Scientific, critical and sociological approach in Al-Bîrûnî

Yıl 2025, Sayı: 16, 48 - 61, 31.12.2025

Ejder Okumuş

Öz

One of the most famous scientists in Islamic and world history, al-Bîrûnî (Abu’r-Rayhân Muhammad ibn Ahmad al-Bîrûnî) produced significant works and pioneered insights in diverse fields, including astronomy, mathematics, physics, medicine, geography, history, and the history of religions. This study attempts to understand Biruni's (973-1061?) scientific approach, which he developed in the 10th and 11th centuries, and his directly related critical thinking and sociological perspective. As a person with a scientific mentality, al-Bîrûnî operated with a scientific approach and methodology that transcended his time. This characteristic led him to view events and views or ideas with a critical thinking approach. He also addressed society, social reality, and social events from a sociological perspective. By examining religions from a comparative perspective, Biruni consistently demonstrated successful examples of objective and impartial examination of different religions, societies, groups, and civilizations, consistently with his scientific and critical approach, and he approached adherents of different faiths with respect and tolerance. Thus, he maintained an open communication with individuals and societies of different religions, ideologies, and cultures, avoiding marginalization. This study aims to understand Biruni's scientific approach, critical thinking, and sociological reading approach within the context of the aforementioned points. To this end, the research was conducted using primary and secondary sources through a literature review method.

Anahtar Kelimeler

Al-Bîrûnî , scientific approach , critical thinking , sociological reading.

Bîrûnî’de bilimsel, eleştirel ve sosyolojik yaklaşım

Öz

İslâm ve dünya tarihinin en tanınmış bilim insanlarından biri olan Bîrûnî (Ebü’r-Reyhân Muhammed b. Ahmed el-Bîrûnî) astronomi, matematik, fizik, tıp, coğrafya, tarih ve dinler tarihi gibi farklı alanlarda önemli eserler vermis, çığır açıcı görüşler ortaya koymuş bir insandır. Bu çalışmada, Bîrûnî’nin (973-1061?) 10. ve 11. yüzyılda ortaya koyduğu bilimsel yaklaşımı ve onunla doğrudan bağlantılı olan eleştirel düşünüş yönü ile sosyolojik bakış açısı anlaşılmaya çalışılmaktadır. Bilimsel zihniyete sahip bir kişi olarak Bîrûnî, yaşadığı zamanları aşacak bir bilimsel yaklaşım ve metodolojiyle hareket etmiştir. Bu özelliğine bağlı olarak olaylara ve görüşlere eleştirel düşünme yaklaşımıyla bakmıştır. Ayrıca toplumu, toplumsal gerçekliği, toplumda meydana gelen olayları sosyolojik bir bakış açısıyla ele almıştır. Dinleri karşılaştırmalı bir perspektifle inceleyen Bîrûnî, bilimsel ve eleştirel yaklaşımıyla tutarlı bir şekilde farklı din, toplum, grup ve medeniyetleri objektif ve tarafsız bir biçimde incelemenin başarılı örneklerini ortaya koymuş ve farklı din mensuplarına saygı ve hoşgörü çerçevesinde yaklaşmıştır. Böylece farklı din, düşünce ve kültüre ait kişi ve toplumları ötekileştirmeyen, onlarla iletişime açık bir tutuma sahip olmuştur. Bu çalışmada, belirtilen hususlar bağlamında Bîrûnî’nin bilimsel yaklaşımını, eleştirel düşünüş yönünü ve sosyolojik okuma yaklaşımını anlamak amaçlanmıştır. Bu amaç kapsamında araştırma, literatür taraması yöntemiyle ilgili temel ve ikincil kaynaklardan faydalanılarak yürütülmüştür.

Anahtar Kelimeler

Bîrûnî , bilimsel yaklaşım , eleştirel düşünme , sosyolojik okuma.

Kaynakça

• Alatas, S. F. (2007). Al‐Biruni (973–1048) (G. Ritzer (Ed.), The Blackwell Encyclopedia of Sociology (s. 111-114) içinde. Malden & Oxford: Blackwell Publishing.
• Ardi, M. N., Abdullah, F. binti, & al-Tamimi, S. (2016). Al-Biruni: A muslim critical thinker. International Journal of Nusantara Islam, 4(1), 1-12.
• Arslan, H. (2022). Dinler tarihçisi olarak Bîrûnî: Hint dinlerine yönelik araştırma ve tespitleri. XVIII. Türk Tarih Kongresi, 1-5 Ekim 2018 (C. IV, s. 101-124) içinde. Ankara: Türk Tarih Kurumu.
• Ataman, K. (2013). İslam düşüncesinde ‘öteki’ni anlama: Bîrûnî örneği (B. Elmas, Çev.). Milel ve Nihal, 10(3), 201-223.
• Barthold, W. (1963). İslam medeniyeti tarihi (2. bs; M. F. Köprülü, Çev.). Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi.
• Bîrûnî, E. R. M. b. A. (2013). Tahdîd-i nihâyâti’l-emâkin li-tashîhi mesâfeti’l-mesâkin (K. Burslan, Çev.). Ankara: Türk Tarih Kurumu.
• Bîrûnî, E. R. M. b. A. (2017). Kıymetli taşlar ve metaller kitabı (E. S. Özcan, Çev.). Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.
• Bîrûnî, E.-R. M. ibn A. el-. (1229). El-cemâhir fî ma’rifeti’l-cevâhir. Râşid Efendi Eski Eserler Kütüphanesi, 596-553.1.
• Bîrûnî, E.-R. M. ibn A. el-. (1879). The chronology of ancient nations: An English version of the Arabic text of the Athâru-ul-Bâkiye of Albîrûnî (E. C. Sachau, Çev.). Londra: W. H. Allen & Co.
• Bîrûnî, E.-R. M. ibn A. el-. (1910). AlBeruni’s India: An account of the religion, philosophy, literature, geography, chronology, astronomy, customs, laws and astrology of India. C. 1 (E. C. Sachau, Çev.). Londra: Kegan Paul, Trench, Trübner & Co. Ltd.
• Bîrûnî, E.-R. M. ibn A. el-. (1937). Kitâbu’s-saydala fi ’t-tıb mukaddimesi (Ş. Yaltkaya, Çev.). İstanbul: İstanbul Üniversitesi Tıp Tarihi Enstitüsü.
• Bîrûnî, E.-R. M. ibn A. el-. (1954). Kitâbü’l-kânûni’l-Mes’ûdî fi’l-heyʾe ve’n-nücûm. C. 1 (S. H. Bârânî, Ed.). Haydarabad: Dâiratü’l-Me’ârifi’l-Osmâniye.
• Bîrûnî, E.-R. M. ibn A. el-. (1955). Kitâbü’l-kânûni’l-Mes’ûdî fi’l-heyʾe ve’n-nücûm. C. 2 (S. H. Bârânî, Ed.). Haydarabad: Dâ’iratü’l-Me’ârifi’l Osmâniyye.
• Bîrûnî, E.-R. M. ibn A. el-. (1958). Tahkîku mâ li’l-Hind min mekûletin makbûle fi’l-‘akl ev merzûle. Hayderabad: Dâ’irat’ül-Me’ârifi’l-Osmâniyye.
• Bîrûnî, E.-R. M. ibn A. el-. (1973). Al-Biruni’s book on pharmacy and materia medica (H. M. Said, Çev.). Karachi: Hamdard National Foundation.
• Bîrûnî, E.-R. M. ibn A. el-. (2011). Maziden kalanlar (el-âsârü’l-bâkiye) (D. A. Batur, Çev.). İstanbul: Selenge Yayınları,.
• Bîrûnî, E.-R. M. ibn A. el-. (2019). Tahdid nihayât el-emakin’in mukaddimesi. (M. S. Gür, Çev.). Birunî’nin mukaddimeleri üzerine bir değerlendirme ve tahdid nihayât el-emakin’in mukaddimesinin çevirisi (Yüksek Lisans Tezi, Fatih Sultan Mehmet Vakıf Üniversitesi) (s. 67-103) içinde.
• Boruch, R. F. (1984). Ideas about social research, evaluation, and statistics in medieval Arabic literature: Ibn Khaldun and al-Biruni. Evaluation Review, 8(6), 823-842.
• Demirdaş, A. S. ed-. (1980). El-Bîrûnî. Kâhire: Dârü’l-Me’ârif.
• Harman, Ö. F. (2020). Birunî ve dinler. Biruni Sağlık ve Eğitim Bilimleri Dergisi, 4, 1-13.
• Hümâî, C. (1362). Sergüzeşt-i Ebû Reyhân Bîrûnî. Kitâbü’t-tefhîm li-evâili sınâ’ati’t-tencîm (Ebû’r-Reyhân Muhammed ibn Ahmed el-Bîrûnî) (s. 27-135) içinde. Tahran: İntişârât-i Encümen-i Âsâr-i Millî.
• İbn Haldun. (1996). Mukaddimetü İbni Haldûn (D. el-Cüveydî, Ed.). Beyrut: el-Mektebetü’l-Asriyye.
• Jeffery, A. (1951). Al-Birûnî’s contribution to comparative religion. Al-Bîrûnî Commemoration Volume (s. 125-160) içinde. Calcutta: İran Society.
• Kamaruzaman, K. O. (2003). Early Muslim scholarship in religionswissenschaft—The works and contributions of Abû Rayhan Muhammad Ibn Ahmad Al-Bîrûnî. Kuala Lumpur: International Institute of Islamic Thought and Civilization (ISTAC), International Islamic University Malaysia (IIUM).
• Karlığa, B. (2025). Biruni bir medeniyet bilgini. İstanbul: Mahya Yayıncılık.
• Meçin, M. M. (2014). Ebu Reyhan el-Birûnî ve bilimsel bakışı üzerine bir analiz. Tarih Okulu Dergisi (TOD), 7(XX), 1-32.
• Muhammed, A. C. (2015). El-Bîrûnî âlimen ictimâ’ıyyen ve antrupulucyan. Mecelltü’l-Âdâb, 114, 481-508.
• Murad, B. M. (1988). El-Bîrûnî feylesûfen. Nasra: es-Sadru li-Hademâti’t-Tıbâa.
• Muthaliff, M. M. A. (2025). Al-Biruni (973-1048 Ah) as a pioneer of Indology and the science of religions. (04 Ekim 2025): https://oarep.usim.edu.my/server/api/core/bitstreams/511cbc60-854e-465e-96f2-d62ddfd0aa88/content
• Okumuş, E. (2019). İslam ilim geleneğinde eleştirinin önemi – İbn Haldun örneği: Bir giriş denemesi. M. Aytepe & T. Karasu (Ed.), İslam düşüncesinde eleştiri kültürü ve tahammül ahlâkı (c. 1, s. 329-344) içinde. İstanbul: Ensar Neşriyat.
• Okumuş, E. (2025). Bîrûnî’de Bilimsel Yaklaşım, Eleştirel Düşünme ve Ötekini Ötekileştirmeme. Uluslararası büyük Türk bilgini Biruni sempozyumu, 16-17 Ekim 2025, İstanbul.
• Pines, S., & Gelblum, T. (1966). Al-Biruni’s Arabic version of Patanjali’s Yogasutra: A translation of his first chapter and a comparision with related Sanskrit texts. Bulletin of School of Oriental and African Studies, University of London, XXIX, 302-325.
• Pope, A. U. (1951). Alberuni as a thinker. Al-Bîrûnî Commemoration Volume (s. 281-285) içinde. Calcutta: Iran Society.
• Reichenbach, B. R. (2001). Introduction to critical thinking. USA: Library of Congress.
• Sachau, E. C. (1910). Preface. AlBeruni’s India: An account of the religion, philosophy, literature, geography, chronology, sstronomy, customs, laws and astrology of India (C. 1, s. viii-l) içinde. London: Kegan Paul, Trench, Trubner & Co.
• Sarton, G. (1927). Introduction to the history of science: From Homer to Omar Khayyam. C. 1. London: Carnegie Institution of Washington.
• Schimmel, A. (1992). Islam: An introduction. Albany: State University of New York Press.
• Tümer, G. (1975). Bîrûnî’ye göre dinler ve İslâm dini. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları.
• Tümer, G. (1992). Bîrûnî. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. C. 6 (s. 206-215) içinde. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
• Verlinden, J. (2005). Critical thinking and everyday argument. Belmont, CA: Wadsworth.