi, 6(1), 83-110.https://doi.org/10.52637/kiid.1274917.
11. Karaosmanoğlu, Y. (1989). Kiralık Konak. İletişim Yayınları.
12. Moran, B. (2013). Türk romanına eleştirel bir bakış. İletişim Yayınları.
13. Nabizade Nazım (2011). Karabibik. Özgür Yayınları.
14. Oban Çakıcıoğlu, R. (2007). Levanten kavramı ve Levantenler üzerine bir inceleme. Türkiyat Araştırmaları Dergisi. 22, 337-356.https://izlik.org/JA84FW92WF.
15. Okay, O. (2014). Batılılaşma devri Türk edebiyatı. Dergâh Yayınları.
16. Öz, A. (Haz.). (2020). Tarık Buğra kitabı. Zeytinburnu Belediyesi Kültür Yayınları.
17. Recaizade Mahmut Ekrem (2013). Araba Sevdası. Özgür Yayınları.
18. Safa, P. (2000). Fatih Harbiye. Ötüken Neşriyat.
19. Tahiroğlu, D. (2024). Türk Edebiyatının aydınlık yüzü Sevinç Çokum. Kesit Yayınları.
20. Tarık Buğra (2004). Küçük Ağa. Millî Eğitim Bakanlığı Yayınları.
21. Tuncer, H. (1988). Tarık Buğra. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları.
22. Uşaklıgil, H. Z. (2003). Mai ve Siyah. Özgür Yayınları.
23. Yılmaz, E. B. (2005). Tarık Buğra insan ve eser. [Yayımlanmamış Doktora Tezi]. Fırat Üniversitesi.