The Shadow of The Sword: The Image of Zülfikar in Hatâyî’s Poetry

Öz

This study aims to interpret the image of Zülfikâr in Hatâyî’s poetry, while also seeking
to reveal the symbolic and faith-based plane constructed by this image within the framework
of various metaphors. In the Qizilbash/Alevi belief system, Zülfikâr, attributed to Hazrat Ali,
represents not merely an object that carries historical and religious continuity, but rather a reflection
of absolute authority and divine manifestation. Hatâyî reinterprets and rearticulates the
symbol of Zülfikâr from the perspectives of both individual and collective identity, employing it
as a symbol through exoteric (zahirî) and esoteric (bâtıni) viewpoints. Within a poetry-centered
analytical framework, the study associates the imagistic and semantic functions of Zülfikâr with
the poles of moral responsibility and the concept of justice. The theme of Zülfikâr, shaped by
historical and faith-based connotations, has been treated as a central symbol and has functioned
as a constitutive element within a religious context by deepening the poetic universe. This
theme has sought to contribute to the religious context of poetry through both semantic and
symbolic poetic traditions and by means of traditional motifs. The functional connection established
between messianic (Mahdist) discourse and Zülfikâr has served as a religious indicator
of the belief that Zülfikâr constitutes a link in the chain of spiritual authority (velâyet). In the
Qizilbash/Alevi tradition, Zülfikâr has made a significant contribution to the formation of religious
synergy as a constitutive element of a dynamic process articulated at the level of metaphor
and discourse and associated with such images as knowledge, justice, courage, wisdom, and
morality. In this study, the symbols and motifs shaped within the framework of the Qizilbash/
Alevi belief system will be examined in an effort to reveal their religious, historical, and cultural
foundations. The study will be shaped through the interpretation of the data obtained from
the analysis of all the poems included in the Dîvân.

Anahtar Kelimeler

• Qizilbash/Alevi
• Hazrat Ali
• Hatâyî
• Dîvân
• Zülfikar.

Kılıcın Gölgesi: Hatâyî Şiirinde Zülfikar’ın Sureti

Öz

Bu çalışmada Hatâyî şiirinde Zülfikar imgesinin anlamlandırılması amaçlanırken aynı zamanda
bu imgenin çeşitli metaforlar çerçevesinde kurduğu sembolik ve inançsal düzlem ortaya
konulmaya çalışılmıştır. Kızılbaş/Alevi inancında Hz. Ali’ye atfedilen Zülfikar, yalnızca
tarihsel ve inançsal sürekliliğin taşıyıcısı olan bir nesne olmaktan çok mutlak otorite ve ilahi
tezahürün yansımasıdır. Hatâyî, Zülfikar sembolünü bireysel ve kolektif kimlik perspektifinde
yeniden anlamlandırıp boyutlandırarak zahirî ve bâtıni bakış açısıyla bir sembol olarak kullanmıştır.
Çalışma, şiir merkezli analiz çerçevesinde imgesel ve anlamsal işlevlerle ahlaki sorumluluğun
ve adalet anlayışının kutuplarıyla ilişkilendirilmiştir. Tarihsel ve inançsal çağrışımlarla
şekillenen Zülfikar teması, merkezî bir sembol olarak ele alınıp şiir evrenini derinleştirerek
inançsal bağlamda kurucu bir unsur işlevi görmüştür. Bu tema hem anlamsal hem de sembolik
şiir geleneğiyle geleneksel motifler üzerinden şiirin inançsal bağlamına katkı sunmayı
hedeflemiştir. Mesiyanik (mehdici) söylemle Zülfikar arasında kurulan fonksiyonel bağlantı,
Zülfikar’ın velayet zincirinin bir halkası olduğu düşüncesinin inançsal göstergesi olmuştur.
Zülfikar; Kızılbaş/Alevi geleneğinde ilim, adalet, cesaret, hikmet ve ahlak gibi imgelerle bağ
kuran metafor ve söylem düzeyinde işlenen dinamik bir sürecin kurucu unsuru olarak inançsal
sinerjinin oluşmasına büyük katkı sağlamıştır. Çalışmada Kızılbaş/Alevi inancı çerçevesinde
şekillenen semboller ve motifler incelenerek inançsal, tarihsel ve kültürel zemin ortaya konmaya
çalışılacaktır. Dîvan’da yer alan tüm şiirlerin incelenmesi sonucu elde edilen verilerin
yorumlanmasıyla şekillenecektir.

Anahtar Kelimeler

• Kızılbaş/Alevi
• Hz. Ali
• Hatâyî
• Dîvân
• Zülfikar.

Kaynakça

1. Akbulut, A. (2017). Sahabe Dönemi İktidar Kavgası. Ankara: Otto Yayınları.
2. Artan Ok, M. (2024). Mehdilik ve Şahkulu Ayaklanması. İstanbul: Alfa Yayınları.
3. Ayverdi, İ. (2010). Misali Büyük Türkçe Sözlük. İstanbul: Kubbealtı Neşriyat.
4. Baharlu, İ. (2025). Şah’ın Bahçesinde. İstanbul: Kapı Yayınları.
5. Cevizci, A. (2005). Paradigma Felsefe Sözlüğü. İstanbul: Paradigma Yayıncılık.
6. Cuşa, H. (2026). “Kerbela’nın Figüral Yorumu: Bekir Yıldız ve Erich Auerbach”. Edebi Eleştiri Dergisi, Cilt: 10, Sayı: 1, s. 231-244.
7. Çakmak, Y. (2019). Sultanın Kızılbaşları. İstanbul: İletişim Yayınları.
8. Durdu, A. (2021). “Hatâyî Dîvânı’nda İnançla İlgili Unsurlar”. Yayımlanmamış yüksek lisans tezi. İnönü Üniversitesi, Alevilik Araştırmaları Enstitüsü.

9. Ekici, M. F. (2025). “Alevi-Bektaşi Şiirinde Zıtlıkların Birliği: İman ve İnançsızlık”. Manas Sosyal Araştırmalar Dergisi, Cilt: 14, Sayı: 4, s. 1363-1377.
10. Fığlalı, E. R. (1997). “Hâricîler”. TDVİA. Cilt: 16, s. 169-175. Ankara: TDV.
11. Firdevsî, (2009). Şahnâme. çev. Necati Lugal. İstanbul: Kabalcı Yayınevi.
12. Fuzûlî, (1987). Hadikatü’s-Sü’eda. haz. Şeyma Güngör. Ankara: KTB Yayınları.
13. Glassen, E. (1972). “Schah Isma’ īl I und die Theologen seine Zeit”. Der Islam, Volume: 48, p. 68-254.
14. Gölpınarlı, A. (1990). Mü’minlerin Emiri Hz. Ali. İstanbul: Der Yayınları.
15. Gölpınarlı, A. (2017). Tasavvuftan Dilimize Geçen Deyimler ve Atasözleri Tercemesi ve Şerhî. İstanbul: İnkılâp Kitabevi.
16. Gökbel, A. (2019). Ansiklopedik Alevi Bektaşi Terimleri Sözlüğü. Ankara: AKM.
17. Gülten, S. (2020). Türklerin Hz. Ali’si. İstanbul: Yeditepe Yayınevi.
18. Güneş, H. (2018). “Zülfikar: Efsanevi Bir Kılıcın Tarihi Serüveni”. Türk Kültürü ve Hacı
19. Bektaş Velî Araştırma Dergisi, Sayı: 86, s. 9-20.
20. Gündüz, T. (2008). “Safevîler”. TDVİA. Cilt: 35, s. 451-457. Ankara: TDV.
21. İvgin, H. (2015). “Alevî ve Bektaşî Halk Şiirinde Zülfikarnâmeler”. Kültür Evreni, Sayı: 24, s. 72-97.
22. Karamustafa, A. T. (2016). “In His Own Voice: What Hatayi Tells us about Şah İsmail’s Religious Views”. Lésotéresme Shi’te: Ses Racines et Ses Prolongements/Shi’i Esotericism: Its Roots and Devolopments. ed. Mohammad Ali Amir Moezzi et al. Brepols Publishers, Turnhout, p. 601-611.
23. Karakaya-Stump, A. (2025). Osmanlı Anadolusu’nda Kızılbaş Aleviler. çev. Özkan Akpınar. İstanbul: İletişim Yayınları.
24. Keleş, B. (2024). “Şah İsmail Hatâyî’nin Şiirlerinde Dile Gelen İman Esasları Üzerine Bir Değerlendirme”. Alevilik-Bektaşilik Araştırmaları Dergisi, Sayı: 30, s. 175-204.
25. Keskinkılıç, E. (1996). “Tarîkatnâme”. [Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi]. Marmara Üniversitesi, Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü.
26. Korkmaz, E. (1994). Ansiklopedik Alevilik Bektaşilik Terimleri Sözlüğü. İstanbul: Ant Yayınları.
27. Korkmaz, E.(2013). Yorumlu İmam Cafer Buyruğu. İstanbul: Anahtar Kitaplar Yayınları.
28. Macit, M. (2017). Hatâyî Dîvânı. İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Yay.
29. Mélikoff, I. (2014). “Bektaşi-Aleviler’de Ali’nin Tanrılaştırılması”. Tarihten Teolojiye: İslam İnançlarında Hz. Ali. haz. Ahmet Yaşar Ocak. Ankara: Türk Tarih Kurumu.
30. Minorsky, V. (1942). “The Poetry of Shâh Ismâ’îl I”. Bulletin of the School of Eriental and
31. African Studies. Volume: 10, Issue: 4, p. 1006-1029.
32. Öz, M. (2013). “Zülfikar”. TDV İslam Ansiklopedisi. Cilt: 44, s. 553. Ankara: TDV.
33. Öztürk, Y. N. (2016). Surelerin İniş Sırasına Göre Kur’an-ı Kerim Meali. İstanbul: Yeni Boyut Yayıncılık.
34. Pala, İ. (2020). Ansiklopedik Divan Şiiri Sözlüğü. İstanbul: Kapı Yayınları.
35. Rado, Ş.(ytb). Büyük Türk Sözlüğü. İstanbul: Hayat Yayınları.
36. Schimmel, A. (2001). İslamın Mistik Boyutları. çev. Ergun Kocabıyık. İstanbul: Kabalcı Yayınevi.
37. Schimmel, A. (2011). Ruhum Bir Kadındır. çev. Ömer Enis Akbulut. İstanbul: İz Yayıncılık.
38. Şeriati, A. (2010). Dinler Tarihi I. Terc. Ejder Okumuş. Ankara: Fecr Yayınları.
39. Şeriati, A.(2012). Ali. terc. Alptekin Dursunoğlu. Ankara: Fecr Yayınları.
40. Taberî, C. (2007). Tarih-i Taberî. çev. M. Faruk Gürtunca. İstanbul: Sağlam Yayınevi.
41. Tahir-ül Mevlevi, (1994). Edebiyat Lügatı. haz. Kemal Edib Kürkçüoğlu. İst.: Enderun Kitabevi.
42. Taş, H. (2020). “Ortak Kültürel Öğe: Zülfikar. Bugu Dil ve Eğitim Dergisi”, Sayı: 1, s. 71-84.
43. Tepeli, Y. (1994). “Yeminî’nin Faziletnamesi”. Yayımlanmamış doktora tezi. Atatürk Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü.
44. Tokat, O. (2025). “Yemînî’nin Fazîlet-nâme Adlı Eserinde Hz. Ali’nin Lakapları”. Sosyal ve Kültürel Araştırmalar Dergisi, Cilt: 11, Sayı: 22, s. 1-17.
45. Topuzoğlu, T. R. (1986). “Zülfekâr”. MEB İslâm Ansiklopedisi. Cilt: 13, s. 649-650, İstanbul: Milli Eğitim Basımevi.
46. Üzüm, İ. (2004). “Şâhı Merdân Murtazâ Ali: Kültürel Alevî Kaynaklarına Göre Hz. Ali Tasavvuru”. İslâm Araştırmaları Dergisi, Sayı: 11, s. 75-104.
47. Yıldırım, R. (2020 a). Aleviliğin Doğuşu. çev. Barış Yıldırım. İstanbul: İletişim Yay.
48. Yıldırım, R. (2020 b). Menâkıb-ı Evliyâ (Buyruk). İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
49. Yıldırım, R. (2016). “Bektaşi Kime Derler?: Bektaşi Kavramının Kapsamı ve Sınırları Üzerine Tarihsel Bir Analiz Denemesi”. Kızılbaşlık, Alevilik, Bektaşilik. der. Yalçın Çakmak ve İmran Gürtaş. İstanbul: İletişim Yayınları.
50. Yıldırım, R. (2018). Geleneksel Alevilik. İstanbul: İletişim Yayınları.
51. Yılmaz Anıl, A. (2010). “Şah İsmâil”. TDVİA. Cilt: 38, s. 256. Ankara: TDV.
52. Zarcone, T. (2015). “The Sword of ‘Ali (Zülfikar) in Alevism and Bektashism”. Journal of the History Sufism, Volume: 6, s. 113-128.