Typographic Interaction Between Concrete Poetry And Graphic Design

Öz

This study is a qualitative research to examine the relationships between the formal structure of concrete poetry and the typographic layout principles of graphic design. The interaction between the visualization potential of poetry and the perceptual organizing power of design is discussed on the basis of historical and theoretical contexts. Concrete examples of poetry, which started with Stéphane Mallarmé and developed in the mid-20th century with names such as Eugen Gomringer, Max Bense and Augusto de Campos, are evaluated in relation to typography-centered visuals of the impressionist period. The use of space in the poems, the choice of typeface and the relationship of word placements with space are positioned as a typography-based expression strategy in graphic design. This research emphasizes the interdisciplinary potential of typography with its capacity to create sensory experiences beyond being a means of producing readable meaning. In this context, the connection between typography and poetry is evaluated as a form of intellectual production of visual language. The study was conducted on a limited number of poetry and graphic examples and was textualized based on the methods of interpretation and inference.

Anahtar Kelimeler

• Concrete Poetry
• Typography
• Experimentalism
• Graphic Design
• Seeing
• Reading.

SOMUT ŞİİR VE GRAFİK TASARIM ARASINDAKİ TİPOGRAFİK ETKİLEŞİM

Öz

Bu çalışma, somut şiirin biçimsel yapısıyla grafik tasarımın tipografik düzen ilkeleri arasındaki ilişkileri incelemeye yönelik nitel bir araştırmadır. Şiirin görselleştirme potansiyeli ile tasarımın algısal düzenleme gücü arasındaki etkileşim, tarihsel ve kuramsal bağlamlar temelinde ele alınmıştır. Stéphane Mallarmé ile başlayan ve 20. yüzyılın ortalarında Eugen Gomringer, Max Bense ve Augusto de Campos gibi isimlerle gelişen somut şiir örnekleri, izim dönemi tipografi merkezli görseller ile ilişkilendirilerek değerlendirilmiştir. Şiirlerdeki boşluk kullanımı, yazı karakteri seçimi ve kelime yerleşimlerinin mekânla kurduğu ilişki, grafik tasarımda tipografi temelli bir ifade stratejisi olarak konumlandırılmaktadır. Bu araştırma, tipografinin okunabilir bir anlam üretme aracı olmanın ötesinde, duyusal deneyimler oluşturma kapasitesiyle disiplinler arası bir kullanım potansiyeline vurgu yapmaktadır. Bu bağlamda tipografi ile şiir arasında kurulan bağ, görsel dilin düşünsel bir üretim biçimi olarak değerlendirilmiştir. Çalışma, sınırlı sayıda şiir ve grafik örneği üzerinden yürütülmüş; yorumlama ve çıkarım yapma yöntemlerine dayandırılarak metinleştirilmiştir.

Anahtar Kelimeler

• Somut Şiir
• Tipografi
• Deneysellik
• Grafik Tasarım
• Görmek
• Okumak.

Kaynakça

1. Aristotales (2021). Poetika şiir sanatı üstüne. Ankara: Kapra Yayıncılık.
2. Armağanı, Y. B. (2018). Hiciv-yığın-göçmen edebiyatı. İstanbul: Hiper Yayın.
3. Artpool (2002). Max Bense. Erişim adresi: https://www.artpool.hu/Poetry/soundimage/Bense.html. Erişim tarihi: 12 Kasım 2024.
4. Aygün, Ö. (2015). Stéphane Mallarme. İstanbul: Edebi Şeyler.
5. Badiou, A. (2013). Başka bir estetik sanat için küçük bir kılavuz. İstanbul: Metis Yayınları.
6. Beals, K. (2020). Concrete constructions: Assembling a postwar poetics. Journal of Lusophone Studies, 5(1), 93-116.
7. Beaulieu, D. (2014). Text without text: Concrete poetry and conceptual writing. Doctoral Thesis. University of Roehampton, Department of Humani, London.
8. Becer, E. (2020). Modern sanat ve yeni tipografi. Ankara: Dost Kitabevi Yayınları.

9. Bergson, H. (2020). Şiir felsefesi Lucretiuds'un şiiri, felsefesi, fiziği, metni. İstanbul: Pinhan Yayıncılık.
10. Bohn W. (2007). Exploring the concrete labyrinth. Poesía Concreta içinde (17. Sayı, ss. 31-56). Ciberletras Journal of Literary Criticism and Culture.
11. Brunner, H., & Moritz, R. (2006). Literaturwissenschaftliches lexikon: Grundbegriffe der Germanistik (2. überarb. u. erw. Aufl.). Berlin: Erich Schmidt Verlag.
12. Campos H., Pignatari D. ve Augusto de Campos A. (1991). Poesia concreta in Brasile. Milano: Archivo di Nuova Scrittura.
13. Çulha, D. (2016). Stéphane Mallarmé’nin “Un coup de dés”, (Bir zar atımı) adlı şiirinin tipografik dili. İdil Sanat ve Dil Dergisi, 5 (22), 569-586.
14. Çulha, D. (2022). Post-tipografinin düşünsel dilini, post-yapısalcı teorilerle okumak. İstanbul Aydın Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi,14(2), 159-177.
15. Draper, R. (1971). Concrete poetry. New Literary History, 2(2), 329-340.
16. Drucker, J. (1994). The visible word: Experimental typography and modern art, 1909-1923. London: The University of Chicago Press Ltd.
17. Ferran, B. (t.y.). Bronaċ Ferran: A constructed becoming the early works of Hansjörg Mayer. ZKM Center for Art and Media Karlsryhe. Erişim adresi: https://zkm.de/en/bronac-ferran-a-constructed-becoming. Erişim tarihi: 12 Ocak 2025.
18. Garver, N. (2002). Gramer olarak felsefe. Cogito, 33, 116-123.
19. Gece, Ş. (2020). Modern ve postmodern dönemde soyut sanat felsefesi. İzmir: Cem Yayınevi.
20. Gomringer, E. (2015). Somut şiir seçkisi. (Çev. C. Koç). İstanbul: Edebi Şeyler / 160. Kilometre.
21. Hilder, J. (2016). Designed words for a designed world the international concrete poetry movement, 1955–1971. Canada: McGill-Queen’s University Press.
22. Kac E. (t.y.). Digital poetry. Erişim adresi: https://www.ekac.org/multimedia.html. Erişim tarihi: 08 Kasım 2024.
23. Klütsch, C. (2012). Information aesthetics and The Stuttgart School. Hannah B. Higgins and Douglas Kahn (Ed.), Mainframe experimentalism: Early computing and the foundation of the digital arts içinde (ss. 65-89). Berkeley: University of California Press.
24. Kopfermann, T. (1974). Theoretische positionen zur konkreten poesie texte und bibliographie. Germany: Max Niemeyer Verlag Tübingen .
25. Lupton, E. (2010). Thinking with type: A critical guide for designers, writers, editors, and students. New York: Princeton Architectural Press.
26. Marinetti F. T. (t.y.). Parole in liberta; futuriste olfattive tattili-termiche Pl. 8 (1932). Artvee. Erişim adresi: https://artvee.com/dl/parole-in-liberta-futuriste-olfattive-tattili-termiche-pl-8#00. Erişim tarihi: 03 Nisan 2025.
27. Marinetti, T. F. (2002). Kuraldan sıyrılmış imgelem ve özgürlüğe kavuşmış sözcükler fütürist manifesto. E. Batur (Ed.), Modernizmin serüveni bir "Temel Metinler" seçkisi (1840-1990) içinde (ss. 75-81). İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
28. Mayer, P. (1999). Somut şiir vardır. No Dergisi içinde (ss. 3-7). İstanbul: Noyirmiyedi Yayınları.
29. Murad, E., & Eringen, E., (2023). Kayıp avangart: Yüksel Pazarkaya Stuttgart somut şiir okulunda (1959-1972). Saltonline. Erişim adresi: https://saltonline.org/tr/2571/kayip-avangart-yuksel-pazarkaya-stuttgart-somut-siir-okulunda-1959-1972. Erişim tarihi: 10 Ekim 2024.
30. Museen Freiburg (t.y.) Gomringer, Eugen, schweigen, 1990. Erişim adresi: https://onlinesammlung.freiburg.de/de/search?term=gomringer. Erişim tarihi: 12 Ocak 2025.
31. Perloff, N. (2021). Concrete poetry: 21st-century anth. London: Reaktion Books Ltd.
32. Rancière, J. (2020). Kelimelerin mekânı Mallarme'den Broodthaers'e. İstanbul: Lemis Yayın.
33. Richards, K.Malcolm. (2014). Yeni bir bakışla Derrida. Çev.Zeynep Talay. İstanbul: Kollektif Kitap Bilişim ve Tasarım.
34. Saussure, F. (1985). Genel dilbilim dersleri. Ankara: Birey ve Toplum Yayınları.
35. Solt, E. M. (1970). Concrete poetry: A world view. USA: Indiana University Press. Erişim adresi: https://ubu.com/papers/solt/switzerland.html. Erişim tarihi: 12 Ocak 2025.
36. Mayer H. (2019). Interview: ‘To handle and open and read the books ... that to me is a very important thing’. Studio International. Erişim adresi: https://www.studiointernational.com/hansjorg-mayer-typoems-and-artists-books-video-interview-kunstbibliothek-berlin-frieder-nake. Erişim tarihi: 12 Şubat 2025.
37. Türk Dil Kurumu. (t.y.). Somut. Sozluk.gov.tr Güncel Türkçe Sözlük içinde. 09 Ağustos, 2024, tarihinde https://sozluk.gov.tr adresinden erişilmiştir.
38. Thomas, G. (2022). Concrete poetry: A 21st-century anthology. Burlington Contemporary. Erişim adresi: https://contemporary.burlington.org.uk/reviews/reviews/concrete-poetry-a-21st-century-anthology. Erişim tarihi: 10 Nisan 2024.
39. Valery, P. (2018). Şiir sanatı. İstanbul: Ketebe Kitap ve Dergi Yayıncılık.
40. Visual Poetry (2012). “Kein fehler im system (1)” by eugen gomringer. 02 Şubat, 2025, tarihinde https://visual-poetry.tumblr.com/post/30504801443/kein-fehler-im-system-1-by-eugen-gomringer? adresinden erişilmiştir.
41. Wlassikoff, M., (2024). Stéphane Mallarmé, Un coup de dés jamais n’abolira le hasard, 1897–1914. Erişim adresi: Erişim tarihi: https://productiontype.com/article/stephane-mallarme-un-coup-de-des-jamais-n-abolira-le-hasard-1897-1914. 02 Haziran 2025.