Mâturîdî’nin İsmet, Hikmet ve Olgu Ekseninde Tefsir Literatüründeki Rivayetleri Eleştirisi

Yıl 2026, Sayı: Advanced Online Publication, 1 - 28

Bayram Ayhan

Öz

Ebu Mansûr el-Mâturîdî’nin tefsiri tefsir tarihinde dirayet tefsirinin ilk örneği olarak tanımlanmıştır. Mâturîdî tefsir usulü, tefsir tarihi, siyer, kelam ve yer yer filoloji ile bezenmiş değerli bir çalışma ortaya koymuştur. Çok yönlü bir isim olması hasebiyle kendisinden sonraki tefsir literatüründe iz bırakmıştır. Mâturîdî’nin tefsirinde en dikkat çeken hususlardan birisi rivayetlere yönelik şahsına münhasır ilkesel yaklaşımıdır. Bu bağlamda İsrâiliyat içerikli anlatıları gerekçelerini zikrederek tefsirine almamıştır. Bazen mezkûr rivayeti bilmemize gerek olmadığını ifade ederken bazen söz konusu rivayetin içeriğinin akla, tarihsel olguya ve hikmete münafi olduğunu izhar eder. Öncelikle peygamberlerle ilgili rivayetlerin bir kısmını ismet açısından, bir kısmını hikmet bağlamında bir kısmını ise olgusal vakıa ekseninde eleştirir. Mâturîdî peygamberlerin bazen içtihatlarında yanılsalar da bunun ismete zarar vermeyeceği kanaatindedir. Hz. Peygamber’e dair zikredilen bazı eylem ve söylemlerin süreçteki olguya ve hikmete aykırı olduğunu ve makul olmadığını belirtmiştir. Hz. Musa’nın dilinde kekemelik veya pelteklik olduğu için kendisini ifade edemediğini ve bunun için dua ettiğini söyleyenleri isabetli görmemiştir. Hz. Musa’nın uzun süre başka yerde oluşu ve Firavun’un kabilesinden birisini öldürmesi sebebiyle korku ve endişe taşıdığını ifade etmiştir. Tüm bunlar bir araya geldiğinde meydana gelen şartların psikolojik olarak konuşmasını etkilediğini söylemiştir. Hz. Davud ve Hz. Süleyman ile ilgili bazı rivayetlerin içeriğini insan olmanın doğası açısından makul bulurken bazı içeriklerin kabulünün mümkün olmadığını dile getirmiştir. Hz. Yusuf ile ilgili bir rivayetin muhtevasını âyetler örnekleminde eleştirerek tefsirindeki usulünü bir nevi pratiğe dökmüştür. Çalışmamız Mâturîdî’nin belirlemiş olduğu ilkesel duruşunu rivayetler konusunda hangi ölçüde aktive ettiğini tahlil etmeyi amaçlamaktadır. Mücmel olarak zikredilen örneklere ve daha başka rivayetlere dair yorumları incelendiğinde Mâturîdî’nin ilkesel duruşunu ve yöntemini işlevselleştirdiğini söylemek mümkündür. İsmet, hikmet ve olgusal eksende peygamberlerin sıfatları ile bağdaşmayacak rivayetleri dikkate değer ve makul gerekçelerle eleştirmiş ve kabul edilemez bulmuştur. Bunu yaparken de çoğunlukla başka ayetlerden örnekleme yaparak Kur’ân’ı Kur’ân ile tefsir etme yöntemini de pratize etmiştir.

Anahtar Kelimeler

Tefsir , Mâturîdî , Rivayet , İsmet , Hikmet , Olgu , Eleştiri.

Etik Beyan

Çalışma Etik Beyan Gerektirecek BHerhangi Bir Muhteva İçermemektedir.

Destekleyen Kurum

Çalışmayı destekleyen herhangi bir kurum yoktur.

MĀTURĪDĪ’S CRITICISM OF THE RATIONS IN THE COMMENTARY LITERATURE WITHIN THE AXIS OF INTENTION, WISDOM AND FACT

Öz

The commentary of Abu Mansur al-Māturīdī has been described as the first example of acumen commentary in the history of commentary. Māturīdī has produced a valuable work, adorned with the method of exegesis, history of exegesis, biography, theology and, in some places, philology. Being a versatile figure, he left his mark on the tafsir literature that followed. One of the most striking aspects of Māturīdī’s tafsīr is his unique, principled approach to narrations. In this context, he did not include the Isra'iliyyat narratives in his commentary by mentioning their reasons. Sometimes he states that we do not need to know the narration in question, while sometimes he explains that the content of the narration in question is contrary to reason, historical fact and wisdom. First of all, he criticizes some of the narrations about the prophets in terms of infallibility, some in the context of wisdom, and some in the context of factual facts. Māturīdī is of the opinion that even if the prophets sometimes made mistakes in their ijtihad, this would not harm their infallibility. He stated that some of the actions and statements mentioned about the Prophet Muhammad were contrary to the facts and wisdom of the process and were not reasonable. He stated that he was afraid and worried because Moses had been away for a long time and because Pharaoh had killed one of his tribesmen. He said that when all these conditions came together, they affected his speech psychologically. While he found the content of some narrations about Prophet David and Prophet Solomon reasonable in terms of the nature of being human, he stated that some content was not acceptable. He put his method in his exegesis into practice by criticizing the content of a narration about Prophet Joseph using a sample of verses. Our study aims to analyze to what extent Māturīdī activated his principled stance on the subject of narrations. When his interpretations of the examples mentioned concisely and other narrations are examined, it is possible to say that he has functionalized Māturīdī's principled stance and method. He criticized the narrations that were incompatible with the attributes of the prophets in terms of infallibility, wisdom and fact, with remarkable and reasonable justifications, and found them unacceptable. While doing this, he also practiced the method of interpreting the Qur'an by using the Qur'an, mostly by taking examples from other verses.

Anahtar Kelimeler

Tafsīr , Māturīdī , Narration , ʿIṣma , Wisdom , Fact , Criticism.

Kaynakça

• Acar, H. İbrahim. “İddet”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 21/466-471. İstanbul: TDV Yayınları, 2000.
• Ağkuş, Yûsuf. İmam Mâtürîdî’nin İsrâiliyat’a Yaklaşımı”. Marife Dini Araştırmalar Dergisi 22/1 (2022), 467-489.
• Ateş, Abdurrahman. “Hz. İbrahim’e İsnat Edilen Üç Yalan”. EKEV Akademi Dergisi 8/18 (2004), 75-88;
• Bahar, Murat. “Yûsufefendizâde’nin Hz. İbrahim’e İsnat Edilen Üç Yalan Meselesini Şerhi”. Amasya İlahiyat Dergisi 23/2 (Kasım 2024) 105-130.
• Begavî, Ebû Muhammed Hasan b. Mesûd. Tefsîru’l-Beġavî: Meâlimu’t-tenzîl. thk. Muhammed Abdullah en-Nemr. 8 Cilt. Riyad: Dâru Tayyibe li’n-Neşr, 1989.
• Beyhâkî, Ebû Bekir Ahmed b. Hüseyin b. Ali. es-Sünenul Kübrâ, thk. Muhammed Abdulkadîr ‘Atâ. 11 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kutubi’l-‘İlmiyye, 2003.
• Beyzâvî, Nâsıruddîn Ebu’l-Hayr Abdullah b. Ömer b. Muhammed. Envâru’t-tenzîl ve esrâru’t-te’vîl. thk. Muhammed Abdurrahman Maraşlî. 5 Cilt. Beyrut: Dâru İhyâi’t-Turasi’l-Arabî, 2001.
• Bikāî, Ebü’l-Hasen Burhânüddîn İbrâhîm b. Ömer b. Hasen. Naẓmü’d-dürer fî tenâsübi’l-ây ve’s-süver. thk. Abdulmuhsin Enîs. 22 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kutubi’l-‘İlmîyye, 1995.
• Derveze, Muhammed İzzet. et-Tefsîru’l-Hadîs: Tertibu’s-Süver Hasebe’n-Nüzûl, 10 Cilt. Kahire: Dâru İhyâi’l-Kutubi’l-Arabiyye, 2000.
• Divlekci, Celalettin. “Ahzab Sûresi 37 Ayetiyle İlgili Nüzul Sebebi Rivayetleri ve İlmi Değeri”. EKEV Akademi Dergisi 59/18 (Bahar 2014), 89-106.
• Ebu Hayyân, Muhammed b. Yûsuf el-Endelûsî, Tefsîru’l-bahri’l-muhît, thk. Adil Ahmed Abdulmevcud. 8 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kutubi’l-İlmiyye, 1993.
• Esen, Muammer. “Nübüvvet (Peygamberlik) ve Peygamberler”. Mâtürîdî’nin Düşünce Dünyası. Ed. Şaban Ali Düzgün. Ankara; Kuban Matbaacılık, 2018.
• Gengil, Veysel. Mâtürîdî’de Tefsirin İmkânı. İstanbul: İz Yayıncılık, 2021.
• Hamidullah, Muhammed. “Hilfü’l-Fudûl”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 18/31-32. İstanbul: TDV Yayınları, 1998.
• İbn Âşûr, Muhammed Tâhir. Tefsîru’t-Taḥrîr ve’t-tenvîr. 30 Cilt. Tunus: ed-Dâru’t-Tunusiyye, 1984.
• İbn Atiyye, Ebû Muhammed Abdullah b. Gālip. el-Muharreru’l-vecîz fî tefsîri’l-Kitâbi’l-‘Azîz. thk. Abdusselam Abduşşâfî. 6 Cilt. Beyrut: Daru’l-Kutubi’l-‘İlmiyye, 2001.
• İbn Kesîr, Ebu’l-Fidâ İsmail b. Ömer. Tefsîru’l-Ḳur’âni’l-‘aẓîm. thk. Sâmî b. Muhammed es-Sellâme. 8 Cilt. Riyad: Dâru Tayyibe li’n-Neşr, 1997.
• İşcan, M. Zeki. “İslam Düşüncesinin Entelektüel Temellerinin Yeniden Yorumlanmasında Mâtürîdî’nin Katkısı” EKEV Akademi Dergisi 12/34 (2008), 1-22.
• Karaman, Hayreddin vd., Kur’an Yolu Meâl ve Tefsir. 5 Cilt. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, 2007.
• Karataş, Ali. İmam Mâtürîdî Kur’ân’ı Kur’ân’la Te’vîl, 2. Bs. Ankara: Yesevi Yayıncılık, 2014.
• Karataş, Ali “Çağdaş Tefsirde Mâtürîdî İzleri”, İmam Mâtürîdî ve Mâtürîdiye Geleneği Tarih, Yöntem, Doktrin, Ed. Hülya Alper. İstanbul: MÜİF Vakfı Yayınları, 2018.
• Kurtubî, Ebû Abdillâh Muhammed b. Ahmed b. Ebî Bekr. el-Câmi’ li-aḥkâmi’l-Ḳur’ân. thk. Hişâm Semir el-Buhârî. 21 Cilt. Riyad: Dâru ‘Âlemi’l-Kutub, 1372/1952.
• Mâtürîdî, Ebû Mansur Muhammed. Tevilâtu ehli’s-sünne: tefsîru’l-Mâtürîdî. thk. Mecdî Basillûm. 10 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kutubi’l-‘İlmiyye, 2005.
• Mâverdî, Ebu’l-Hasan Ali b. Muhammed b. Habîb. en-Nüket ve’l-‘uyûn: tefsîru’l-mâverdî. thk. Abdulmaksûd bin Abdurrahîm. 6 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kutubi’l-‘İlmiyye, ts.
• Özdemir, Mehmet. “Hz. Muhammed”, Mâtürîdî’nin Düşünce Dünyası. Ed. Şaban Ali Düzgün. Ankara; Kuban Matbaacılık, 2018.
• Râzî, Fahreddîn. Mefâtîḥu’l-ġayb: tefsîru’r-Râzî. 32 Cilt. Lübnan: Dâru’l-Fikr Li’t-Tabaa ve’n-Neşr, 1981.
• Semerkandî, Ebü’l-Leys Nasr b. Muhammed b. Ahmed. Tefsîru Ebi’l-Leys̱ es-Semerḳandî, thk. Muhammed Muavviz. 3 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kutubi’l-‘İlmiyye, 1993.
• Suyûtî, Celâleddîn. ed-Dürrü’l-mensûr fi’t-tefsîri bi’l-me’sûr. thk. Abdullah bin Abdulmuhsin et-Türkî. 17 Cilt. Kahire: Merkezu Hicr li’l-Buhûs, 2004.
• Şevkânî, Ebû Abdillâh Muhammed b. Alî b. Muhammed. Fetḥu’l-ḳadîr el-câmiʿ beyne fenneyi’r-rivâye ve’d-dirâye min ʿilmi’t-tefsîr. thk. Abdurrahman ‘Umeyrâ. 5 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Vefâ, 1991.
• Taberî, Ebû Câfer Muhammed b. Cerîr. Câmiu’l-beyân an te’vîli âyi’l-Ḳur’ân. thk. Abdullah bin Abdulmuhsin et-Türkî. 26 Cilt. Kahire: Merkezu’l-Buhûs ve’d-Dirâsâti’l-Arabiye, 2001.
• Tuğ, Salih - Özek, Ali. vd. Büyük Türk Bilgini İmam Mâtürîdî ve Mâtürîdîlik Milletlerarası Tartışmalı İlmi Toplantı. İstanbul: İFAV Yayınları, 2012.
• Vâhidi, Ebu’l-Hasan. el-Vasît fî Tefsiri’l- Kur’âni’l-Mecîd. thk. Adil Ahmed Abdulmarsud. 4 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kutubi’l-İlmiyye, 1994.
• Varlık, Sehal Deniz. “Üç Yalanlar Hz. İbrahim’i (a.s) Bir Araya Getiren Rivayetlerin Değerlendirmesi”, Dergiabant 13/1 (2025), 62-84.
• Yazır, Elmalılı Muhammed Hamdi. Hak Dini Kur’an Dili. 10 Cilt. İstanbul: Hikmet Neşriyat, 2006. Yüksel, Muhammed Bahaeddin. Kur’an’ı Farklı Anlama ve Nedenleri. Ankara Okulu Yayınları, 2017.
• Zemahşerî, Cârullah Ebu’l-Kāsım Muhammed b. Ömer. el-Keşşâf an haḳāiḳi ġavâmidi’t-tenzîli ve ‘uyûni’l-eḳvali fi vucûhi’t-te’vîl. thk. Adil Ahmed Abdulmevcud. 6 Cilt. Riyad: Mektebetu’l-Abikan, 1998.