Deer depictions in gold habiliment compositions from Tarbagatai and Saryarka during the Early Saka Period

Öz

The Sakas dominated Eurasia from the 8th to the 2nd centuries BC. The aim of this study is to analyze the depictions of deer found in gold habiliment compositions from the Tarbagatai and Saryarka areas in Eastern Eurasia during the Early Saka Period, specifically dating from the 8th to the 6th centuries BC. The study material was unearthed in two main areas: Tarbagatai and Saryarka. The Tarbagatai Find Area includes kurgans named Eleke Sazy-2-4 and Eleke Sazy-2-7 at the Eleke Sazy Kurgan site, as well as Shilikty-3-1, Shilikty-1-16, and Shilikty-5 from the Shilikty Kurgan site. The Saryarka Excavation Area includes a kurgan known as Taldy-2-5 in the Taldy Kurgan site. This study identified seven types of deer depictions and examined twelve specific examples. The findings revealed various aspects of these depictions, including the distribution of depiction types, the angle of view, body elements, gender representation, emphasis on antlers, tail shape, and poses of the deer. Additionally, this study explored the materials used, backgrounds, construction techniques, and ornamental styles in the artifact groups that contained deer depictions, as well as the relationships between the deer according to these depiction types.

Anahtar Kelimeler

• Scythian
• Saka
• Golden Man
• Animal Style
• Deer

Erken Saka Dönemi'nde Tarbağatay ve Sarıarqa'da altın giyim kuşam kompozisyonlarındaki geyik betimlemeleri

Öz

Sakalar MÖ 8. yy. ile MÖ 2. yy. aralığında Avrasya coğrafyasına hâkim olmuştur. Makale MÖ 8. yy. ile MÖ 6. yy. arasına tarihlenen Erken Saka Dönemi’nde, Doğu Avrasya coğrafyası içinde kalan Tarbağatay Buluntu Sahası ve Sarıarqa Buluntu Sahası alanlarında karşılaşılan altın giyim kuşam kompozisyonlarının ögelerindeki geyik betimlemelerini analiz etmeyi amaçlamaktadır. Makalenin materyaline Tarbağatay Buluntu Sahası Eleke Sazı Kurgan Bölgesi’ndeki Eleke Sazı-2-4, Eleke Sazı-2-7 ve Şilikti Kurgan Bölgesi’ndeki Şilikti-3-1, Şilikti-1-16, Şilikti-5; Sarıarqa Buluntu Sahası Taldı Kurgan Bölgesi’ndeki Taldı-2-5 adlı kurganlardaki altın giyim kuşam kompozisyonlarında ulaşılmıştır. Materyal çerçevesinde oluşturulan 7 adet geyik betimlemesi tipi ve 12 adet geyik betimlemesi örneği makalenin bulguları olarak kullanılmıştır. Bu bulguların analizi sayesinde betimleme tiplerinin yayılımı; betimleme tiplerine göre geyiklerin görünüm açısı, vücut unsurları, cinsiyeti, boynuzlarının vurgulanma şekli ve kuyruklarının şekli, pozundaki hareketler; geyik betimlemesi içeren buluntu gruplarında malzeme, arka plan kullanımı, yapım ile süsleme teknikleri ve betimleme tiplerine göre geyikler arasındaki ilişkiler gibi konularda sonuçlara ulaşılmıştır.

Anahtar Kelimeler

• İskit
• Saka
• Altın Giyimli Adam
• Hayvan Üslubu
• Geyik

Kaynakça

1. Alekseev, A. (2012). Zoloto skifskih tsarey iz sobraniya Ermitaja. İzdatelstvo Gosudarstvennogo Ermitaja.
2. Barkova, L. (1990). Obraz olenya v iskusstve drevnego Altaya (po materialam Bolşih Altayskih kurganov). Materialı i İssledovaniya po Arheologii SSSR, 30, 55-66.
3. Beysenov, A. (2011). Sarıarqa – dalalıq örkeniyettiñ altın besigi. Beğazı-Tasmola.
4. Beysenov, A. (2014). Sarıarqanıñ köne jädigerleri. Beğazı-Tasmola.
5. Beysenov, A., Tairov, A., Zaykov, V., & Blinov, İ. (2011). Sostav zolotıh ızdeliy iz mogilnika Taldı-2 (Tsentralnıy Kazahstan). Sakskaya Kultura Sarıarki v Kontekste İzuçeniya Etnosotsiokulturnıh Protsessov Stepnoy Evrazii, 21-25.
6. Çernikov, S. (1965). Zagadka zolotogo kurgana. Gde i kogda zarodilos «skifskoye ıskusstvo». Nauka.
7. Çoruhlu, Y. (2016). Eski Türklerin kutsal mezarları kurganlar: Orta ve İç Asya’nın erken devir Türk mezar mimarisi üzerine bir deneme. Ötüken.
8. Çugunov, K., Parzinger, H., & Nagler, A. (2017). Pogrebalnıye soorujeniya i inventar. içinde K. Çugunov, H. Parzinger, & A. Nagler (Ed.), Tsarskiy Kurgan Skifskogo Vremeni Arjan-2 v Tuve (ss. 27-126). İzd-vo İAET SO RAN.

9. Durmuş, İ. (2016). Türk kültürüne giriş. Akçağ Yayınları.
10. Esin, E. (1978). İslâmiyetten önceki Türk kültür târîhi ve İslâma giriş. Edebiyat Fakültesi Matbaası.
11. Geyikgiller. (1963). içinde S. Karol (Ed.), Zooloji Terimleri Sözlüğü (ss. 97-98). Türk Dil Kurumu Yayınları.
12. İtina, M. A., & Yablonskiy, L. T. (1997). Saki nijney Sırdari (po materialam mogilnika Yujnıy Tagisken). Rossiyskaya Politiçeskaya Entsiklopediya.
13. Juravlev, D., & Firsov, K. (2003). Oleni i skifskoye zoloto. içinde Zolotıye Oleni Evrazii (ss. 58-62). Slaviya.
14. Kantoroviç, A. (2015). Skifskiy zverinıy stil Vostoçnoy Evropı: Klassifikatsiya, tipologiya, hronologiya, evolyutsiya [Yayımlanmamış Doktora Tezi]. Moskovskiy Gosudarstvennıy Universitet İmeni M. V. Lomonosova.
15. Korolkova, E. (2003). Filippovskiye kurganı i zverinıy stil. içinde Zolotıye Oleni Evrazii (ss. 40-57). Slaviya.
16. Oñğarulı, A. (Ed.). (2018a). Saq-Sarmattıq añ stiyli. içinde Öner Tili. Körme Katalogı (C. 5, ss. 163-350). Qazaqstan Respüwblıykası Ulttıq Müwzeyi.
17. Oñğarulı, A. (Ed.). (2018b). Sarıarqa saqtarınıñ qazınaları. içinde Dästürler men İynnovatsıyyalar. Körme Katalogı (C. 2, ss. 163-229). Qazaqstan Respüwblıykası Ulttıq Müwzeyi.
18. Oñğarulı, A. (Ed.). (2019). Katalog. içinde Dala Säni: Kostyum men Toqıma. Körme Katalogı (C. 5, ss. 168-358). Qazaqstan Respüwblıykası Ulttıq Müwzeyi.
19. Oralbay, E. (2016). O nauçno-issledovatelskoy rabote v ramkah «Programmı razvitiya nauçno-issledovatelskih rabot v sfere arheologii v VKO na 2016-2018 godı» (Kazı Raporu Sy. ВКОМ КПО 92-38000; «İzuçeniye Kulturnogo Naslediya Tarbagataya, Arheologiçeskiye İssledovaniya Mogilnika Eleke Sazı-2, Kurgan № 7 (Tarbagatayskiy Rayon)»). İnstitut Arheologii İmeni A.H. Margulana.
20. Oralbay, E. (2018). Pamyatniki Eleke Sazı. içinde D. Axmetov (Ed.), Altay – Türki Äleminiñ Altın Besigi (ss. 26-32). ŞQO Äkimdigi.
21. Ögel, B. (2010). Türk mi̇toloji̇si̇ (C. 1). Türk Tarih Kurumu.
22. Ögel, B. (2020). İslâmiyetten önce Türk kültür tarihi: Orta Asya kaynak ve buluntularına göre. Türk Tarih Kurumu.
23. Perevodçikova, E. (1994). Yazık zverinıh obrazov. Oçerki ıskusstva evraziyskih stepey skifskoy epohi. Vostoçnaya Literatura.
24. Pşeniçnyuk, A. (2003). Oleni Filippovki. içinde Zolotıye Oleni Evrazii (ss. 9-32). Slaviya.
25. Qazaqstan Respüwblıykası Memlekettik Ortalıq Müwzeyi (Ed. Älimbay, N.). (2009). Qazaqstannın ejelgi köşpeliler mädeniyeti: arxeologıyyalıq kollektsiyya. Qazaqstan Respüwblıykası Memlekettik Müwzeyi.
26. Qazaqstan Respüwblıykası Memlekettik Ortalıq Müwzeyi (Ed. Älimbay, N.). (2011). Qazaqstan Respüwblıykası Memlekettik Ortalıq Müwzeyiniñ arxeologıyyalıq kollektsiyyası: Saqtar men Üysinder mädeniyeti. Öner.
27. Qazaqstan Respüwblıykası Ulttıq Müwzeyi. (2022). Xajettepe Üwniyversiytetiniñ doktorantı Emre Seviynçke berilgen tizim 2022 jılğı 4 tamızdağı № 05/2141 xat negizinde (Sy. 05/2141; s. 22). Qazaqstan RespQazaqstan Respüwblıykası Mädeniyet jäne Sport Miyniystrligi «Qazaqstan Respüwblıykası Ulttıq Müwzeyi» Recpüwblıykalıq Memlekettik Qazınalıq Käsipornı.
28. Samaşev, Z. (2018). K izuçeniyu kulturı rannih sakov Vostoçnogo Kazahstana. içinde A. Urazova (Ed.), Drevniye i Srednevekovıye Obşçestva Evrazii: Perekrestok Kultur (ss. 109-117). Mir Peçati.
29. Samaşev, Z. (2019). K voprosu o formirovanii rannesakskogo kulturnogo kompleksa v Vostoçnom Kazahstane. Turkic Studies Journal, 1(1), 37-60. https://doi.org/10.32523/tsj.01-2019/3-3
30. Samaşev, Z., Axmetjan, K., Axmetjanova, R., Pozdnyakov, D., Aşimov, R., Alibay, T., Oñğarulı, A., & Aman, S. (2019). Saq kezeñi jawıngeriniñ jerlew kostyumin qayta jañğırtuw mäselesine (Eleke Sazı qorımınıñ jaña materiyaldarı boyınşa). içinde A. Oñğarulı (Ed.), Ejelgi Texnologıyyalar. Körme Katalogı (C. 6, ss. 90-115). Qazaqstan Respüwblıykası Ulttıq Müwzeyi.
31. Samaşev, Z., Oñğarulı, A., Çotbayev, A., Nuwskabay, A., Kaıyrmagambetov, A., Kiyyasbek, G., & Kızırxanov, M. (2018). Kultura rannih sakov Tarbagataya. içinde D. Axmetov (Ed.), Altay – Türki Äleminiñ Altın Besigi (ss. 8-14). ŞQO Äkimdigi.
32. Samaşev, Z., Veselovskaya, E., & Vasilev, S. (2019). «Zolotoy» Voin iz sakskih kurganov Tarbagataya. Vestnik Moskovskogo Universiteta, 4, 126-139. https://doi.org/10.32521/2074-8132.2019.4.126-139
33. Sayın Alsan, Ş., & Akın, S. (2020). Türk kültür ve sanatında geyik sembolizmi. Ulakbilge, 45, 215-226.
34. Semenov, S. (1965). Opisaniye raskopok kurgana 7 Tsentralnogo mogilnika Çiliktinskoy dolinı v 1949 g. içinde S. Çernikov, Zagadka Zolotogo Kurgana. Gde i Kogda Zarodilos «Skifskoye İskusstvo» (ss. 186-188). Nauka.
35. Sevinç, E. (2024). Erken Saka dönemi Doğu Avrasya coğrafyası elit kurganlarındaki altın giyim kuşam kompozisyonları -Tarbağatay ve Sarıarqa buluntu sahaları örneğinde- [Yayımlanmamış Doktora Tezi]. Hacettepe Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü.
36. Sonlan, L., Iynüwk, K., & Suk, S. (2018). Jädigerler toptamalarınıñ sıypattaması. içinde A. Oñğarulı & P. Tenam (Ed.), Qazaq Dalası Ämirşileriniñ Altını (ss. 234-373). Korey Respüwblıykasınıñ Ulttıq Mädeniy Mura Ğılımıy–Zerttew İynstıytüwtı, Bandıykompiyensiy.
37. TDK. (t.y.). Geyik, kızılgeyik. içinde Güncel Türkçe Sözlük. Türk Dil Kurumu. Geliş tarihi 31 Ekim 2025, gönderen https://sozluk.gov.tr/
38. Tolewbayev, Ä. (2016). Şilikti II tobındağı №16 obada jürgizilgen arxeologıyyalıq zerttewlerdiñ nätiyjeleri [Kazı Raporu]. Şığıs Qazaqstan Oblıstıq Tariyxiy-Ölketanuw Müwzeyi.
39. Tolewbayev, Ä. (2018a). Rannesakskaya şiliktinskaya kultura. Sadvakasov.
40. Tolewbayev, Ä. (2018b). Şiliktidegi Bäygetöbe altın obası. içinde A. Oñğarulı & P. Tenam (Ed.), Qazaq Dalası Ämirşileriniñ Altını (ss. 191-211). Korey Respüwblıykasınıñ Ulttıq Mädeniy Mura Ğılımıy–Zerttew İynstıytüwtı, Bandıykompiyensiy.
41. Vostoçno-Kazahstanskiy Oblastnoy İstoriko-Krayevedçeskiy Muzey Arşivi. (2017). AKT № 77 priyema predmetov na postoyannoye hraneniye «06» iyunya 2017g. (Katalog Sy. ВКОМ КПО 92-38072-38136; Otçet Mogilnika Şiliktı IV, ss. 82-97).
42. Vostoçno-Kazahstanskiy Oblastnoy İstoriko-Krayevedçeskiy Muzey Arşivi. (2019). AKT № 2 priyema predmetov na postoyannoye hraneniye «8» yanvarya 2019g. (Kazı Raporu Sy. 2; ss. 4-11).
43. Xasenova, B., & Muqatayeva, Ş. (2016). Ğasırlar altını. REGİS-ST Poligraf.