Tire cultural space folklore

Yıl 2026, Cilt: 16 Sayı: 1 , 42 - 63 , 26.03.2026

Şakire Çelik

https://doi.org/10.30783/nevsosbilen.1827234

https://izlik.org/JA22PS22PR

Öz

Tire is a historic city located in the southeast of İzmir, neighboring the districts of Ödemiş, Selçuk, Torbalı, and the province of Aydın. From the Lydian period to the present day, Tire has been one of the significant centres hosting numerous civilizations and cultures. This cultural richness is also reflected in the city's spatial fabric. The city boasts mosques, religious complexes, baths, dervish lodges, shrines, fountains, and historic mansions. The study focuses on selected examples of mosques, religious complexes, dervish lodges, and shrines. Due to the limitations of a research article, it was not feasible to address all cultural sites; therefore, the study emphasizes those cultural spaces believed to best represent the city's cultural identity. Semi-structured interviews were conducted as part of the research methodology. Throughout the study, the historical journey of these cultural sites was examined both through historical records and the memories and meanings attributed to them by local sources. One notable finding was the presence of Alevi-Bektashi cultural sites, which are also embraced by the Sunni community today, and the respect and affection shown toward these sites by people from all walks of life. Another striking aspect of the study was the existence of historic mosques and the strong spiritual connections established with them.

Anahtar Kelimeler

Tire, , cultural place , dervish lodges , hagiography , historical mosques

Tire kültürel mekân folkloru

https://izlik.org/JA22PS22PR

Öz

Tire, İzmir’in güneydoğusunda, Ödemiş, Selçuk, Torbalı ilçeleri ve Aydın iliyle komşu olan tarihî bir kenttir. Tire, Lydialılar Dönemi’nden günümüze pek çok medeniyete ve kültüre ev sahipliği yapmış önemli merkezlerden biridir. Söz konusu kültürel zenginlik şehrin mekânsal dokusuna da yansımıştır. Şehir; camiler, külliyeler, hamamlar, tekke-zaviyeler, mahyalar, yatırlar, tarihî çeşme ve konaklara sahiptir. Çalışmanın konusunu camiler, külliyeler, tekke-zaviyeler ile türbe ve yatırlardan seçilen örneklemler oluşturmaktadır. Çalışma içerisinde bütün kültürel mekânların ele alınabilmesi bir araştırma makalesinin sınırlarını aşacağından şehrin kültürel dokusunu en fazla yansıttığı düşünülen kültürel mekânlar üzerinde durulmuş ve bir değerlendirmeye varılmıştır. Çalışmada yarı yönlendirilmiş mülakat tekniği uygulanmıştır. Çalışma boyunca kültürel mekânlar, resmî kayıtlar ve kaynak kişilerden edinilen bilgiler ışığında değerlendirilmiştir. Çalışmada kültürel mekânlar ele alınırken şehrin bugün Sünni toplum tarafından da benimsenmiş Alevi-Bektaşi kültürüne ait mekânların varlığı ve bu mekânlara her kesimden insanın saygı ve sevgi beslemesi de araştırma sırasında gözlemlenen önemli bulgular arasındadır. Çalışmada dikkati çeken bir başka husus tarihî camilerin varlığı ve bu camiler ile kurulan manevî bağın gücüdür.

Anahtar Kelimeler

Tire , kültürel mekân , tekke ve zaviyeler , menkıbe , tarihi camiler

Kaynakça

• Armağan, M. (t.y.). Süleyman Şah ve İbn-i Melek. Tire Belediyesi Kültür Yayınları.
• Armağan, M. (2015). Aydınoğulları Bademye özel bölgesi ve Hafsa Sultan. Efe Ofset.
• Armağan, M. (2015a). Tire’de camiler ve mescitler. Efe Ofset.
• Armağan, M. (2019). Tekke ve zaviyeler. Efe Ofset.
• Aslan, E. (2023). Kent folkloru nedir? Erkan Aslan (Ed.), Kuramsal yaklaşımlar ışığında kent folkloru. (49-54). Konya-İstanbul: Çizgi Kitabevi.
• Avcı, C. (2020). Kültürel bellek mekânı: barak odası ve geleneği. Uluslararası Türkçe Edebiyat Kültür Eğitim Dergisi, 9(4), 1519-1533.
• Aydınoğlu, B. (2005). Tire merkezinde halk inanışları (Yayımlanmamıs yüksek lisans tezi). Celal Bayar Üniversitesi. Bars, M. E. (2023). Geleneğin icadı bağlamında kent folkloru. Erkan Aslan (Ed.), Kuramsal yaklaşımlar ışığında kent folkloru. 67-78. Konya- İstanbul: Çizgi Kitabevi.
• Connerton, P. (1999). Toplumlar nasıl anımsar. (Çev. A. Şenel). İstanbul: Ayrıntı Yayınları.
• Çelik Balıkçı, Ş. (2019). Mardin’de kutsal mekânlara bağlı efsaneler ve evliya menkıbelerinin mitik temellerinden günümüz işlevlerine. Folklor/Edebiyat, 25(100), 1023–1040.
• Çevik, M. (1985). Evliya Çelebi tam metin Seyahatnâme. 8. Cilt Üçdal Neşriyat.
• Derdiçok, N. S. (2015). Kadın balıkçı folkloru: İzmir ve Muğla örneği. (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi) Ege üniversitesi, İzmir.
• Erkol, İ. ve Şoher, Ş. (2014). A section of urban memories. Pelin Derviş; Curated by Murat Tabanoğlu (Ed). Places of memory 123-133. İstanbul: Venice.
• Fedekar, F. ve Derdiçok N. S. (2016). Meslek folkloru bağlamında kıyı Ege kadın balıkçı folkloru. Balıkesir Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi. 19 (36). 95-106.
• Gölpınarlı, A. (2011). Melâmilik ve Melâmiler. İstanbul: Milenyum Yayınları.
• Görkem, İ. (2000). Baha Said Bey: Türkiye’de Alevî-Bektaşî, Ahi ve Nusayrî zümreleri. Ankara: T.C. Kültür Bakanlığı.
• Gözcü, H. (2021). Osmanlı dönemi Tire zaviyeleri. Tire’den Yansımalar, (18), 23–33.
• Günbek, Y. B. (2021). Tire’nin tarihî çeşmeleri. Tire’den Yansımalar, (18), 41–47.
• Gür, G., & Dönmez, O. O. (t.y.). Tire kültür varlıkları envanteri. Tire Kültür Varlıkları Yayınları.
• Gürçayır Teke, S. (2016). Değişen kültürel mekânlar dönüşen gelenekler: Ankara’da Hıdırellez kutlamaları ve Hamamönü Hıdırellez şenlikleri. Ankara Araştırmaları Dergisi, 4(11), 44–59.
• Güzey, G. Z. (2025). İzmir’deki kutsal ziyaret yerleri (türbe ve yatırlar). Çanakkale: Paradigma Akademi.
• Hamaloğlu, İ. (2020). XIX. yüzyılın başlarında yabancı seyyahların gözünden Tire ve çevresi. Tire’den Yansımalar, (16), 56–71.
• Haykıran, K. R. (2020). Aydınoğulları döneminde Tire’de bir âlim: İbn-i Melek. Tire’den Yansımalar, (16), 16–20.
• Hobsbawm, E. (2006). Giriş: Gelenekleri icat etmek. E. Hobsbawm & T. Ranger (Ed.), Geleneğin icadı. (1-18). (Çev.M. M. Şahin). Agora Kitaplığı. (Orijinal çalışma 1983’te yayımlanmıştır).
• Kara, M. (1990). Din, hayat, sanat açısından tekkeler ve zaviyeler. İstanbul: Dergâh Yayınları. Kaplan, H. (2023). Göynük’te (Bolu) kültürel miras, kültürel mekân ve kentin folklorik açıdan sürdürülebilirliği. E. Aslan (Ed.), Kuramsal yaklaşımlar ışığında kent folkloru. (173-188). Konya- İstanbul: Çizgi Kitabevi.
• Kılıç, A. (2020). Necip paşa kütüphanesi ve vakfı. Tire’den Yansımalar, (15), 36–45.
• Küçük, S. (2006). Geçmişten günümüze Mevlevilik. Demokrasi Platformu, 2(6), 77–122.
• Maden, F. (2018). Tire’de Bektaşi tekke ve türbeleri. M. Sanus & A. Özçelik (Ed.), Uluslararası Küçük Menderes araştırmaları ve Tire tarihî sempozyumu bildirileri Cilt 2. (s.19–44). Tire Belediyesi Kültür Yayınları.
• Maden, F. (2022). Tire’de ulu bir Bektaşi tekkesi: Arappınarı. Tire’den Yansımalar, (20), 28–38.
• Nora, P. (2006). Hafıza mekânları. (Çev. M. E. Özcan). Ankara: Dost Kitabevi Yayınları.
• Ocak, A. Y. (1989). Türk folklorunda kesik baş. Ankara: Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü.
• Oğuz, M. Ö. (2007). Folklor ve kültürel mekân. Millî Folklor, 19(76), 30–32.
• Önder, M. (1989). Efsane, destan ve öyküleriyle Anadolu memleketleri. Milliyet Yayınları.
• Önkal, H. (1991). Tire türbeleri. Ankara: Kültür Bakanlığı.
• Şaşmaz, E. (2020). İzmir’in ilim yurdu Tire. Tire’den Yansımalar, (16), 50–56.
• Solmaz, E. (2017), Mekânları bağlamında Özbek Efendi fıkraları. Artuklu Human and Social Science Journal, 2(2), 24-36. İnternet Kaynakları T.C. Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı. (t.y.). Eski bakanlarımız. https://enerji.gov.tr/kurumsal-eskibakanlarimiz Büyük Tire Haber. (t.y.). Demirel’e Almanya’dan fötr şapka getirdim. http://buyuktire.com/haber%c2%93demirel%c2%92e_almanya%c2%92dan_fotr_sapka_getirdim%c2%94-6064-haberi Sözlü Kaynaklar Kaynak Kişi 1: Hasan Baş, 1936 doğumlu. Derleme tarihi: 17.06.2023. Kaynak Kişi 2: Servet Kibrit. 1945 doğumlu. Derleme tarihi: 18.06. 2023 Kaynak Kişi 3: Armağan Bernar Sorman 1971 doğumlu. Derleme tarihi: 18.06.2023 Kaynak Kişi 4: Emine Akarsu, 1960 doğumlu. Derleme tarihi: 18.06.2023. Kaynak Kişi 5: Yılmaz Göçmen. Derleme tarihi: 16.06.2023. Kaynak Kişi 6: Celil Osman Görüşük, 1926 doğumlu. Derleme tarihi: 17.06.2023. Kaynak Kişi 7: Mehmet İnan, Derleme tarihi: 17.06.2023.