Mental verbs in Şeyhî's Har-nâme

Yıl 2026, Cilt: 16 Sayı: 1 , 13 - 28 , 26.03.2026

Oktay Nar

https://doi.org/10.30783/nevsosbilen.1827305

https://izlik.org/JA65SC84PG

Öz

Since the dawn of humanity, people have sought ways to express themselves. Poetry has been one such means of expression. In composing a poem, the poet reflects mental processes such as perception, emotion, thought, cognition and expression in their work. At this point, mental acts, described as the psychological reflection of mental processes triggered by the senses, come into play. Mental verbs are verbs that describe states and events related to the mind and emotions, while also encompassing processes of perception, feeling, congnition and expression. Also the scope of this research, the mental verbs found in the Har-nâme, written by Şeyhî in the 15th century, have been researched. The identified words were examined indicated by verse numbers: ‘sensory v., emotional v., perception v. and explanation verbs’. Additionally, the four main categories were subdivided into subcategories and structured based on the context and expressions of the sentences in the work. Some verbs that did not exhibit mental verb characteristics were found to exhibit such characteristics when their meanings in the text were considered, and these verbs were evaluated as mental verbs based on their meanings in context.

Anahtar Kelimeler

Şeyhî , Har-nâme , Mental Verbs , Mental Process , 15th century

Etik Beyan

I declare that there are no unethical issues in the study and that research and publication ethics have been carefully adhered to.

Şeyhî’nin Har-nâme’sinde mental fiiller

https://izlik.org/JA65SC84PG

Öz

İnsanlık var olduğu günden bugüne, türlü çeşitli şekilde, kendini ifade etmenin yollarını aramıştır. Şiir de bu ifade yollarından biri olmuştur. Bir şiirin inşasında şair duyu, duygu, düşünce, idrak, ifade etme gibi zihinsel süreçleri eserine yansıtır. Bu noktada duyu organları tarafından harekete geçirilen zihin sürecinin psikolojik temelli bir yansıması olarak ifade edilen mental fiiller devreye girer. Mental fiiller zihinsel, duygusal durumları ve olayları anlatan; algı, duygu, idrak, ifade süreçlerini içerisine alan fiillerdir. Bu çalışma kapsamında 15. yüzyılda Şeyhî tarafından kaleme alınmış Har-nâme’de bulunan mental fiiller araştırılmıştır. Tespit edilen fiiller beyit numaraları gösterilerek “duyu f., duygu f., idrak f. ve açıklama f.” olmak üzere dört başlıkta tetkik edilmiştir. Ayrıca dört ana başlık alt başlıklara ayrılmış, eserdeki cümlelerin bağlamlarına ve anlamlarına göre çalışma şekillendirilmiştir. Mental fiil özelliği göstermeyen bazı fiillerin metindeki anlamları göz önüne alındığında mental fiil özelliği gösterdiği görülmüş ve bu fiiller de bağlamlarındaki anlamlar dikkate alınarak mental fiil kategorisinde değerlendirilmiştir.

Anahtar Kelimeler

Şeyhî , Har-nâme , Mental Fiiller , Zihinsel süreç , 15. yüzyıl

Etik Beyan

Çalışmada etik dışı bir husus bulunmadığını, araştırma ve yayın etiğine özenle uyulduğunu beyan ederim.

Kaynakça

• Aksoy, G. B. (2022). Anlam bilimsel bir fiil kategorisi. Dil Araştırmaları, (30), 115-117.
• Alkan Ataman, H. (2023). Yûnus Emre Dîvânı'nda mental fiiller. Türk Dili Araştırmaları Yıllığı - Belleten, (76), 179-216. https://doi.org/10.32925/tday.2023.108
• Aşcı, M. (2024). Mu'înü'l Mürîd'de yer alan mental fiiller. Uluslararası Türkçe ve Edebiyat Kültür Eğitim Dergisi, 13(4), 1246-1282.
• Ayan, E., & Türkdil, Y. (2014). Anlam bilimi açısından Kazak Türkçesinde görme duyu fiilleri. Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi, 7(35), 26-41.
• Beyitoğlu, Y. K. (2021). Ali’nin Kıssa-i Yûsuf’unda mental fiiller. Nevşehir Hacı Bektaş Veli Üniversitesi SBE Dergisi. 11(3), 1521-1534.
• Biber, D., Johansson, S., Leech, G. N., Conrad, S., & Finegan, E. (2021). Grammer of spoken and written English. John Benjamins Publishing Company.
• Booth, J. R., & Hall, W. S. (1995). Development of the understanding of the polysemous meanings of the mental-verb know. Cognitive Development, (10), 529-549.
• Croft, W. (1993). Case marking and the semantics of mental verbs. J. Pustejovsky (Ed.), Semantics and the Lexicon içinde. Kluwer Academic Publishers.
• Çağbayır, Y. (2016). Duygu. Orhun Yazıtlarından günümüze büyük Türkçe Sözlük içinde (C.3, s. 1646). Ötüken Neşriyat.
• Çağbayır, Y. (2016). İdrak. Orhun Yazıtlarından günümüze büyük Türkçe Sözlük içinde (C.4, s. 2651-2652). Ötüken Neşriyat.
• Darabadi, M. D. (2018). Nehcü'l Feradis'te mental fiiller. Bartın Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi, 3(1), 85-113.
• Doğan, N. (2022). Türkçede iletişim fiilleri: Fiillerin sınıflandırlımasında hibrit yaklaşım. ODÜSOBİAD, 2441-2446.
• Ekşioğlu, S. & Karadağ, F. N. (2021). Kitâbu Evsâfı Mesâcidi’ş-Şerîfe’deki mental fiiller üzerine bir inceleme. Türk Dili ve Edebiyatı Dergisi, 94-109.
• Erdem, M. (2018). Mahtumkulu’nun şiirlerinde hareket fiillerinin mental süreçte metaforlaşması. Modern Türklük Araştırmaları Dergisi, 15(4), 557-568.
• Gökçe, F. (2015). Kutadgu Bilig’de kör-“görmek”: Çok anlamlılık, metafor ve gramerleşme. Türkbilig, (29), 59-76.
• Halliday, M. A. K., & Matthiessen, C. M. (2014). Halliday’s introduction to functional grammer (Fourth Edition b.) Routledge.
• Havuz, H. (2024). Mental fiiller bağlamında şiirsel inşa: Orhan Veli örneği. Motif Akademi Halkbilimi Dergisi, 17(46), 796-816. https://doi.org/10.12981/mahder.1453211
• Hirik, E. (2017). Türkiye Türkçesinde duyu fiillerinde anlam ve kelime sıklığı ilişkisi. SUTAD, (41), 53-74.
• Hirik, E. (2018). Türkiye Türkçesinde mental fiiller. Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü Yayınları.
• Hirik, E., & Çolak T. (2017). Türkçe mental fiillerde “çok katmanlılık”. IV. Uluslararası Türk Dünyası Sempozyumu Bildiriler Kitabı içinde (C.1, s. 261-268). Bizim Büro Matbaacılık.
• Kamchybekova, K. (2011). Duyu fiillerinin anlamsal özellikleri üzerine. Modern Türklük Araştırmaları Dergisi, 8(2), 22-35.
• Kılıç, M. (2011). Divan şiirinde bir hayvan masalı: “Harname”. Turkish Studies, 6(3), 1967-1982.
• Kolbaş, O. (2025). Har-nâme(Şeyhî). Türk Edebiyatı Eserler Sözlüğü. http://tees.yesevi.edu.tr/madde-detay/har-name-seyhi
• Levin, B. (1993). English verb classes and alternations: A preliminary investigation. University of Chicago Press.
• Lock, G. (1996). Functional English grammar: An introduction for second language teachers. Cambridge: Cambridge University.
• Muallim Nâci (1995). Lûgat-i Nâci. İstanbul: Çağrı Yayınları.
• Nolen-Hoeksema, S., Fredrickson, B. L., Loftus, G. R., & Wagenaar, W. A. (2009). Atkinson & Hilgard’s introduction to psychology (15th Edition). Cengage Learning EMEA.
• Oğuzkan, S., Kılıç, M. (2020). Şeyhî’nin Harnâme’sinde yapı ve izlek. Ağrı İbrahim Çeçen Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 6(2), 243-265.
• Özeren, M., & Alan, İ. (2018). Kırgız Türkçesinde mental fiiller. Türkiyat Araştırmaları Dergisi, (61), 203-224.
• Sandalyeci, S. (2016). Bir eski Anadolu Türkçesi metni olan Şeyyat Hamza’nın Yusuf u Zeliha mesnevisinde mental fiiller. Trakya Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi, 6(12), 157-171.
• Sarı, İ. (2019). Algı fiillerinde çok anlamlılık: gör- örneği. E. Kuyma, & A. Nazlı (Ed.), Algı'ya Dair içinde (s. 129-160). Kesit Yayınları.
• Seçkin, K. (2014). Mental fiiller bağlamında Uygur harfli Oğuz Kağan Destanı. VI. Uluslararası Dünya Dili Türkçe Sempozyumu Bildirileri içinde (C. II, s. 921-929).
• Seçkin, K. (2020). Eski Türkçe metinlerinden örneklerle mental fiil teorisi. Palet Yayınları.
• Shatz, M., Wellman, H. M., & Silber, S. (1983). The acquisition of mental verbs: A systematic investigation of the first reference to mental state. Cognition, 14, 301-321.
• Soydan, S. (2018). Tarama Sözlüğünün ilk iki cildindeki duygu fiilleri üzerine bir değerlendirme. Turkish Studies, 13(5), 471-493.
• Şahin, S. (2012). Mental fiil kavramı ve Türkmen Türkçesinde mental fiiller. Uluslararası Türkçe Edebiyat Kültür Eğitim Dergisi, 1(4), 45-62.
• Şahin, S. (2013). Eski Türkçede duygu fiilleri. M. Arslan (Ed.), UTEK13 Uluslararası Türk Dili ve Edebiyatı Kongresi Bildiri Kitabı II içinde (s. 341-349).
• Şaş, A. K., & İşler, H. (2025). Süheyl ü Nev-bahâr’daki mental fiiller üzerine bir inceleme. Akademik Dil ve Edebiyat Dergisi, 9(1), 63-82. https://doi.org/10.34083/akaded.1628155
• Şemseddin Sami (2001). Kâmûs-ı Türkî. İstanbul. Çağrı Yayınları.
• Timurtaş, F. K. (1971). Şeyhî'nin Harnâmesi. Edebiyat Fakültesi Basımevi.
• Türk Dil Kurumu (2025). Fiil. Güncel Türkçe Sözlük içinde. https://sozluk.gov.tr/
• Yaylagül, Ö. (2005). Türk runik harfli metinlerde mental fiiller. Modern Türklük Araştırmaları Dergisi, 2(1), 17-51.
• Yegin, A. (2019). Mental fiil kavramı ve Şeyyad Hamza’nın Yûsuf u Zelihâ mesnevisinde mental fiiller. Bartın Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi, 4(1), 51-74.
• Yıldız, H. (2016). Eski Uygurcada mental fiiller. [Doktora Tezi]. Gazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
• Yıldız, H. (2017). Türk dilinde fiillerin semantik sınıflandırılması problemi. Journal of Turkish Language and Literature, 3(1), 337-362.
• Yıldız H. (2020). Eski Uygurcada mental fiiller arası geçişler üzerine notlar. Gazi Türkiyat, (26), 105-125. https://doi.org/10.34189/gtd.26.007