Toplumsal bellek ve sinema: Eve Dönüş: Sarıkamış 1915 ile yenilginin yeniden anlatımı

Öz

Kolektif bellek ile nesilden nesile aktarılarak canlı tutulmaya çalışılan ortak hafıza bağlamında toplum, ortak anılardan yararlanıp birlikte yaşamak için geçmiş inşa etmektedir. Bu anlamda geçmişi geleceğe aktarmanın en önemli araçlarından biri de sinemadır. Sinema filmleri; toplumda aidiyet oluşturacak ve bütün duygulara hitap edecek bir şekilde ortak geçmişi kurgulamakta, hatırlatmakta veya yeniden üretmektedir. Örneğin, Osmanlı İmparatorluğu döneminde başarısızlıkla sonuçlanan Sarıkamış Harekâtı sonrası olaydan bahsedilmesinin istenmemesi üzerine toplumsal bellek devreye girmiştir. Eve Dönüş: Sarıkamış 1915 filmi de tarihin bıraktığı bu izlerden yola çıkarak hazırlanmıştır. Film, Sarıkamış Harekâtı’ndaki yenilgiyi, muharebeyi ve çatışma mekânını neredeyse hiç göstermeden ölüm, savaş psikolojisi, açlık, olanaksızlıkları ifade eden imgeler ve cephe gerisindeki toplumu da içerecek şekilde dramı aktarmaktadır. Savaşta başarı kazanıldığında atılan sevinç çığlıkları ve gösterileri bu filmde yerini yenilginin sessizliğine bırakmaktadır. Çalışma, toplumsal bellek ve sinema çerçevesinde Eve Dönüş: Sarıkamış 1915 filmi ile Sarıkamış Harekâtı’nda yaşanan yenilgiyi toplumsal bellekteki izlerin aktarımıyla görünür hale getirmekte ve kolektif hafızaya katkı sağlamaktadır. Böylece sinemanın toplumsal bellek ekseninde rolünün, film ile tarihsel belleğin oluşturulma sürecinin aktarımı amaçlanmış ve yenilginin “yeniden anlatımı”nda sunulan imgeler ortaya konulmaya çalışılmıştır. Çalışma dört bölümden oluşmaktadır. İlk bölümde tarih ve toplumsal bellek ilişkisi tarih yazımı, tarihsel imgeler, savaşlar, sinema bağlamında detaylandırılmaktadır. İkinci bölümde Sarıkamış Harekâtı’nın tarihsel arka planı sunulmaktadır. Üçüncü bölümde Eve Dönüş: Sarıkamış 1915 filmi hakkında detaylar sunulurken dördüncü bölümde ise film, toplumsal bellek kapsamında “yenilgi, yenilginin nedenleri, insan psikolojisi, mekân hafızası ve somutlaştırma, şehitlere saygı, kadın imajı, toplum, kıyafetler ve müzik” başlıkları nitel araştırma yöntemlerinden betimsel analiz yoluyla incelenmiştir.

Anahtar Kelimeler

• Sarıkamış Harekâtı
• sinema
• toplumsal bellek
• muharebe
• yenilgi

Social memory and cinema: re-narrating of a defeat with The Long Way Home

Öz

Within the context of collective memory, transmitted from generation to generation, societies reconstruct the past to benefit from shared memories and ensure social cohesion. Cinema is crucial medium for transferring the past into the future. Films construct, recall or reproduce a past in ways that nurture a sense of belonging and appeal to collective emotions. After the Sarıkamış Campaign ended in failure during the late Ottoman period, social memory largely operated through silence and avoidance rather than open discussion. The film Return Home: Sarıkamış 1915 without directly depicting the battlefield, the film conveys the drama of defeat and the experience of war by focusing on images that express death, the psychology of war, hunger, deprivation and impossibility, while also including the society behind the front lines. Instead of cries celebrations associated with victory, the film foregrounds the silence and stillness of defeat. The study examines the Sarıkamış defeat within the framework of social memory and cinema, taking Return Home: Sarıkamış 1915 as its focal point. By making visible the traces of this defeat in social memory, it contributes to the construction of collective memory. Its aim is to reveal the role of cinema in the context of social memory and in the construction of historical memory, and to present the images offered in the “re narration” of defeat. The study has four sections. The first discusses the relationship between history and social memory in the context of historiography, historical imagery, war and cinema. The second presents the historical background of the Sarıkamış Campaign. The third analyzes the film Return Home: Sarıkamış 1915 in detail, while the fourth examines it through descriptive qualitative analysis under the headings of defeat, causes of defeat, human psychology, spatial memory and concretisation, respect for martyrs, the image of women, society, clothing and music.

Anahtar Kelimeler

• The Sarıkamış Campaign
• cinema
• social memory
• battle
• defeat

Kaynakça

1. Altınkaynak, E. (2006). Sarıkamış Harekâtı ve etrafında oluşan ağıtlar. N. Aydın (Ed.), Bütün yönleriyle Sarıkamış sempozyumu (s. 255-280) içinde. İstanbul: Bakanlar Medya.
2. Altunışık, R., Coşkun, R., Bayraktaroğlu, S., & Yıldırım, E. (2010). Sosyal bilimlerde araştırma yöntemleri SPSS uygulamalı. Sakarya: Sakarya Yayıncılık.
3. Aslan, F. & Türksever, Z. (2015). İstanbul folklorunda şehitlik etrafında oluşan halk inançları, uygulamaları ve memoratlar: Edirne Kapı Şehitliği örneği. Journal of Turkish Language and Literature, 51(51), 27-62.
4. Assmann, J. (2015). Kültürel bellek, eski yüksek kültürlerde yazı, hatırlama ve politik kimlik (A. Tekin, Çev.) İstanbul: Ayrıntı Yayınları.
5. Aydın, N. (2006). Her yönüyle Sarıkamış. Erzurum: Okyanus Yayıncılık.
6. Aydın, N. (2015). Kafkas Cephesi’nin kilit noktası Sarıkamış ve Sarıkamış Harekâtı. Ankara: Sonçağ Yayıncılık.
7. Aziz, A. (2020). Sosyal bilimlerde araştırma yöntemleri ve teknikleri. Ankara: Nobel Yayın.
8. Balcı, R. (2006). Tarihin Sarıkamış duruşması. İstanbul: Nesil Yayınları.

9. Baytın, A. (2007). İlk Dünya Harbi’nde Kafkas Cephesi-Sessiz ölüm Sarıkamış günlüğü. İstanbul: Yeditepe Yayınevi.
10. Belen, F. (1973). 20’nci yüzyılda Osmanlı Devleti. İstanbul: Remzi Kitabevi.
11. Bingöl, C. (2018). Toplumsal bellek, “sürgün” ve belgesel sinema. Asya Studies-Academic Social Studies/Akademik Sosyal Araştırmalar, 4, 51-57.
12. Bordwell, D., & Thompson, K. (2010). Film art: An introduction. New York: McGraw-Hill.
13. Boyer, P. & Wertsch, J.V. (2015). Zihinde ve kültürde bellek (Y.A. Dalar, Çev.). İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
14. Boxoffice (2013). Eve Dönüş: Sarıkamış 1915. Erişim adresi (30 Ağustos 2025): https://boxofficeturkiye.com/film/eve-donus-sarikamis-1915--2011489
15. Börekçi, Ü.A., Göze, F. & Işık, G. (2020). Geçmişten günümüze toplumsal hafıza. Anlatı türleri ve ritüeller üzerinden analizler. Ankara: Gazi Kitabevi.
16. Berg, L. B. & Lune, H. (2019). Sosyal bilimlerde nitel araştırma yöntemleri (A. Arı, Çev.). Konya: Eğitim Yayınevi.
17. Burke, P. (2016). Tarihin görgü tanıkları, afişten heykele, minyatürden fotoğrafa. İstanbul: Kitap Yayınevi.
18. Carr, E. H. (2011). Tarih nedir? İstanbul: İletişim Yayınları.
19. Certeau, M. D. (2020). Tarihyazımı (O. Adanır, Çev.). Ankara: DoğuBatı.
20. Collingwood, R.G. (1996). Tarih tasarımı (K. Dinçer, Çev.). Ankara: Gündoğan.
21. Connerton, P. (1999). Toplumlar nasıl anımsar. İstanbul: Ayrıntı Yayınları.
22. Çolak, İ. (2006). Sarıkamış Destanı-Tarihimizin en beyaz dramı. İstanbul: Akis Kitap.
23. Demirtaş, A. A. (2015). Rus kaynaklarına göre Sarıkamış Harekâtı (Yayınlanmamış yüksek lisans tezi). Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Ankara.
24. Doğan, E. (2009). Sinema filmlerinde izleyicinin etkilenmesinde önemli rol oynayan öğelerden biri olarak film müziği (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, İstanbul.
25. Durak, G. (2015). Birinci Dünya Savaşı’nda Osmanlı Devleti’nin Kafkas siyaseti ve Sarıkamış Harekâtı. Akademik Sosyal Araştırmalar Dergisi, 3 (9), 506-520
26. Eliade, M. (2006). Sözlü edebiyat (M. Rifat, Yay. Haz.). Varlık Dergisi, 1182, 68-73.
27. Ersöz, F. Ç. (2007). Sarıkamış Harekatı’nın toplumsal bellekteki izdüşümleri (Yayınlanmamış yüksek lisans tezi) Gazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Türk Halk Bilimi Ana Bilim Dalı, Ankara.
28. Erzen, J.N. (2016). Çoğul estetik. İstanbul: Metis Yay.
29. Eşeli, A. (Yönetmen). (2013). Eve Dönüş: Sarıkamış 1915. Türkiye: Böcek Yapım.
30. Foucault, M. (2005). Entelektüelin siyasi işlevi: Seçme yazılar 1 (I. Ergüden, O. Akınhay ve Ferda Keskin, Çev.). İstanbul: Ayrıntı Yayınları.
31. Geray, H. (2017). İletişim alanından örneklerle toplumsal araştırmalarda nicel ve nitel yöntemlere giriş. Ankara: Ütopya Yayınevi.
32. Gombrich, E. H. (2007). Sanatın öyküsü (Ö. Erduran ve E. Erduran, Çev.). İstanbul: Remzi Kitapevi.
33. Gözcü, A. (2016). I. Dünya Savaşı ve Osmanlı Devleti’nin gündelik hayatından kesitler. Çağdaş Türkiye Tarihi Araştırmaları Dergisi, XVI/32,133-169.
34. Halbwachs, M. (1980). The collective memory. New York: Harper & Row.
35. Haskell, F. (1993). History and It’s images. Art and the interpretation of the past. New Haven and London: Yale University Press.
36. Hopkins, D. (2018). Modern sanattan sonra 1945-2017 (F.C. Erdoğan, Çev.). İstanbul: Hayalpereest Yayınevi.
37. IMDB (2025). Eve Dönüş: Sarıkamış 1915. Erişim adresi (01. Kasım 2025): https://www.imdb.com/title/tt2608766/awards/?ref_=tt_awd.
38. İrfanoğlu, A. R. (2004). Allahuekber Dağları’ndan Sibirya’ya İrfanoğlu İsmail Efendi'nin esaret yılları hatıraları. İstanbul: Pak Ajans.
39. Jacoby, R. (1996). Belleğini yitiren toplum. İstanbul: Ayrıntı Yayınları.
40. Kanal, H. (2014). Sarıkamış Harekâtı esnasında cephede yaşananlar ve Anadolu’ya etkileri. Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Dergisi, 54 (2), 87-114.
41. Kılınçarslan, R. Ö. (2007). Günümüz sanatında zaman ve bellek kavramlarının görsel açılımları (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). Dokuz Eylül Üniversitesi Güzel Sanatlar Enstitüsü, İzmir.
42. Kırzıoğlu, M. F. (1958). Edebiyatımızda Kars. İstanbul: Işıl Matbaası.
43. Kurat, A. N. (2011). Türkiye ve Rusya, XVIII. yüzyıl sonundan Kurtuluş Savaşı’na kadar Türk-Rus ilişkileri. Ankara: TTK Yayınları.
44. Kurt, F. (2020). Tanzimat’tan Cumhuriyet’e Osmanlı kadın modernleşmesi (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). İstanbul Sabahattin Zaim Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Tarih ve Medeniyet Araştırmaları Anabilim Dalı, Tarih ve Medeniyet Araştırmaları Bilim Dalı, İstanbul.
45. LaCapra, D. (2001). Writing history, writing trauma. Baltimore: Johns Hopkins University Press.
46. Mulvey, L. (1975). Visual pleasure and narrative cinema. Screen, 16 (3), 6-18.
47. Müderrisoğlu, A. (2015). Sarıkamış dramı. Ankara: Bilgi Yayınevi.
48. Nora, P. (2006). Hafıza mekanları (M.E. Özcan, Çev.). Ankara: Dost Kitabevi Yayınları.
49. Orta, N. (2019). Toplumsal bellek ve sinema: Popüler sinema örneği olarak Fetih 1453. Selçuk İletişim, 12 (2), 1094-1126.
50. Önal, S. (2006). Tuğgeneral Ziya Yergök’ün anıları, Sarıkamış’tan esarete 1915–1920. İstanbul: Remzi Kitabevi.
51. Özbey, A.U. & Cumaoğlu, U. (2021). Sinema ve toplum. İstanbul: Önsöz Yayıncılık.
52. Özcan, M. (2002). Öyküleriyle Dersim ağıtları. Ankara: Kalan Yayınlar.
53. Raglan, L. (2005). Tarih ve mit (L. Soysal, Çev.). (M. Öcal Oğuz ve Selcan Gürçayır, Yay. Haz.). Halkbiliminde kuramlar ve yaklaşımlar 2. Ankara: Geleneksel Yayıncılık.
54. Sanders, O.L. (1999). Türkiye’de beş yıl (Ö.Uğurlu, Çev.) Ankara: Yeni Gün Haber Ajansı Basın ve Yayıncılık.
55. Serbest, B. & Demirci, N. S. (2007). Kars ve çevresinde Rus yönetimi (Karskaya Oblast 1878- 1917), 38. ICANAS Kongresi içinde, 2715-2734.
56. Sökmen, A. İ. (2015). Feminist uluslararası ilişkiler teorileri açısından Birinci Dünya Savaşı ve Çanakkale Savaşı (E. Diri Yay. Haz.). Uluslararası ilişkiler tartışmalarında Çanakkale Savaşı (s. 143-163) içinde. İstanbul: Röle Akademik.
57. Sözen, M. (2003). Sinemada ses kullanımı. Ankara: Detay.
58. Sütçü, Ö. Y. (2005). Gilles Deleuze’de imge hareketi olarak sinema. İstanbul: Es Yayınları.
59. Şener, B. (2014). Avrupa Kıtası açısından Birinci Dünya Savaşı’nın sonuçları, 100. yılında Birinci Dünya Savaşı. Ü. Özdağ (Ed.). Ankara: Kripto Yayınları.
60. Taşyürek, M. (2007). Bir hüznün tarihi Sarıkamış. İstanbul: Yitik Hazine Yayınları.
61. Türk Dil Kurumu (TDK) (2025). Bayatı. Erişim adresi (04 Kasım 2025): https://sozluk.gov.tr/.
62. Thompson, P. (1999). Geçmişin sesi (Ş. Layıkel, Çev.). İstanbul: Tarih Vakfı Yurt Yayınları.
63. Tonguç, F. (1999). Birinci Dünya Savaşı’nda bir yedek subayın anıları. İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yay.
64. Tutar, H., Öğün, T., Kapu, H., Erdoğdu, H., & Küçük, E. (2011). Türk halkının Sarıkamış algısı. Ankara: Serhat Kalkınma Ajansı (SERKA).
65. Yener, Z. (2013). Eve Dönüş Sarıkamış 1915. İstanbul: NTV Yayınları.
66. Yıldırım, A., & Şimşek, H. (2013). Sosyal bilimlerde nitel araştırma yöntemleri (9. Baskı). Ankara: Seçkin Yayıncılık.
67. Zeyrek, Y. (2014) Sarıkamış Harbi ve bir kronoloji denemesi. Bizim Ahıska Dergisi, 2-11.