Axel Olrik’in epik kuralları bağlamında “Ehe Khara Atlı Eles Bootur destanı"

Öz

Ehe Khara Atlı Eles Bootur destanı, Sakha kahramanlık destanları içerisinde gerek Sakha halkının inanç yapısını, duygu ve düşünce dünyasını, sosyo-kültürel yaşam tarzını yansıtması gerekse mitik ögeleri barındırması bakımından önemli bir yere sahiptir. Danimarkalı halkbilimci Axel Olrik, mitolojik dönemlerdeki anlatıların “ortak kurallar” çerçevesinde günümüze geldiğini savunmaktadır. Bu doğrultuda, “Halk Anlatılarının Epik Kuralları” adını verdiği on beş kuraldan oluşan bir teori geliştirmiştir. Teoriye göre anlatıcı, anlatıya başladığı vakit bilinçli/bilinçsiz bir biçimde kuralları takip etmektedir. Araştırmacılar, Axel Olrik’in kurallarının işlerliliğini ispatlamak için Anadolu sahası ve Türk dünyasından birçok sözlü ve yazılı edebiyat ürünlerine teoriyi uygulamışlardır. Ancak, teorinin Sakha destanlarına uygulanmadığı görülmüştür. Çalışmanın amacı, Olrik’in kurallarının Ehe Khara Atlı Eles Bootur Destanı’ndaki işlerliliğini ispatlamaktır. Ayrıca, kuralların destandaki örneklerinin mitolojik bağlantısını ve Sakha halkının inanç dünyasını, sosyo-kültürel hayatla olan ilişkisini tespit etmektir. Bu doğrultuda, Ehe Khara Atlı Eles Bootur destanı yukarıda bahsedilen Sakha kahramanlık destanları içerisindeki yeri göz önünde bulundurularak seçilmiş ve teoriye göre incelenmiştir. Sonuç olarak, on beş kuralın hepsinin destanda bulunduğu, kuralların destandaki örneklerinin mitolojik dünyayla bağlantılı ve Sakha halkının inanç dünyasıyla, sosyo-kültürel hayatıyla ilişkili olduğu görülmüştür.

Anahtar Kelimeler

• Ehe Khara Atlı Eles Bootur
• Axel Olrik
• Destan
• Epik Kurallar
• Sakha

The epic of Ehe Khara (lit. “Great Black”) Horseman Eles Bootur in the context of Axel Olrik’s epic laws

Öz

The epic of Ehe Khara (lit. “Great Black”) Horseman Eles Bootur holds an important place among the Sakha heroic epics, both for its reflection of the Sakha people’s belief system, emotional and intellectual world, and sociocultural way of life, and for the mythical elements it contains. The Danish folklorist Axel Olrik argues that narratives originating in mythological periods have survived into the present within a framework of “common rules.” Accordingly, he developed a theory consisting of fifteen principles, which he termed the “Epic Laws of Folk Narrative.” According to this theory, narrators follow these rules, either consciously or unconsciously, in the construction of narratives. Scholars have applied Olrik’s framework to numerous oral and written literary works from Anatolia and the broader Turkic world to demonstrate its applicability. However, it appears that this theory has not yet been applied to Sakha epics. The purpose of this study is to demonstrate the applicability of Olrik’s rules in the Ehe Khara Atlı Eles Bootur epic. Furthermore, it aims to identify the mythological connections of the examples of these rules in the epic, as well as the Sakha people’s belief system and its relationship to their sociocultural life. In this regard, the epic of Ehe Khara Horseman Eles Bootur was selected, given its prominent position among Sakha heroic epics, and analyzed in accordance with this theoretical framework. In conclusion, it has been observed that all fifteen rules are present in the epic, and that the examples of these rules in the epic are connected to the mythological world and related to the Sakha people’s beliefs and sociocultural life.

Anahtar Kelimeler

• Ehe Khara Horseman Eles Bootur
• Axel Olrik
• Epic
• Epic Laws
• Sakha

Kaynakça

1. Adıgüzel, S. (1999). Başkurt destanı Akbuzat’ın epik kurallara göre incelenmesi. Millî Folklor, 11(44), 24-34.
2. Akyüz, Ç. (2012). Haldun Taner’in ‘Keşanlı Ali Destanı’ ve Axel Olric’in epik yasaları. Adıyaman Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 5(8), 1-11.
3. Bachelard, G. (2006). Su ve düşler (Maddenin imgelemi üzerine deneme). (O. Kunal Çev.). Yapı Kredi Yayınları.
4. Bars, M. E. (2014a). A. Olrik’in epik yasaları ışığında Ferhat ile Şirin hikâyesi. Uluslararası Türkçe Edebiyat Kültür Eğitim (TEKE) Dergisi, 3(1), 306-324.
5. Bars, M. E. (2014b). Halk anlatılarının epik kuralları bağlamında Köroğlu filmi. International Journal of Languages’ Education and Teaching, 2(3), 66-78.
6. Bayat, F. (2013). Mitolojiye Giriş. Ötüken Yayınları.
7. Bayat, F. (2019). Ana hatlarıyla Türk şamanlığı. Ötüken Yayınları.
8. Bayat, F. (2007). Türk Mitolojik Sistemi II. Ötüken Yayınları.

9. Bayrakdarlar, T. (2024). Axel Olrik’in epik kuralları bağlamında Azerbaycan masalı Lala ve Nergiz. RumeliDE Dil ve Edebiyat Araştırmaları Dergisi, (38), 805-821.
10. Çiftçi, F. (2013). Axel Olrik’in epik yasaları ışığında Oğuz Kağan Destan’ına bir bakış. Turkish Studies, 8(4), 515-524.
11. Çobanoğlu, Ö. (1999). Sözlü kültürden yazılı kültür ortamına geçiş bağlamında erken dönem Osmanlı tarihlerinden Âşıkpaşazâde’nin epik karakteri üzerine tespitler. Hacettepe Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi, Osmanlı Devleti’nin Kuruluşunun 700. Yılı Özel Sayısı, 65-82.
12. Çobanoğlu, Ö. (2024). Halkbilimi kuramları ve araştırma yöntemleri tarihine giriş. Akçağ Yayınları.
13. Çobanoğlu, S. (2019). Dede Korkut’un 13. destanı “Salur Kazan’ın yedi başlı ejderhayı öldürmesi” boyunun Axel Olrik epik yasaları bağlamında incelenmesi. Avrasya Uluslararası Araştırmalar Dergisi, 7(19), 81-101.
14. Dilek, İ. (2024). Türk Mitoloji Sözlüğü. Türk Dil Kurumu Yayınları.
15. Dundes, A. (2005). Halkbilimi çalışma yöntemleri. (A. Nazlı, Çev.). Halk biliminde kuramlar ve yaklaşımlar 2. (yay. haz. M. Öcal Oğuz vd.). Geleneksel Yayınları, ss. 98-107.
16. Duranlı, M. (2020). Saha Türklerinin “Üçügey Üdügüyen ve Kusagan Hocugur” Olonhosunda Kadın Karakterler. Folklor Akademi Dergisi, 3(1), 59-80.
17. Duru, S. (2023). Axel Olrik’in epik yasaları bağlamında Dirse Han Oğlu Boğaç Han boyunun incelenmesi. Çeşm-i Cihan: Tarih Kültür ve Sanat Araştırmaları Dergisi E-Dergisi, 10(1), 95-110.
18. Ekici, M. (2001). The birth of hero in Turkic epics. Millî Folklor, 13(49), 16-26.
19. Erdoğan, M. (2010). Yazma kültürüne ait bir metne epik yasaların uygulanması denemesi. Turkish Studies, 5(3), 1198-1217.
20. Eren, H. (2019). Axel Olrik’in epik yasaları çerçevesinde Zarîfî’nin Mihr ü Mâh mesnevisi. RumeliDE Dil ve Edebiyat Araştırmaları Dergisi, (16), 364-379.
21. Ergun, M. (2013). Yakut destan geleneği ve Er Sogotoh. Türk Dil Kurumu Yayınları.
22. Ergun, M., Zakharov, T., Gavriliyev, Ç. (2017). Sakha kahramanlık destanı Ehe Khara Atlı Eles Bootur. Kömen Yayınları.
23. Ergun, P. (2011). Atalarla suların hami ruhu yılkıcılarla bagşıların piri Kambar Ata Baba Gammar. Kömen Yayınları.
24. Erkal, M. M. (2023). Saha (Yakut) Türklerinin geleneksel inanışlarında Şamanlar/Kamlar. Kamu Yönetimi Enstitüsü Sosyal Bilimler Dergisi. (5), 331-356.
25. Erol Çalışkan, Ş. S. (2022). Axel Olrik‘in epik yasaları ışığında bir Türkmen efsanesi: Mirali ve Sultansöyün. Dr. Mehmet Özçelik Armağanı içinde (ss. 275-287). Palet Yayınları.
26. Ersöz, M. (2009). Saha (Yakut) Türklerinin Culuruyar Nurgun Bootur destanı. (Yayımlanmış doktora tezi). Gazi Üniversitesi.
27. Fedakâr, S. (2004). Alpamış Destanı ve Dede Korkut Kitabı’nda kahramanların ortaya çıkışı. Millî Folklor, 16(61), 134-141.
28. Gülhan Aktürk, A., & Yıldırmış, F. (2022). Halk anlatılarının epik kuralları ışığında bir inceleme: Mercan Kız masalı. Folklor Akademi Dergisi, 5(3), 660-673.
29. Gülmen, N. (2008). Axel Olric’in epik yasaları ışığında “Salur Kazanun evi yagmalandugı boyu beyan eder” isimli hikâyenin okunması. Millî Folklor, 20(79), 14-20.
30. Gümüş, İ. (2019). Halk anlatılarının epik kuralları bağlamında Elif ile Mahmut hikâyesi. M. Kuleli & A. F. Altuntaş (Ed.), Uluslararası Akademik Filoloji Çalışmaları Konferansı Tam Metin Kitabı içinde (ss.85-90).
31. Güven, E. (2023). Hakasça “Ah Çĭbek Arığ” destanında kadınla ilgili söz varlığı. Turkish Studies-Language, 18(2), 937-948.
32. Güzel Yanpınar, M. (2025). Konya masalları özelinde Axel Olrik’in epik yasalar kuramı’na yeni bir yasa önerisi: Mekânın tekrarı yasası. Folklor Akademi Dergisi, 8(2), 328-336.
33. Kaplan, H. (2020). Menâkıbnâmelerde ve sözlü kaynaklarda yer alan Şamanizm kaynaklı inanç motifleri. Korkut Ata Türkiyat Araştırmaları Dergisi, 3, 103-122.
34. Kaplan, H. (2021). Mitolojik inançlarda ve anlatılarda yer alan balık motifi ve balık motifinin günümüz efsanelerine yansıması. International Journal of Filologia, 6, 129-137.
35. Keskin, A. (2019). Folklor ve disiplinlerarasılık. Akçağ Yayınları.
36. Khudyakov, I. A. (1969). Verkhoyansk bölgesinin kısa etnografik tasviri. Nauka.
37. Kırılmış, Y. (2015). Ahmet Harâmî Destanı’nın Axel Olrik’in epik yasalarına göre incelenmesi. Turkish Studies, 10(12), 739-750.
38. Krohn J. & Krohn K. (2004). Halk bilimi yöntemi. (G. İçöz, Çev.). Türk Dil Kurumu Yayınları.
39. Kurtlu, Y., & Koçak, B. (2015). Halk anlatılarının epik kuralları ışığında bir destan incelemesi. Current Research in Social Sciences, 1(1), 1-8.
40. Metin, M. (2020). Sözlü anlatıların bir devamı olarak Battal Gazi filmlerinin epik karakteri üzerine tespitler. Folklor Akademi Dergisi, 3(2), 347-380.
41. O’Leary, Z. (2017). The essential guide to doing your research project. SAGE Publications Inc.
42. Oğuz, M. Ö. (2004). Destan tanımı ve eski Türk destanları. Millî Folklor, 16(62), 5-7.
43. Olrik, A. (1994a). Halk anlatılarının epik kuralları I. Millî Folklor, 23, 2-5.
44. Olrik, A. (1994b). Halk anlatılarının epik kuralları II. Millî Folklor, 24, 4-6.
45. Olrik, A. (2006). Halk anlatılarının epik kuralları. (A. Erkan, Çev.). Halk biliminde kuramlar ve yaklaşımlar 1. (yay. haz. M. Öcal Oğuz vd.). Geleneksel Yayınları, ss. 98-111.
46. Olonho oğolor ayımnılarıgar. (2000). Saha Respublikatın “olonho”. Assotsiatsyata Yayınları.
47. Özcan, T. (1996). Oğuz Kağan Destanı’nın halk anlatılarının epik kuralları bakımından incelenmesi. Millî Folklor, 31-32, 95-97.
48. Özkılıç, R. (2024). Axel Olrik’in epik yasaları ışığında Köroğlu’nun Bolu beyi kolu. Motif Akademi Halkbilimi Dergisi, 17(ÖS), 246-260.
49. Pekarskiy, E. K. (1945). Yakut dili sözlüğü. Türk Dil Kurumu Yayınları.
50. Sak, R., Şahin Sak, İ. T., Öneren Şendil, Ç., & Nas, E. (2021). Bir araştırma yöntemi olarak doküman analizi. Kocaeli Üniversitesi Eğitim Dergisi, 4(1), 227-250.
51. Schımmel, A. (2021). Sayıların gizemi. (M. Küpüşoğlu, Çev.). Alfa Yayınları.
52. Seroşevskiy, V. L. (2007). Saka (Yakutlar). (A. Acaloğlu, Rusçadan Çev.). Selenge Yayınları.
53. Sezer, M. A. (2018). Axel Olrik’in epik yasaları ışığında Segrek Destanı. Uluslararası Türkçe Edebiyat Kültür Eğitim (TEKE) Dergisi, 7(1), 313-321.
54. Şenesen, İ. (2024). Tengri inancında üç dünya ile ilgili ritüeller. Akademik Dil ve Edebiyat Dergisi, 8(3), 1518-1533.
55. Şenesen, İ. (2026). Şamanizm’in din-inanç tartışmaları bağlamında kavramsal çerçevesi ve Türk inanç sistemindeki yeri, Folklor Akademi Dergisi, 9(1), 87-98.
56. Tuncel, U. (2013). Axel Olrik’in halk anlatılarının epik yasaları bağlamında ‘Ağalık’ adlı karagöz oyunu çözümlemesi. İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Türk Dili ve Edebiyatı Dergisi, 48, 203-240.
57. URL-1. Güncel Türkçe Sözlük, Türk Dil Kurumu, https://sozluk.gov.tr, (01.12.2025).
58. Ünal, Ö. N. (2022). Axel Olrik’in epik yasaları bağlamında Bursa/İnegöl varyantı Bey Börek ve Akkavak Kızı. Bartın Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi, 7(2), 72-85.
59. Yılmaz, M. (1999). Manas Destanı’nın epik kurallara göre incelenmesi (sagınbay orozbakov varyantı) (Yayımlanmamış doktora tezi). Atatürk Üniversitesi.
60. Yılmaz, M. (2001). Mem û Zîn’de epik kurallar. Folklor/Edebiyat, 55, 185-201.
61. Yılmaz, M. (2009). Hamdi’nin Yûsuf u Züleyhâ mesnevisi’nin epik karakterinin değerlendirilmesi üzerine bazı tespitler. Turkish Studies, 4(8), 2444-2461.
62. Yılmaz, M. (2016). Halk anlatılarının epik kuralları ışığında Ateşkâr Oğlan masalının incelenmesi. Turkish Studies, 11(20), 643-658.
63. Zariç, M. (2007). Kirdeci Ali Kesikbaş Destanı’nın metin merkezli temel halkbilimi kuramları açısından incelenmesi. Erciyes Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 22, 199-216.
64. Zariç, M. (2012). Axel Olrik’in epik yasaları ve Lord Raglan’ın kahraman kalıbı açısından Ağrıdağı Efsanesi Romanı. Turkish Studies, 7(4), 3337-3349.