A Nine Men’s Morris (Merels) game board from Apollonia ad Rhyndacum

Yıl 2026, Cilt: 16 Sayı: 1 , 125 - 140 , 26.03.2026

Gonca Gülsefa

https://doi.org/10.30783/nevsosbilen.1827612

https://izlik.org/JA64JE25CG

Öz

This study examines a Nine Men’s Morris (Merels) game board incised on a stone block reused within the fortification wall of the ancient city of Apollonia ad Rhyndacum (Gölyazı). Nine Men’s Morris is considered one of the oldest known strategy and board games of the ancient world, known under various names throughout history and across different regions. The carefully smoothed and worked surface of the Apollonia example suggests that the stone originally served as a game board before being repurposed as spolia. Its configuration of three concentric squares connected by axial lines conforms to the classical Merels scheme and demonstrates that the game was known in Anatolia at least from the Roman period onward.
The find provides valuable insight into the intellectual and recreational aspects of daily life in Apollonia and represents one of the few archaeologically documented game boards from the region of Bithynia. When considered alongside comparable examples from the wider Mediterranean world, it sheds light on the continuity and diffusion of gaming practices in Anatolia. The aim of this study is to evaluate the Apollonia game board in detail—its archaeological context, technical features, and placement within reused architectural material—and to offer a comprehensive interpretation of the cultural distribution and significance of Nine Men’s Morris through comparative analysis.

Anahtar Kelimeler

Apollonia ad Rhyndacum , game board , Nine Men’s Morris , archaeology , spolia.

Destekleyen Kurum

Ministry of Culture and Tourism

Teşekkür

The documentation of the fortification walls was carried out with the support provided under the Geleceğe Miras Project conducted by the Ministry of Culture and Tourism. The author would like to express sincere gratitude to Prof. Dr. Derya Şahin, Head of the Apollonia ad Rhyndacum Excavations, for making this research possible.

Apollonia ad Rhyndacum kentinden dokuz taş oyun tablası

https://izlik.org/JA64JE25CG

Öz

Bu çalışma, Apollonia ad Rhyndacum (Gölyazı) Antik Kenti’nde sur duvarında devşirme blok olarak kullanılmış bir taş üzerinde yer alan dokuz taş (Nine Men’s Morris / Merels) oyun düzenini ele almaktadır. Antik dünyanın en eski strateji ve masa oyunlarından biri olarak kabul edilen dokuz taş, farklı dönemlerde çeşitli adlarla anılmış ve geniş bir coğrafyaya yayılmıştır. Apollonia’da belgelenen örneğin yüzeyinin özenle işlenmiş olması, taşın devşirme kullanımından önce özgün bir oyun tablası olarak değerlendirildiğini göstermektedir. İç içe geçmiş karelerden oluşan düzeniyle klasik Merels şemasını yansıtan bu buluntu, oyunun Roma Dönemi’nden itibaren Anadolu’da da bilindiğine işaret etmektedir.
Söz konusu taş, Apollonia’daki sosyal yaşamın entelektüel ve rekreatif yönüne dair önemli bir gösterge niteliği taşımaktadır. Aynı zamanda Bithynia Bölgesi’nden bilinen sınırlı sayıdaki oyun tablası arasında yer alarak bölgedeki oyun kültürünün sürekliliğine ışık tutmaktadır. Çalışmanın amacı, bu oyun tablasını arkeolojik konteksti, teknik özellikleri ve devşirme malzeme içindeki konumuyla ayrıntılı biçimde değerlendirerek, Anadolu ve Akdeniz dünyasındaki benzer örneklerle karşılaştırmak ve dokuz taş oyununun kültürel yayılımı üzerine bütüncül bir yorum ortaya koymaktır.

Anahtar Kelimeler

Apollonia ad Rhyndacum , oyun tablası , dokuz taş oyunu , oyun arkeolojisi , devşirme malzeme.

Destekleyen Kurum

Kültür ve Turizm Bakanlığı

Teşekkür

Surların belgelenmesi çalışması, Kültür ve Turizm Bakanlığı tarafından yürütülen Geleceğe Miras Projesi kapsamında sağlanan destekle yapılmıştır. Bu çalışmanın gerçekleştirilmesine olanak sağlayan Apollonia ad Rhyndacum Kazı Başkanı Sayın Prof. Dr. Derya Şahin’e içten teşekkürlerimi sunarım.

Kaynakça

• Austin, R. G. (1935). Roman board games II. Greece & Rome, 4(11), 76–82. Cambridge University Press: https://doi.org/10.1017/S0017383500003119
• Bell, R. C. (1969). Board and table games from many civilizations. Oxford University Press.
• Bell, R. C. & Rouché, C. M. (2007). Graeco-roman pavement signs and game boards: a british museum working typology. In I. L. Finkel (Ed.), Ancient board games in perspective papers from the 1990 British Museum colloquium, with additional contributions (pp. 106-109). British Museum Press.
• Berger, F. (2004). From circle and square to the image of the world: A possible interpretation for some petroglyphs of merels boards. Rock Art Research, 21(1), 11–25. https://doi.org/10.69978/rar.v21i1.447
• Blümlein, C. (1918). Bilder aus dem romisch-germanischen Kulturleben. R Oldenbourg.
• Boardman, J. (2003). Siyah figürlü atina vazoları. Homer Yayınları.
• Courts, S., & Penn, T. (2021). Roman gaming boards from Britain (Datasheet 13). Roman Finds Group.https://www.romanfoundsgroup.org.uk
• Crist, W., Dunn-Vaturi, A.-E. & (De) Voogt, A. J. (2016). Ancient egyptians at play. Board games across borders. Bloomsbury Academic Publishing.
• Deighton, H. J. (2012). Eski atina yaşantısında bir gün. Homer Yayınları.
• Durnagölü, N., & Söğüt, B. (2022, 16–20 Kasım). Stratonikeia’da antik dönem oyunlarından örnekler. In Ç. Özer, T. Dalgın & Z. Bingöl (Eds.), IV. Uluslararası Turizm ve Kültürel Miras Kongresi, (ss. 97-110).
• Finkel, I. L. (2007). Ancient board games in perspective papers from the 1990 British Museum colloquium, with additional contributions. I. L. Finkel (Ed.), British Museum Press.
• Herik, H. J. van den, Uiterwijk, J. W. H. M., & van Rijswijck, J. (2002). Games solved: Now and in the future. Artificial Intelligence, 134(1–2), 277–311. https://doi.org/10.1016/S0004-3702(01)00152-7.
• Kardoruk, N. (2015). Apollonia ad Rhyndacum kent surları [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Uludağ Üniversitesi. https://acikerisim.uludag.edu.tr/handle/11452/10420
• Kurt, M. (2025). Arkeolojik veriler ışığında amorium antik kenti’nde oyun kültürü: oyun tablaları ve oyun taşları. Ortaçağ Araştırmaları Dergisi, 8(2), 769-790. https://doi.org/10.48120/oad.1731549
• Lé Bas, M. P., & Reinach, S. (1888). Voyage archéologique en Grèce et en Asie Mineure. Firmin-Didot Press.
• Mamoun, J. S. (2020). Nine men’s morris book of board game strategy. Independently published. https://www.amazon.com/dp/9798608190803
• Mango, C. (1979). The Monastery of St. Constantine on Lake Apolyont. Dumbarton Oaks Papers, 33, pp. 329–333.https://www.jstor.org/stable/1291504
• Murray, H.J.R. (1913). A history of chess. Oxford University Press.
• Nicolaysen, N. (1882). Langskibet Fra Gokstad Ved Sandefjord, Kristiania. Publıshed By Alb. Cammermeyer.
• Ovidius, P. N. (1915). Ars Amatoria & Tristia (J. H. Mozley, Ed. & Trans.). Harvard University Press.https://www.loebclassics.com/view/LCL232/1914/volume.xml
• Parlett, D. (1999). The Oxford history of board games. Oxford University Press.
• Penn, T. (2026). Board games and social space at Aphrodisias: The view from the theatre. Türk Arkeoloji ve Etnografya Dergisi, 91, 11-40.
• https://dergipark.org.tr/tr/pub/arkeolojiveetnografya/article/1658553
• Seneca, Apocolocyntosis (1920). (Trans. W. H. D. Rouse, M. A. Litt. D.). Ted Garvin Ben Courtney and PG Distributed Proofreaders.
• Rieché, A. (2007). Board games and their symbols from Roman times to early Christianity. In I. L. Finkel (Ed.), Ancient board games in perspective: Papers from the 1990 British Museum colloquium, with additional contributions (pp. 87-89). British Museum Press.
• Roueché, C. (1989). Aphrodisias in Late Antiquity, Journal of Roman Studies Monograph 5. Cambridge University Press.
• Roueché, C. (2007). Late Roman and Byzantine board games at Aphrodisias. In I. L. Finkel (Ed.), Ancient board games in perspective: Papers from the 1990 British Museum colloquium, with additional contributions (pp. 100–105). British Museum Press.
• Russell, B., Chaniotis, A., & Wilson, A. (2024). Gaming in the Place of Palms at Aphrodisias. In A. Pace, T. Penn, & U. Schädler (Eds.), Games in the ancient world: Places, spaces, accessories (pp. 107–126). Editions Mergoil.
• Schädler, U. & Calvo, R. (2009). Alfons X. « der Weise », Das Buch der Spiele (= Ludographie – Spiel und Spiele. Band 1). Lit Verlag.
• Schädler, U. (2012). Games, Greek and Roman. In The Encyclopedia of Ancient History (pp. 1–7). Wiley-Blackwell.https://doi.org/10.1002/9781444338386.wbeah10115.
• Schädler, U. (2024). Roman, Byzantine, and medieval games in Ephesus: Preliminary survey results. In A. Pace, T. Penn, & U. Schädler (Eds.), Games in the ancient world: Places, spaces, accessories (pp. 127–140). Editions Mergoil.
• Selvi-Bener, S. (2013). Antikçağda oyun ve oyuncaklar. Kitap Yayınevi.
• Shakespeare, W. (1908). A midsummer-night's dream. Doubleday London Press.
• Strabon-Geographika (2009). Antik Anadolu Coğrafyası Kitap : XII-XIII-XIV, Arkeoloji Sanat Yayınları.
• Şahin, M. (2014). Gölyazı / Apollonia kültür envanteri. Nilüfer Belediyesi.
• Şahin, M. (2016). Bursa ve ilçeleri arkeolojik kültür envanteri II: Nilüfer İlçesi I. Nilüfer Belediyesi, Bursa.
• Şahin, M. ve Özbey, A. S. (2017). Nekropol kazıları 2016-2017, Apollonia a.R. Araştırmaları I. Nilüfer Belediyesi.
• Şahin, M. (2018). Apollonia nekropolü kurtarma kazıları 2016–2017 mezar tipleri üzerine bir inceleme. Uluslararası Türkçe Edebiyat Kültür Eğitim Dergisi, 7(4), 2788–2812. Https://Doi.Org/10.7884/Teke.1591054
• Şahin, M. (2020). Gölyazı ve Uluabat gölü. Bursa Defteri, 41, 24–33.
• Şahin, M., Şahin, D., & Gülsefa, G. (2022). Apollonia ad Rhyndacum Antik Kenti ve 2021 yılı tiyatro kazıları ön raporu. In H. M. Özgen, S. Alper, Y. Polat, N. Koçhan, G. Polat, K. İren & A. Soykan (Eds.), Balıkesir Arkeoloji Buluşmaları 2021 – Mysia ve Çevre Kültürleri (ss. 579–602). Ege Yayınları.
• Talloen, P. (2024). Games and gaming in southwestern Asia Minor. In A. Pace, T. Penn & U. Schädler (Eds.), Games in the Ancient World: Places, Spaces, Accessories (pp. 89–106). Editions Mergoil. https://arkeo.bilkent.edu.tr/wpcontent/uploads/2024/10/GamesGaming.pdf
• Turkmen, M. (2021). Cultural elements in the rituals of traditional sports among Turkic peoples. Pakistan Journal of Medical & Health Sciences, 15(2), 464–468. https://pjmhsonline.com/2021/feb/464.pdf
• Vanderpool, E. (1966). A monument to the battle of marathon. hesperia: The Journal of the American School of Classical Studies at Athens vol. 35 (2), 93–106. http://www.jstor.org/stable/147299
• Witte, J. (2012). Toys, Game Pieces, and Boards, 1988–2005. In C. Lightfoot & E. A. Ivison (Ed.) Amorium Reports 3: The Lower City Enclosure Finds Reports and Technical Studies (pp. 277-296). Ege Yayınları.
• Yıldızhan, H. (1999). Erken Akhaemenid Dönemde Daskyleion [Yayınlanmamış Doktora Tezi]. Ege Üniversitesi. Young, R. S. (1955). Gordion: preliminary report, 1953. American Journal of Archaeology, 59(1), 1–18.https://www.jstor.org/stable/500459
• Zunal, O. (2022). Klaros’tan bir Dor başlığı altına kazınmış dokuztaş oyun tablası ve çatallı haç motifi üzerine düşünceler. Arkeoloji Dergisi, 1(28), 175–184. https://doi.org/10.51493/egearkeoloji.1073842