The Alevi and Bektashi Tradition of Minstrelsy

Öz

The minstrelsy tradition constitutes a deeply rooted domain of narrative and representation
in which word, melody, and performance are produced through face-to-face transmission and
conveyed across generations through the master–apprentice lineage and performative memory.
Although the institutional visibility of the tradition became more pronounced from the sixteenth
century onward, its formative matrix is grounded in the heterodox belief traditions shaped
around Bâtıni lodges (tekkes). The historical trajectory extending from the shaman–kam lineage
to the ozan, and subsequently to the dervish-poet and the âşık, reflects a culturally sustained
continuity centered on spiritual guidance (irshad), in which the spoken word is imbued with
sacred meaning. With the gradual decline of the influence of the tekkes, a coffeehouse-centered
and relatively secular typology of âşıklık emerged, and the forms of representation and
performance underwent a process of spatial diversification. Within this historical framework,
Alevi–Bektashi âşıklık has crystallized as a distinctive traditional configuration in which the
legitimacy of the “lover of the Truth” (Hak âşığı) derives from the attribution of the word to a
divine and gnostic source, and doctrinal knowledge is transmitted through poetic texts. Deyiş
and nefes function as symbolic forms through which religious knowledge is encoded in a layered
and metaphorical language; they operate not merely as textual artifacts but as sacred verbal
forms whose meaning is realized through performance and within specific ritual and social
contexts. The principal arenas in which these texts are produced, interpreted, and internalized
are the muhabbet assemblies and the cem ritual. Whereas muhabbet constitutes an interpretive
and pedagogical space of shared meaning-making, the cem ritual reinforces worship, ritual
coherence, embodied memory, and collective identity. The continuity and transmission of sacred
discourse are maintained through the figures of the eren/gerçek, the dervish–âşık, and the
âşık–zâkir. In particular, the zâkir’s performance within the cem ritual plays a significant role in
preserving the repertoire and sustaining collective memory. Although urbanization, migration,
and technological developments have transformed these modes of transmission, the âşıklık
tradition continues to reproduce itself by preserving its core functions of spiritual guidance,
memory production, and cultural continuity. The aim of this study is to reconsider the concepts
associated with the âşıklık tradition within their historical contexts; to explain the function of
deyiş and nefes as cultural carriers that actively reconstruct social memory, ensure the continuity
of sacred knowledge, and generate legitimacy; and to examine how the sacredness of the
word is preserved and transmitted through ritual, performance, and master–apprentice relations.
The analysis is based on a synthesis of data derived from long-term fieldwork.

Anahtar Kelimeler

• Âşık
• Zâkir
• Eren
• Esotericism
• Alevism and Bektashism.

Alevi ve Bektaşi “Âşık”lık Geleneği

Öz

Âşıklık geleneği söz, ezgi ve icranın yüz yüze aktarım ilişkileri içinde üretildiği, usta-çırak
silsilesi ve performatif hafıza yoluyla kuşaktan kuşağa taşınan köklü bir anlatı ve temsil
alanıdır. Geleneğin kurumsal görünümü XVI. yüzyıldan itibaren belirginleşmekle birlikte,
oluşum zemini Bâtıni tekkeler çevresinde şekillenen heterodoks inanç dünyasına dayanmaktadır.
Şaman-kam çizgisinden ozana, oradan derviş-şaire ve âşığa uzanan tarihsel dönüşüm,
sözün kutsallıkla ilişkilendirildiği kültürel sürekliliğin izlerini taşımıştır. Zamanla tekkelerin
etkisinin azalmasıyla kahvehane merkezli, daha seküler bir âşıklık tipolojisi ortaya çıkmış, geleneğin
temsil ve icra biçimleri mekânsal olarak çeşitlenmiştir. Bu tarihsel arka plan içinde
Alevi ve Bektaşi âşıklığı, “Hak âşığı” meşruiyetiyle sözün ilahî ve irfani kaynağa bağlandığı,
öğretinin şiirsel metinler aracılığıyla aktarıldığı özgün bir geleneksel yapı olarak şekillenmiştir.
Bu metinlerin üretildiği, yorumlandığı ve içselleştirildiği başlıca icra ortamlarının muhabbet
meclisleri ile cem erkânı olduğu belirlenmiştir; muhabbet ortamı yorumlayıcı ve öğretici bir
paylaşım alanı üretirken, cem erkânı ise ibadet, ritüel bütünlük, bedenleşmiş hafıza ve kolektif
kimlik deneyimini güçlendirmiştir. Bu süreçte kutsal sözün sürekliliği ve aktarımının eren/
gerçek, derviş-âşık ve âşık-zâkir figürleri üzerinden sağlandığı görülmüştür. Kentleşme, göç
ve teknolojik gelişmelerin bu aktarım biçimlerini dönüştürdüğü görülmekle birlikte, âşıklık
geleneğinin temel irşat, bellek üretimi ve kültürel süreklilik işlevlerini koruyarak bir süreklilik
içerisinde yeniden üretildiği anlaşılmıştır. Çalışmanın amacı; âşıklık geleneğine dair kavramları
tarihsel bağlamlarıyla birlikte yeniden düşünmek, deyiş ve nefeslerin sözlü gelenek içerisinde
toplumsal hafızayı yeniden inşa eden kutsal bilginin sürekliliğini sağlayan ve meşruiyet üreten
bir kültürel taşıyıcı olarak işlevini açıklamaktır.

Anahtar Kelimeler

• Âşık
• Zâkir
• Eren
• Bâtınilik
• Alevilik ve Bektaşilik.

Kaynakça

1. Akın, B. (2019). Kültürel Belleğin Kutsal Taşıyıcıları: Alevi Cem Zâkirleri. Uluslararası Halkbilimi Araştırmaları Dergisi, 2 (3), 93-109.
2. Alay, O. (2020). Sözlü Gelenek Öznesi Olarak Saz Şairi/Âşık/Halk Şairi Terimleri ve Karakteristik Özellikleri. Turkish Academic Research Review, 5 (1), 91–104. https://doi.org/10.30622/tarr.693458
3. Avcı, A. H. (2003). Yeni Belge ve Bilgiler Işığında Pir Sultan Abdal. İstanbul: E Yayınları.
4. Barkan, Ö. L. (1942). İstila Devirlerinin Kolonizatör Türk Dervişleri ve Zaviyeler. Vakıflar Dergisi.
5. Başgöz, İ. (1952). Turkish Folk Stories About The Lives Of Minstrels. Journal Of The American Folklore, 65 (258), 331–340.
6. Başgöz, İ. (1973). Türk Halk Hikayelerinde Düş Motifi Zinciri, Hacettepe Sosyal ve Beşeri Bilimler Dergisi, V-2, Ankara 77.
7. Başgöz, İ. (1986). Folklor Yazıları. İstanbul: Adam Yayınları.
8. Bayat, F. (2003). Şamandan Aşık›a Alp›ten Eren›e, Köroğlu. Ankara: Akçağ Yayınları.

9. Boratav, P. N. (2003). 100 Soruda Türk Halk Edebiyatı, (Haz.: Konur Ertop), İstanbul: K Kitaplığı Yayınları.
10. Çıblak Coşkun, N., (2016). “Alevi-Bektaşi Geleneğinde Âşık-Zâkir İlişkisi: Sivaslı Âşık Ummanî Örneği”. Alevilik Bektaşilik Araştımaları Dergisi. S. 14, 19-59.
11. Çobanoğlu, Ö. (2000). Aşık Tarzı Kültür Geleneği ve Destan Türü. Ankara: Akçağ Yayınları.
12. Dedekargınoğlu, H. (2010), “Dünkü ve Bugünkü Alevilik”, Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Velî Dergisi.
13. Ersoy, R. (2009). Sözlü Tarih Folklor İlişkisi-Baraklar Örneği-Disiplinler Arası Bir Yaklaşım Denemesi, Ankara: Akçağ Yayınları.
14. Eyüboğlu, İ. Z. (1990). Bütün Yönleriyle Bektaşilik. Der Yayınları.
15. Finnegan, R. (2003). Sözlü Şiir, (Çev.: Sema Demir) (Haz.: Gülin Öğüt Eker, Metin Ekici, M. Öcal Oğuz, Nebi Özdemir) Halkbiliminde Kuramlar ve Yaklaşımlar, Ankara: Milli Folklor Yayınları.
16. Garnet, L., & Mary, J. (1990). Mysticism and Magic in Turkey: An Account Of The Religious Doctrines, Monastic Organisation, and Ecstatic Powers Of The Dervish Orders. AMS Pres.
17. Gölpınarlı, A. (2004). Türk Tasavvuf Şiiri Antolojisi. İstanbul: İnkılap Kitabevi.
18. Günay, U. (2008). Türkiye’de Âşık Tarzı Şiir Geleneği ve Rüya Motifi. Akçağ Yayınları.
19. Güvenç, B. (2000). Türk Kimliği: Kültür Tarihinin Kaynakları. Remzi Kitabevi Yayınları.
20. Işık, C. (2010). Türk Halk Şairlerinin Zaman İçindeki Dönüşümü, II. Uluslararası Türk Dünyası Kültür Kongresi Çeşme.
21. Işık, C. (2007). Alevi Bektaşi Geleneğinde Derviş, 2. Uluslararası Türk Kültür Evreninde Alevilik ve Bektaşilik Bilgi Şöleni, 17-18-19 Ekim 2007, Ankara.
22. Işık, C. (2008). Derviş Ruhan Örneğinde Alevi Bektaşi Dervişlik Geleneği (Yayımlanmamış Doktora Tezi). Yüzüncü Yıl Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
23. Işık, C. (2011). Alevi Bektaşi Geleneğinde Deyişler ve Muhabbet. Uluslararası Dini & Felsefi Metinler 21. Yüzyılda Yeniden Okuma Anlama ve Algılama Sempozyumu, 20- 21 Ekim 2011, İstanbul.
24. Işık, C. (2013). Gaziler Ovacığından Bir Eren; Kul Hüseyin. Alevilik Araştırmaları Dergisi.
25. Işık, C. (2021). Aşıklık Geleneğinin Oluşumunda Bâtıni Tekkelerin Önemi. Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Velî Araştırma Dergisi, (97), 111-122.
26. Işık, C., ve Onar, E.A. (2020). Gaziler Ovacığından Çağdaş Bir Derviş: Cuma Zeytünlü (Dertli Garip). Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Velî Araştırma Dergisi, (95).
27. Kaptan, V. (2025). Performans Teori Bağlamında Cem Ritüellerindeki Miraçlama Bölümünün İcrası ve Zâkirlik İlişkisi (Ergene Cemevi Örneği). Akademi Sosyal Bilimler Dergisi, 12 (35), 105-118.
28. Karadeniz Yağmur, S. (2025). Âşık Edebiyatının Güncel Durumunun Akademik Literatür Üzerinden Değerlendirmesi. Motif Akademi Halkbilimi Dergisi, 18 (51), 1383–1406. https://doi.org/10.12981/mahder.1732076
29. Kölbaeva, M., & Satıcıoğlu, H. (2024). Tradition Of Minstrelsy İn Turkic Peoples. Selçuk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Dergisi (62), 285-298.
30. Köprülü, F. (1989). Edebiyat Araştırmaları I, İstanbul: Ötüken Yayınları.
31. Köprülü, F. (1976). Türk Edebiyatı’nda İlk Mutasavvıflar. Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi.
32. Köprülü, F. (1999). Edebiyat Araştırmaları. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.
33. Kurt, N. (2023). Alevi Erkânında Zâkir ve Bağlama = In The Alevi Erkânı Zâkir And Bağlama, Kültür Evreni: Uluslararası Sosyal Bilimler Dergisi, Cilt: XV, Sayı: 49.
34. Mélikoff, I. (1998). Hacı Bektaş: Efsaneden Gerçeğe. Çev: Turan Alptekin, İstanbul: Cumhuriyet Kitabevi.
35. Mélikoff, I. (2005). Bektashi/Kızılbaş: Historical Bipartition and its Consequences. In T. Olsson, E. Özdalga, & C. Raudvere (Ed.), Alevi Identity: Cultural, Religious and Social Perspectives (s. 1–7). Swedish Research Institute.
36. Ocak, A. Y. (2000), Babailer İsyanı: Aleviliğin Tarihsel Altyapısı Yahut Anadolu’da İslam-Türk Heterodoksisinin Teşekkülü, 3. Baskı, İstanbul: Dergâh Yayınları.
37. Oğuz. M. Ö. (2000). Türk Dünyası Halkbiliminde Yöntem Sorunları. Ankara: Akçağ Yayınları.
38. Oğuz M. Ö. (2005). Türk Halk Edebiyatı El Kitabı; (Haz.: M. Öcal Oğuz ve Bşk.). Ankara: Grafiker Yayınları, 3. Basım.
39. Okan, M. (2004). Türkiye’de Alevilik. Ankara: İmge Yayınları.
40. Özmen, İ. (1998). Alevi-Bektaşi Şiirleri Antolojisi (5 Cilt). Ankara: Kültür Bakanlığı.
41. Öztürk, M. (2003). Alevilerin Kur’an Tasavvuru Üzerine, İslâmiyât Dergisi, VI-3, İstanbul, 59.
42. Sakaoğlu, S. (1986). Ozan, Âşık, Saz Şairi ve Halk Şairi Kavramları Üzerine, III. Milletlerarası Türk Folklor Kongresi Bildirileri I Genel Konular, Ankara, 1986, S.247-251.
43. Saltık, M. (2005). Kuşdili Kılavuzu: Simyanın Ayak Sesleri. İstanbul: Hermes Yayınları.
44. Saraçgil, A. (1999). Kahvenin İstanbul’a Girişi, 16. ve 17. Yüzyıllar. H. Desmet-Grégoire & F. Georgeon (Haz.), Doğuda Kahve ve Kahvehaneler (M. Atik & E. Özdağan, Çev., S. 29–45). İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
45. Sevindik, A. (2019). Âşıklık Geleneğinin Güncel Durumu ve Âşıklar Üzerine Bazı Tespitler. Selçuk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Dergisi, 47, 127-144.
46. Şahin, H. İ. (2018). Cem Törenlerinde Kamberlik/Zâkirlik Geleneği: Balıkesir Çepnileri Örneği. Balıkesir Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 21 (40), 107-126.
47. Temren, B. (2003). Bektaşi ve Alevi Kültüründe Nefesler ve İşlevleri. Halkbilimi Araştırmaları, Sürekli Kitaplar Dizisi, (1), 183–194.
48. Turner, V. (1969). The Ritual Process: Structure and Anti-Structure. Aldine Publishing.
49. Türkçe Sözlük. (1998). Atatürk Kültür. Dil ve Tarih Kurumu Türk Dil Kurumu Sözlüğü, Cilt. 9. Baskı. Ankara.
50. Türkmen, F. (1999). Yazılı Kaynaklardaki (Cönklerdeki) Bektaşi Şairlerinin Şiirlerinde Görülen Yeni Şekiller. I. Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Veli Sempozyumu Bildirileri (22–24 Ekim 1998). Gazi Üniversitesi Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Veli Araştırma Merkezi.
51. Yayla, D. (2024). Alevi İnancında Zâkirlik Geleneği ve Kadın Zâkir Olmak: Zâkir Türkan Akbıyık. Türk Folklor Araştırmaları Derneği Dergisi (369), 174-193.
52. Yıldırım, D. (1998). Türk Bitiği, Ankara: Akçağ Yayınları.