Abdurrauf Fıtrat’ın İslam birliği yoluyla özgürlük fikrinin ilk teşebbüsleri

Öz

Abdurauf Fıtrat’ın (1886–1938) edebi ve fikri mirası üzerine, özellikle de onun Ceditçilik ideolojisi çerçevesindeki faaliyetleri, yazarlığı, gazeteciliği ve akademik çalışmaları üzerine oldukça kapsamlı bir literatür bulunmaktadır. Bu çalışmaların önemli bir kısmı, Fıtrat’ın Türkiye’de bulunduğu dönemde kaleme aldığı ve yayımladığı eserlere odaklanmaktadır. Bu bağlamda, özellikle 1911 yılında Farsça olarak yayımlanan Münazara adlı eseri, Buhara ve genel anlamda Türkistan Ceditçiliğinin bir manifestosu haline gelmiştir. Söz konusu eserin, Türkistan’daki Cedit hareketinin gelişimine olan güçlü ve belirleyici etkisi, pek çok araştırmacının çalışmalarında açık biçimde ortaya konmuştur. Bu makalede ise, Fıtrat’ın Türkiye’deki erken dönem faaliyetlerine özellikle dikkat çekilmektedir. Bu bağlamda, onun Türkiye’deki ve daha sonra Türkistan’daki entelektüel yolculuğunun ilk adımlarını anlamak, fikirlerinin oluşum sürecine ışık tutacaktır. Özellikle onun İstanbul’da Ahmet Hilmi tarafından çıkarılan Hikmet dergisinde yayımlanan ilk yazıları temel alınarak, dünya görüşü üzerinde belirleyici etkide bulunan entelektüel çevreyi tespit etmek amaçlanmaktadır. Ayrıca, Fıtrat’ın yeni gün yüzüne çıkarılmış bu makaleleri analiz edilerek, onun bu dönemdeki düşünsel yönelimlerinin temel ideolojik boyutları ortaya konulmaya çalışılacaktır. Onun “İslam yoluyla özgürlük” fikrine dair ilk teşebbüsleri de belirginleştirilecektir. Bu yayınların detaylı çözümlemesi aynı zamanda onun Müslümanlığa ve genel anlamda İslam birliğine bakışını anlamamıza katkı sunacaktır. Fıtrat’ın entelektüel mirasına yönelik bu tür çalışmalar, aynı zamanda Türkistan’daki Ceditçiliğin kökenlerine dair belirli bir netlik kazandırmakta ve bu hareketi 19. yüzyıl sonu ile 20. yüzyıl başındaki genel İslam ıslahatçılığı bağlamında değerlendirme imkanı sunmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Ceditçilik
• İslam birliği
• eğitim reformu
• cehaletle mücadele
• Panislamizm

Abdurrauf Fitrat’s first attempts to promote the idea of freedom through Islamic unity

Öz

There is an extensive body of literature on the literary and intellectual legacy of Abdurrauf Fitrat (1886–1938), particularly concerning his activities, authorship, journalism, and academic work within the framework of the Jadid ideology. A significant portion of these studies focuses on the works he wrote and published during his stay in Turkey. In this context, his Persian-language work Munazara, published in 1911, has become a manifesto for the Jadidism of Bukhara and, more broadly, Turkestan. The strong and decisive impact of this work on the development of the Jadid movement in Turkestan has been clearly demonstrated in the research of many scholars. This article, however, places special emphasis on Fitrat’s early activities in Turkey. In this regard, understanding the initial steps of his intellectual journey in Turkey and later in Turkestan will shed light on the formation process of his ideas. Based particularly on his first writings published in the journal Hikmet, issued in Istanbul by Ahmet Hilmi, the aim is to identify the intellectual environment that had a decisive influence on his worldview. Moreover, by analyzing these newly unearthed articles by Fitrat, the article seeks to reveal the main ideological dimensions of his intellectual orientations during this period. In doing so, it also aims to highlight the early attempts at formulating the idea of “freedom through Islam.” A detailed analysis of these publications will likewise contribute to our understanding of his views on Islam and, more broadly, Islamic unity. Such studies on Fitrat’s intellectual legacy also help to clarify the origins of Jadidism in Turkestan and offer an opportunity to evaluate this movement within the broader context of Islamic reformism in the late 19th and early 20th centuries.

Anahtar Kelimeler

• Jadidism
• Islamic unity
• educational reform
• struggle against ignorance
• Pan-Islamism

Kaynakça

1. Abdirashidov, Z. (2022). İsmail Gaspıralı ve XX. yüzyılın başlarında Türkistan (temaslar - ilişkiler - tesir). İstanbul: Selenge Yayınları.
2. Abdirashidov, Z. (2023). Abdurrauf Fitrat in Istanbul. Quest for Freedom. Berlin: De Gruyter.
3. Abdurrauf. (1910, 01 Aralık). Hasbihâl bahamvatanân. Hikmet, 33, s. 6-7.
4. Afary, J. (1996). The Iranian Constitutional Revolution, 1906–1911. Grassroots democracy, social democracy, & the origins of Feminism. New York: Columbia University Press.
5. Âl-i İmrân Suresi (103). Erişim adresi (31 Temmuz 2025): https://kuran.diyanet.gov.tr/tefsir/%C3%82l-i%20%C4%B0mr%C3%A2n-suresi/396/103-ayet-tefsiri
6. Allworth, E. (2000). The preoccupations of Abdalrauf Fitrat, bukharan nonconformist: An analysis and list of his writings. Berlin: Das Arabische Buch (Anor 7).
7. Anonim. (1908, 28 Kasım). Buhârâ’nın istikbalı. Tercüman, 77, s. 2.
8. Anonim. (1910, 13 Ekim). Hasbihâl. Hikmet, 26, s. 7.

9. Arûsî, Ş. M. (1911, 19 Ocak). Usmanlı–İran itilafı. İlk zemzeme-i ittihâd. Hikmet, 40, s. 4.
10. ‘Aynī, Ṣ. (2010). Bukhārā inqilābining ta’rīkhi. Sh. Shizuo & Sh. Tosheva (Ed.). NIHU Program Islamic Area Studies TIAS: Department of Islamic Area Studies, Center for Evolving Humanities, Graduate School of Humanities and Sociology, The University of Tokyo.
11. Bakara Suresi (185). Erişim adresi (31 Temmuz 2025): https://kuran.diyanet.gov.tr/tefsir/Bakara-suresi/192/185-ayet-tefsiri
12. Bakara Suresi (194). Erişim adresi (31 Temmuz 2025): https://kuran.diyanet.gov.tr/tefsir/Bakara-suresi/201/194-ayet-tefsiri
13. Buhârâlı, A. (1910, 22 Aralık). Hasbihâl bahamvatanân-i buhârâyi. Hikmet, 36, s. 1-2.
14. Buhârâli, A. (1911a, 06 Şubat). Buhârâ. Hân-i muhterem-i nûcâhî. Hikmet, 43, s. 7.
15. Buhârâli, A. (1911b, 30 Mart). Acaba Buhârâ çirâ harâb ast. Hikmet, 50, s. 8.
16. Buhârâli, A. (1911c, 08 Nisan). Acaba Buhârâ çirâ harâb ast. Hikmet, 51, s. 7-8.
17. Bukhârâli, A. (1911d, 18 Mayıs). Hadang-i zahrâgîn baittihâd-i İslam. Hikmet, 57, 6-7.
18. Carrère d’Encausse, H. (1988). Islam and the Russian Empire: Reform and revolution in Central Asia. London: Tauris.
19. Dindarov, K. (1884, 21 Ekim). Buhârâ’dan mektup. Tercüman, 36, s. 2.
20. Fâtır Suresi (28). Erişim adresi (31 Temmuz 2025): https://kuran.diyanet.gov.tr/tefsir/F%C3%A2t%C4%B1r-suresi/3687/27-28-ayet-tefsiri
21. Fığlalı, E. R. (1994). Bahâîlik. İslâm Ansiklopedisi. Erişim adresi (10 Temmuz 2025): https://islamansiklopedisi.org.tr/bahailik
22. Khalid, A. (2004). Visions of India in Central Asian modernism: The work of ‘Abd ar-Ra’uf Fitrat. B. Eschment &
23. H. Harder (Ed.), Looking at the coloniser: Cross-cultural perceptions in Central Asia and the Caucasus, Bengal, and related areas (s. 253-274) içinde. Würzburg: Ergon.
24. Kocaoğlu, T. (2003). Abdurrauf Fitrat: A Central Asian intellectual with the changing stages of national identity. Mehmet Saray armağanı: Türk dünyasına bakışlar (s. 401-406) içinde. İstanbul: Da Yayınları.
25. Komatsu, H. (1989). The evolution of group identity among Bukharan intellectuals in 1911–1928: An overview. Memoirs of the Research Department of the Toyo Bunko, 47, 115-144.
26. Komatsu, H. (1993). 20. yüzyıl başlarında Orta Asya’da Türkçülük ve devrim hareketleri. Ankara: Turhan Kitabevi.
27. Komatsu, H. (2001). Bukhara and Istanbul: A consideration about the background of the Munāẓara. S. Dudoignon & Komatsu Hisao (Ed.), Islam in politics in Russia and Central Asia (early eighteenth to eate twentieth centuries) (s. 167-180) içinde. London, New York, and Bahrain: Kegan Paul.
28. Landau, J. (1994). The politics of Pan-Islam: Ideology and organization. Oxford: Clarendon Press.
29. Logofet, D. (1909). Strana bezpraviya. Buharskoye Hanstvo i yego sovremennoye sostoyaniye. Saint Petersburg.
30. Mâide Suresi (35). Erişim adresi (31 Temmuz 2025): https://kuran.diyanet.gov.tr/tefsir/M%C3%A2ide-suresi/704/35-37-ayet-tefsiri
31. Micmar. (1911, 02 Şubat). Nâlâ-i cansûz-i yek Buhârâyi. Hikmet, No: 42, s. 6-7.
32. Ra’d Suresi (11). Erişim adresi (31 Temmuz 2025): https://kuran.diyanet.gov.tr/tefsir/Ra'd-suresi/1718/11-ayet-tefsiri
33. Saff Suresi (11). Erişim adresi (31 Temmuz 2025): https://kuran.diyanet.gov.tr/tefsir/Saff-suresi/5173/10-14-ayet-tefsiri
34. Tepekaya, A. (2005). Filibeli Ahmet Hilmi’nin Hikmet dergisini yayınlamasındaki amacı. Karadeniz Araştırmaları, 8, 40-46.
35. Tevbe Suresi (24). Erişim adresi (31 Temmuz 2025): https://kuran.diyanet.gov.tr/tefsir/Tevbe-suresi/1258/23-24-ayet-tefsiri
36. Uçman, A. & Özervarlı, M. S. (2010). Şehbenderzâde Ahmed Hilmi. İslâm Ansiklopedisi. Erişim adresi (10 Temmuz 2025): https://islamansiklopedisi.org.tr/sehbenderzade-ahmed-hilmi
37. Vladimirova, N. (2011). Novellistiçeskoye tvorçestvo Fitrata. Zvezda Vostoka, 2, 133-138.