The short story art of Khurshid Dostmuhammad in modern Uzbek literature

Yıl 2025, Sayı: 16, 27 - 37, 31.12.2025

Elif Ezgi Demir Gürdün

Öz

With the attainment of Uzbekistan’s independence, all spheres of life underwent significant transformation. A society that had long lived under pressure and restriction began to view life freely, with a new perspective. Their ways of understanding the external world and their own identity, as well as their modes of thinking, evolved and developed. Literature, as a reflection of the individual and society, also entered a period of change and growth during this process. During the Soviet era, writers were obliged to produce works within the framework of socialist realism. After independence, however, they began to create in a free environment, unrestricted by imposed boundaries. This newfound freedom brought new themes, new protagonists, new styles, and new literary movements into Uzbek literature, enriching it considerably. One of the most important representatives of the period's literature, Khurshid Dostmuhammad is a multifaceted figure as a writer, journalist, scholar, and translator. The literary environment in which he was raised and his intimate knowledge of leading literary and philosophical figures from both national and world literature play a significant role in shaping his literary identity. The author seeks innovation and distinction in his stories. Therefore, he constantly reads, researches, and pursues new literary discoveries. He creates stories with surprising characters, intriguing plots, and diverse styles. He views people and life with a philosophical eye, seeking to reveal the hidden layers beneath their visible surfaces. In doing so, he utilizes symbols. Symbols allow the author's stories to be interpreted differently, thus creating a multilayered narrative. In the article, remarkable features of the author's storytelling and the subject (Qazo bolgan namoz, To'xtaboyning bo'yliklari), theme (Alam, Kiova quyoshi, Iffat), character (Jim o'tirgan odam, Nusxakashning merosxo'ri), plot (Otamning oshnasi), naming of works and heroes (Jajman, Qichqiriq, Ma osh!) are included in his stories.

Anahtar Kelimeler

Modern Uzbek Literature , Uzbek Literature , Modern Uzbek Short Story Tradition , Khurshid Dostmuhammad , Xurshid Do’stmuhammad

Destekleyen Kurum

This article was written using data obtained as a result of research conducted at Fergana State University within the scope of the TÜBİTAK 2214-A Doctoral Research Scholarship Program.

Modern dönem Özbek edebiyatında Hurşid Dostmuhammad’in hikâyeciliği

Öz

Özbekistan’ın bağımsızlığını kazanmasıyla birlikte hayatın tüm alanları değişim yaşar. Baskı ve sınırlama altında yaşayan toplum hayata yeni bir göz ile özgür şekilde bakmaya başlar. Onların dış dünyayı ve kendi benliğini anlama şekli, düşünceleri değişme ve gelişme gösterir. İnsanı ve toplumu yansıtan edebiyat da bu süreçte değişim ve gelişim aşamasına girer. Yazarlar, Sovyet döneminde sosyalist realizm esası çerçevesinde eser vermek zorundaydı. Bağımsızlık sonrası özgür bir ortamda, belli sınırlar olmadan eser vermeye başlarlar. Bu durum edebiyata yeni konu, yeni kahraman, yeni üslup, yeni akımlar kazandırır. Dönem edebiyatının önemli temsilcilerinden Hurşid Dostmuhammad; yazar, gazeteci, âlim, tercüman kimliğiyle çok yönlü bir isimdir. İçerisinde yetiştiği edebî çevre, ulusal edebiyatın ve dünya edebiyatının önde gelen edebiyat ve felsefe temsilcilerini iyi bilmesi onun edebî kimliğinin oluşmasında önemli rol oynar. Yazar, hikâyelerinde yeniliğin ve farklılığın peşindedir. Bu nedenle de sürekli okur, araştırır, yeni edebî keşiflerin peşine düşer. Şaşırtıcı karaktere, ilginç olay örgüsüne, farklı üslup çeşitlerine sahip hikâyeler ortaya çıkarır. İnsana ve hayata felsefi gözle bakar, onların görünen yüzünün ardındaki görünmeyen katmanlarını göstermek ister. Bunu yaparken sembollerden yararlanır. Semboller yazarın hikâyelerinin farklı yorumlanabilmesine böylece çok katmanlı bir hâl almasına sebep olur. Makalede yazarın hikâyeciliği ile hikâyelerinde yer alan konu (Qazo bolgan namoz, To‘xtaboyning bo‘yliklari), tema (Alam, Kiova quyoshi, İffat), karakter (Jim o‘tirgan odam, Nusxakashning merosxo‘ri), olay örgüsü (Otamning oshnasi), eser ve kahramanların isimlendirilmesi (Jajman, Qichqiriq, Ma osh!) hususunda dikkat çekici özelliklere yer verilmiştir.

Anahtar Kelimeler

Modern Özbek Edebiyatı, , Özbek Edebiyatı , modern dönem Özbek hikâyeciliği , Hurşid Dostmuhammad , Xurshid Do’stmuhammad

Destekleyen Kurum

Bu makale, TÜBİTAK 2214-A Doktora Sırası Araştırma Burs Programı kapsamında gidilen Fergana Devlet Üniversitesinde yapılan araştırmalar sonucunda elde edilen verilerden yararlanılarak yazılmıştır.

Kaynakça

• Babaqulov, Y. (2021). Adabiy asarda psixologik obraz tasviri. O‘zbek Tili va Adabiyoti, 6, 82-86.
• Dilmurodova, N. A. (2020). Xurshid Do‘stmuhammad nasrida so‘zning badiiy-estetik vazifasi. Toshkent: Iqtisod-Moliya.
• Do‘stmuhammad, X. (2021). Hikoya. Toskent: Yangi Asr Avlodi.
• Eshniyazova, A. (2021). İjodkor badiiy-estetik konsepsiyasida adabiy ta‘sir masalasi. Til va Adabiyot Ta‘limi, 6, 34-35.
• Taciyev, A. (2011). Hurşid Dostmuhammad’in hikâyelerinde psikolojik tasvir özellikleri. Gazi Türkiyat, 9, 244-255.
• Imomova, G. (2005). Hikoyada badiiy sintez va ramziy tasvir. Sharq Yulduzi, 2(3), 185-187.
• Ismailova, G. (2020). Xurshid Do‘stmuhammadning “Donishmand Sizif” romanida ramz va psixologik tasvir. Til va Adabiyot Ta’limi, 2, 28-29.
• Jalilova, Z. (2022). Xurshid Do‘stmuhammad qisaalarida obrazlarning psixologik olami. Til va Adabiyot Ta‘limi, 6, 45-46.
• Jovliev, B. (2022). XX. asr adabiyotida yangi metaforalar. Sharq Yulduzi, 2, 150-155.
• Kenjaeva, P. (2008). Hozirgi O‘zbek hikoyalarida qahramon ruhiyatini tasvirlash tamoyillari (Yayımlanmamış doktora tezi). Alisher Navoiy Nomidagi Til va Adabiyot İnstituti, Toshkent.
• Keskintaş, O. (2022). Hikâye metafiziği. İstanbul: Pınar Yayınları.
• Matyakupov, S. (2006). Hozirgi O‘zbek hikoyalarida inson kontseptsiyasi va shaxs badiiy talqini (Yayımlanmamış doktora tezi). Alisher Navoiy Nomidagi Til va Adabiyot İnstituti, Toshkent.
• Rahmonova, X. (2019). Xurshid Do‘stmuhammad hikoyalarida ijtimoiy masalalar talqini. Til va Adabiyot Ta‘limi, 8, 38-39.
• Rahmonova, X. (2021). Xurshid Do‘stmuhammad nasri badiyati. Toshkent: Poytaxt exclusive nashriyoti.
• Sattorova, G. (2002). 90-li yillar O’zbek hikoyachiligida milliy xarakter muammosi (Yayımlanmamış doktora tezi). Alisher Navoyi Nomidagi til va adabiyot instituti, Toshkent.
• Solihjonov, Y. (2012). Hozirgi O'zbek hikoyasi. O‘zbek Tili va Adabiyoti, 4, 17-21.
• Yo‘ldoshev, Q. (1997). Istiqlol va adabiyot. O‘zbek Tili va Adabiyoti, 1, 3-7.
• Qorbonova, F. (2023). Xurshid Dostmuhammad nasrida badiy psixologizm va majoz taqdiri (Yayımlanmamış doktora tezi). Qarshi Davlati Universiteti, Qarshi.
• Qo‘chqorova, M. (2022). O‘tiz yillik hozirgi o'zbek nasri. Sharq Yulduzi, 11, 134-141.
• Xashimova, Ş. (2024). Timur Polatov va Xurshid Do’stmuhammad nasrida poetika masalalari (Yayımlanmamış doktora tezi). Farg‘ona Davlat Universiteti, Farg‘ona.
• G‘ulomov, A. (2022). “Hikoya” haqida zamonaviy reklama. Sharq Yulduzi, 10, 134-139.