Sovyet döneminde teritoryal tarih yazıcılığı: Kırgısiztan örneği

Öz

Sovyetler Birliği’nin Türkistan’daki ulus inşa süreci, yalnızca idari sınırların yeniden çizilmesiyle sınırlı kalmamış, aynı zamanda bölge halklarının kimlik inşasında derin kırılmalar yaratmıştır. Bu bağlamda, Sovyet teritoryal tarih yazımı, özellikle Türkistan halklarının ortak tarihsel hafızasının parçalanmasına hizmet eden araçsal bir işlev üstlenmiştir. Kırgızistan örneği, bu sürecin en belirgin biçimde gözlemlenebildiği alanlardan biridir. Sovyet yönetimi, etnik farklılıkları yapay biçimde belirginleştirerek, dil, kültür ve tarih alanlarında homojenleştirici ancak birbirinden kopuk yapılar oluşturmuştur. Marksist-Leninist ideolojinin merkezde olduğu bu tarih yazımı, Kırgız ulusal kimliğini inşa ederken bir yandan da geçmişe yönelik seçici bir tarihsel kurgu geliştirmiştir. Bu kurgunun amacı, Sovyetlerce tanımlanan “ulus” kavramına uygun, merkezi otoriteye bağlı ama birbirinden ayrışmış toplumlar yaratmaktı. Bu nedenle, Kırgızistan’daki tarih yazımı yerel halkın tarihsel gerçekliğinden çok, Sovyetlerin ideolojik ihtiyaçlarına göre şekillendirilmiş; bölgesel aidiyetleri güçlendirirken pan-Türk birliğini zayıflatmayı hedeflemiştir. Bu çalışmada, söz konusu tarih yazımının hem söylemsel hem de yapısal unsurları incelenerek, Sovyet coğrafyasındaki kültürel mühendislik faaliyetlerinin izleri sürülecektir. Makalede teritoryal tarih yazımına odaklanılarak, bugünkü Türkistan halklarının nasıl parçalandığını ve ötekileştirildiği ortaya konulmaya çalışılmıştır. Bu tarih yazımının sadece bir toprak ayrımı olarak değil, aynı zamanda dil, kültür, tarih ve zihin farklılıklarını da oluşturan suni devletçiklerin ortaya çıkışına önemli destek sağlayan ideolojik tarih yazımı olarak nasıl ortaya çıktığı incelenmiştir. Kırgızistan örneğinde ele alınan bu çalışmada, Sovyetlerin Türkistan topraklarını bölme çabaları, kültürel, dilsel, tarihsel ve düşünce tarzlarının farklılaşmasına yol açan, Sovyet insanı yaratma çabası için hizmet eden bölgelerin tarihi incelenmiştir.

Anahtar Kelimeler

• Tarih yazımı
• sınır
• ötekileşme
• Kırgızistan
• SSCB

Territorial historiography in the Soviet era: The case of Kyrgyzstan

Öz

The nation-building process of the Soviet Union in Central Asia was not limited to the redrawing of administrative borders; it also created profound ruptures in the identity formation of the region’s peoples. In this context, Soviet territorial historiography served as an instrumental tool, particularly in fragmenting the shared historical memory of the Turkestan peoples. The case of Kyrgyzstan represents one of the most striking examples of this process. The Soviet regime artificially emphasized ethnic differences and established homogenizing yet disconnected structures in the fields of language, culture, and history. Centered around Marxist-Leninist ideology, this form of historiography developed a selective historical narrative aimed at constructing a Kyrgyz national identity. The purpose of this narrative was to create societies that aligned with the Soviet definition of “nation”—loyal to the central authority yet fragmented from one another. Therefore, historical writing in Kyrgyzstan was shaped more by the ideological needs of the Soviets than by the historical realities of the local population. While strengthening regional affiliations, it aimed to weaken pan-Turkic unity. This study traces both the discursive and structural elements of such historiography, revealing the cultural engineering practices within the Soviet geography. Territorial historiography, as examined in this article, refers to a form of historical writing that contributed not only to the territorial division of today’s Turkestan peoples, but also to their fragmentation and othering. It is evaluated as an ideologically driven historiography that supported the emergence of artificial statelets—not only through territorial separation, but also by creating differences in language, culture, history, and mindset. Focusing on the case of Kyrgyzstan, the study explores the Soviet efforts to divide the lands of Turkestan, which led to the differentiation of cultural, linguistic, historical, and intellectual patterns.

Anahtar Kelimeler

• Historiography
• border
• othering
• Kyrgyzstan
• USSR

Kaynakça

1. Altmışbaev, А. (1980). Oktyabr i Razvitiye obşestvennogo soznaniye Kirgizskogo naroda [Ekim devrimi ve onun Kırgız halkının toplumsal hafızasının gelişimi]. Frunze: İlim.
2. Buyar, C. (2014). I. Uluslararası Türkiye'de tarih bilinci ve tarih yazıcılığı sempozyumu. C. K. Nurettin Hatunoğlu (Ed.), Kırgızlarda tarih yazım. Zonguldak: Bülent Ecevit Üniversitesi Yayınları.
3. Çokayoğlu, M. (2005). Sovyetlerin Türkistan'da uyguladıkları milliyet politikasının teorik ve pratik yönleri (A. Andican, Çev.). T. Duran ( Ed.). Türkistan'ın bağımsızlığına hizmet eden "YENİ TÜRKİSTAN"dan seçilmiş makaleler (1927-1931) (s. 151-153) içinde. İstanbul: Ayaz Tahir Türkistan İdil-Ural Vakfı Yayınları.
4. Çotonov, A. (1964). O natsiyonalnıh traditsiyah narodov Sredney Azii [Orta Asya halklarının milli gelenekleri hakkında]. Frunze: BA Kırgızistan SSC.
5. Çuloşnikov, A. (1924). Oçerki po istorii Kazak-Kirgizskogo naroda [Kazak-Kırgız halklarının tarihinden notlar]. Orenburg: Kırgızistan devlet Basımevi.
6. Doğan, Z. V. (2005). "Türkistan" ismi sınırları ve yüzölçümü hakkında (A. Andican, Çev.). T. Duran (Ed.). Türkistan'ın bağımsızlığına hizmet eden "YENİ TÜRKİSTAN"dan seçilmiş makaleler (1937-1931) (s. 25-39) içinde. İstanbul: Ayaz Tahir Türkistan İdil-Ural Vakfı Yayınları.
7. Hacısalihoğlu, F. (2021). Teritoryal tarih yazımı. TAD, 40(70), 382-406.
8. Hayit, B. (1991). 20. Yüzyılda Türkistan'ın milli ve Sovyet devletlerinin karakterleri. Ankara: TTK Basımevi.

9. Hayit, B. (2004). Türkistan devletlerinin milli mücadele tarihi. Ankara: TTK Yayınları.
10. İggers, G. (2016). Yirminci yüzyılda tarih yazımı (G. Ç. Güven, Çev.). İstanbul: Tarih Vakfı Yurt Yayınları.
11. Joldoshov, A. (2019). Kimlik ve sınır: Orta Asya'da sınır sorunları. Türk Dünyası İncelemeleri Dergisi, 19(2), 303-326.
12. Karakeev, K. G. (1990). İstoriya Kirgizskoy SSR (Cilt 4) [Kırgız SSC Tarihi]. Frunze: Kırgızistan.
13. Kayoğlu, Ş. (2005). Türkistan meselesi (A. Andican, Çev.). T. Duran (Ed.). Türkistan bağımsızlığına hizmet eden "YENİ TÜRKİSTAN"dan seçilmiş makaleler (1927-1931) (s.104-113). İstanbul: Ayaz Tahir Türkistan İdil-Ural Vakfı.
14. Kiyutin, V. (1986). Razvitiye Sovetskoy Kirgizii i mifı borjuaznıh sovetologov [Sovyet Kırgızistanı’nda burjuazi sovetologların mifleri] Frunze: Kırgızistan.
15. Moisev, S.G. & Otorbaev, K.(1967). Ekonomika Kirgizskoy SSR [Kırgız SSC’nin Ekonomisi ] Moskova: Politizdat.
16. Oruzbaeva, B. (1979). Kırgız Sovet ensiklopediyası (Cilt 4) [Kırgız Sovyet Ansiklopedisi] Frunze: Kırgız SSC Basımevi.
17. Oruzbaeva, B. (Dü.).(1980). Kırgız Sovet ensiklopediyası (Cilt 6) [Kırgız Sovyet ansiklopedisi]. Frunze: Kırgız SSC Basımevi.
18. Oruzbaeva, B. (1983). Kırgız SSR’i [Kırgız SSC’si]. Frunze: Kırgız SSC Basımevi.
19. Roy, O. (2000). Yeni Orta Asya (M. Morali, Çev.). İstanbul: Metis Yayınları.
20. Badikov, N. V. (1957). Narodnoye hozyaystvo Kirgizskoy SSR [Kırgız SSC’nin milli çiftçiliği]. Frunze: Devlet İstatistik Basımevi.
21. Saray, M. (2004). Modern Kırgızistan'ın doğuşu. Ankara: TİKA Yayınları.
22. Şerstobitov, V.P. (1990). İstoriya Kirgizskoy SSR (Cilt 4) [Kırgız SSC Tarihi]. Frunze:Kırgızistan.
23. Togan, Z. V. (1940). 1929-1940 seneleri arasında TÜRKİSTANIN VAZİYETİ. İstanbul: Türkiye Basımevi.
24. Togan, Z. V. (1960). Türk Türkistan. İstanbul: Toprak Dergisi Yayınları.
25. Tutar, H. (2006). Ulus devlet oluşumunda Kırgız kimliği. (Yayımlanmamış doktora tezi). Hacettepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü. Ankara.
26. Usenbaev, K. (1967). Vosstaniye 1916 goda v Kirgizii [Kırgızistan’da 1916 ayaklanması]. Frunze: İlim.
27. van Schendel, W., & Zürcher, E. J. (2010). Orta Asya ve İslam dünyasında kimlik politikaları: 20. yüzyılda milliyetçilik, etnisite ve emek (S. Somuncuoğlu, Çev.). Ankara: İletişim Yayınları.
28. Vinogradov, V. (1957). Kirgizskaya SSR [Kırgız SSC’si]. Moskova-Muzgiz.
29. Vvedenskiy, B. A. (1957). Bolşaya Sovetskaya ensiklopediya (Cilt 50) [Sovyet Büyük Ansiklopedisi]. Moskova: Devlet Bilimsel Basımevi.