Psychological and sociological effects of Yusufeli’s spatial transformation due to the dam

Yıl 2025, Sayı: 16, 130 - 147, 31.12.2025

İlknur Beyaz Özbey

Öz

This study aims to understand the spatial transformation that occurred with the Yusufeli Dam. To this end, the main issue addressed in this study is how the spatial transformation caused by the Yusufeli Dam is perceived by the residents of the district, what advantages and disadvantages this transformation has, and what kind of effects it has from an individual and social perspective. Within this framework, in-depth interviews were conducted with 13 people in Yusufeli as part of a qualitative research method. As a result of the interviews, it was found that individuals' sense of belonging to New Yusufeli has not developed because their sense of belonging to old Yusufeli is strong. The close-knit relationships in Old Yusufeli have given way to social and spatial distances in New Yusufeli. New Yusufeli has severed family, kinship, and neighborly ties, causing individuals to become alienated. The subsistence economy based on agriculture and animal husbandry in Old Yusufeli disappeared in New Yusufeli, leading to increased youth unemployment, increased emigration, and a loss of economic vitality. The communal living spaces belonging to the old Yusufeli have been damaged due to spatial differentiation in the new Yusufeli, and social and cultural activities have been restricted. Although the new spatial arrangement incorporates new social and cultural activity areas, the inability to maintain old relationships has been one of the fundamental problems in the new space. Although individuals were included in the spatial restructuring process and their opinions were taken into account, their opinions were disregarded in the design processes of the spaces in the new Yusufeli. The spatial transformation eliminated the experiences and values associated with the old Yusufeli, but these were preserved in the memories of those who lived there and attempted to be perpetuated through certain symbols.

Anahtar Kelimeler

Dam , Yusufeli Dam , Spatial Transformation , Psycho-Social Effects , Türkiye

Proje Numarası

2024.S21.02.03

Baraj nedeniyle Yusufeli’nin mekânsal dönüşümünün psikolojik ve sosyolojik etkileri

Öz

Bu çalışma, Yusufeli Barajı ile birlikte meydana gelen mekânsal dönüşümü anlamayı amaçlamaktadır. Bu amaçla, Yusufeli Barajı nedeniyle meydana gelen mekânsal dönüşümün ilçede yaşayanlar tarafından nasıl algılandığı, bu dönüşümün avantaj ve dezavantajları, bireysel ve toplumsal açıdan ne tür etkiler oluşturduğu, bu çalışmanın temel sorunsalını oluşturmaktadır. Bu sorunsal çerçevesinde, çalışmada, Yusufeli’nde 13 kişiyle nitel araştırma yöntemi kapsamında derinlemesine mülakatlar gerçekleştirilmiştir. Görüşmeler neticesinde, bireylerin eski Yusufeli’ne aidiyetleri güçlü olduğundan Yeni Yusufeli’ne aidiyet duygusu gelişememiştir. Eski Yusufeli’nde sıkıca kaynaşmış ilişkiler yerini yeni Yusufeli’nde toplumsal ve mekânsal mesafelere bırakmıştır. Yeni Yusufeli, aile, akraba ve komşuluk bağlarını birbirinden koparmış ve bireylerin yabancılaşmalarına neden olmuştur. Eski Yusufeli’ndeki tarım ve hayvancılığa dayalı geçim ekonomisi yeni Yusufeli’nde ortadan kalkarken, genç işsizliği artmış, dışa göçler artmış ve ekonomik canlılık yitirilmiştir. Eski Yusufeli’ne ait birlikte yaşam alanları yeni Yusufeli’nde mekânsal farklılaşmalar nedeniyle zarar görmüş, sosyal ve kültürel faaliyetler kısıtlanmıştır. Yeni mekânsal düzenleme yeni sosyal ve kültürel faaliyet alanlarını içinde barındırsa da, eski ilişkilerin sürdürülememesi yeni mekândaki temel sorunlardan biri olmuştur. Mekânsal yeniden yapılanma sürecine bireyler dâhil edilmiş ve onların düşünceleri temel alınmış olmasına rağmen yeni Yusufeli’ndeki mekânların tasarlanma süreçlerine bireylerin düşünceleri göz ardı edilmiştir. Mekânsal dönüşüm, eski Yusufeli’ne ait yaşanmışlıkları ve değerleri ortadan kaldırırken orada yaşayanların belleklerinde yer etmiş ve belirli sembollerle sürdürülmeye çalışılmıştır.

Anahtar Kelimeler

Baraj , Yusufeli Barajı , Mekânsal Dönüşüm , Psiko-Sosyal Etkiler , Türkiye

Destekleyen Kurum

Artvin Çoruh Üniversitesi Bilimsel Araştırma Projeleri Koordinatörlüğü

Proje Numarası

2024.S21.02.03

Kaynakça

• Acar, E. (2018). Küreselleme, neoliberalizm ve su yönetimi. Bursa: Ekin Yayınevi.
• Alver, K. (2017). Kent imgesi, K. Alver (Ed.). Kent sosyolojisi (s.11-37) içinde. İstanbul:Çizgi Kitabevi.
• Altunışık, R., Çoşkun, R., Bayraktaroğlu, S. ve Yıldırım, E. (2007). Sosyal bilimlerde araştırma yöntemleri: SPSS uygulamalı. Sakarya: Sakarya Yayıncılık.
• Ar, M. (2021). Mekân, yer ve yersizlik kavramları üzerine bir inceleme. Şehir ve Medeniyet Dergisi, 7(14), 8-25.
• Assmann, J. (1992) Das kulturelle Gedächtnis. München: C.H. Beck’sche Verlagbuchhandlung.
• Ayhan, D. (2022). Mekânsal aidiyet: Mekân sosyolojisine yeni bir bakış. İstanbul: Çizgi Kitabevi.
• Aytaç, Ö. (2017). Kent mekânlarının sosyo-kültürel coğrafyası. K. Alver (Ed.). Kent sosyolojisi (s.251-281) içinde. Çizgi Kitabevi.
• Başkaya, Z. ve Türk, Z. (2015). Barajların olası çevresel ve sosyo-ekonomik etkilerinin halkın bakış açısıyla değerlendirilmesi: Ilısu barajı ve Hasankeyf örneği. Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi, 8(40), 347-383.
• Çifçi, E., Fişne, A., Yolcubal, İ. ve Sangu, E. (2015). Yusufeli’nin mevcut doğal kaynaklarının değerlendirilmesi ve potansiyellerinin geleceğe dönük projeksiyonu: bir kaynak değerlendirme çalışması. Artvin: Yusufeli Belediyesi Yayınları.
• Dama, N. ve Yılmaz, M. (2020). Yusufeli Barajı’nın sosyal politika perspektifi sorunlar, fırsatlar ve beklentiler. Artvin: Yusufeli Belediyesi Yayınları.
• Deniz, A. Ç. (2014). Hafıza yelpazesi toplumsal hafıza bağlamında Hindistan Kızılay Heyetleri. İstanbul: E Yayınları.
• Doğanay, H. ve Sever, R. (2011). Genel ve fiziki coğrafya. Ankara: Pegem Akademi.
• Doğanay, H., Özdemir, Ü. ve Şahin, İ.F. (2011). Genel beşeri ve ekonomik coğrafya. Ankara: Pegem Akademi
• Elden, S. (2007). There is a Politics of Space because Space is political: Henri Lefebvre and the production of space. Radical Philosophy Review, 10(2), 101-116.
• Erdönmez, E. (2020). Kenti bir kamu alanı olarak okuma, H. Taşçı & N. Nebati (Ed.). Şehir üzerine düşünceler I (s.117-133) içinde. İstanbul: Kaknüs Yayıncılık.
• Erensü, S. (2016). Neoliberallleşmenin doğası, doğanın neoliberalleşmesi: Su-enerji rabıtası üzerinden neoliberalizm ve müphemlikleri. C. Aksu & S. Erensü& E. Evren (Ed.). Sudan sebepler: Türkiye’de neoliberal su-enerji politikaları ve direnişleri (s.37-65) içinde. İstanbul: İletişim Yayınları.
• Gottdiener, M. (2001), Mekân kuramı üzerine tartışma: Kentsel praksise doğru. Praksis, (2), 248-269.
• Harvey, D. (2006). Postmodernliğin durumu. (S. Savran, Çev.). İstanbul: Metis Yayınları, İstanbul.
• Harvey, D. (2003). Sosyal adalet ve şehir. İstanbul: Metis Yayınları.
• Harvey, D. (2015). Sermayenin mekanları: Eleştirel bir coğrafyaya doğru. (B. Kıcır & D. Koç & K. Tanrıyar & S. Yüksel, Çev.). İstanbul, Sel Yayıncılık.
• Harvey, D. (2017). Kent deneyimi. (E. Soğancılar, Çev.). İstanbul: Sel Yayıncılık.
• Hubbard, P. ve Kitchin, R. (2021). Mekan ve yer üzerine büyük düşünürler. (E. Ş. Ataman, Çev.). İstanbul: Litera Yayıncılık.
• Işık, İ.E. ve Şentürk, Y., (2009). Özneler, durumlar ve mekânlar. İstanbul: Bağlam Yayıncılık.
• Jedlowski, P. (2001). Memory and sociology themes and issues. Time & Society 10(1), 29-44.
• Karabulut, Y. (1993). Türkiye hidroelektrik enerjisi üretiminde fırat havzasının önemi. Ankara Üniversitesi Türkiye Coğrafyası Araştırma ve Uygulama Merkezi Dergisi, (2), 184-197.
• Kars Kaynar, A. (2015). Sermayenin coğrafyası: Yayılan sermayenin daralan mekânları. Ankara: Notabene Yayınları.
• Kartal, F. (2006). Suyun metalaşması, suya erişim hakkı ve sosyal adalet. TMMOB Su Politikaları Kongresi, (s. 478-484), 21-23 Mart 2006, TMMOB-Ankara.
• Kaygalak, İ. (2020). Mekân ve ekonomi: Ekonomik coğrafyada yeni yaklaşımlar. İstanbul: Bilgi Üniversitesi Yayınları.
• Kayış, A. C. (2017). Aktör ilişkilerağı kuramı ve barajlar: Yusufeli Barajı örneği. Karadeniz Araştırmaları, XIV(56), 159-183.
• Kaymaz, C. (2021). Henri Lefebvre’in müdahaleleri: Kentsel haklara karşı kent hakkı. Alternatif Politika, 13(3), 758-789.
• Küçükbaşol, Y. (2015). Çoruh Nehri ve Yusufeli Barajı: Toplumsal, ekonomik ve çevresel etkileri bakımından bir baraj incelemesi. Birey ve Toplum Dergisi, 5(10), 133-158.
• Lefebvre, H. (1991). The production of space. Cambridge: Basil Blackwell.
• Lefebvre, H. (2022). Şehir hakkı II: Mekan ve siyaset. (M. Yetkin, Çev.). İstanbul: Sel Yayıncılık.
• Merriam, S. B. (2013). Nitel araştırma: Desen ve uygulama için bir rehber. (S. Turan, Çev.). Ankara: Nobel Akademi Yayınları.
• Merrifield, A. (1993). Place and space: A Lefebvrian reconciliation. Transactions of the Institute of British Geographers, 18(4), 516-531.
• Nebati, N. (2020). Şehirli kimdir?, Hasan Taşçı ve Nurettin Nebati (Ed.). Şehir üzerine düşünceler I (s. 73-93) içinde. İstanbul: Kaknüs Yayıncılık.
• Nilsson, C. ve Berggren, K. (2000). Alterations of riparian ecosystems caused by river regulation. Bioscience, 50(9), 783-792.
• Özgen, N. ve Karadoğan, S. (2013). Mekânsal etkileri bakımından hidroelektrik santrallerin (hes) swot analizine göre incelenmesi: Alkumru ve Kirazlı Barajları örneği (Siirt), İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Coğrafya Bölümü Coğrafya Dergisi, 26, 21-45.
• Punch, K. F. (2011). Sosyal araştırmalara giriş: Nicel ve nitel yaklaşımlar. (D. Bayrak, H. B. Arslan ve Z. Akyüz, Çev.), Ankara: Siyasal Kitabevi Yayınları.
• Sarıkaya Levent, Y. (2023). Hatırlama ve unutma aracı olarak bellek mekânları. Elektronik Sosyal Bilimler Dergisi, 22(85), 328-339.
• Schmid, C. (2008). Henri Lefebvre’s theory of the production of space: Towards a three-dimensional dialectic. K. Goonewardena et al. (Eds.), Space, difference, everyday life (s. 27-45) içinde. London: Routledge.
• Shields, R. (2021). Henri Lefebvre. P. Hubbard & R. Kitchin (Ed.). Mekan ve yer üzerine büyük düşünürler (s. 477-489) içinde. İstanbul: Litera Yayıncılık.
• Soja, E. W. (2017). Postmodern coğrafyalar: Eleştirel toplumsal teoride mekânın yeniden ileri sürülmesi. (Y. Çetin, Çev.). İstanbul: Sel Yayıncılık.
• Sönmez, M. E. (2012). Barajların mekân üzerindeki olumsuz etkileri ve Türkiye’den örnekler. Gaziantep Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi,11(1), 213-231.
• Swyngedouw, E. (2005), Dispossessing H2O: The contested terrain of water privatization. Capitalism, Nature, Socialism, 16(1), 81-98.
• Urry, J. (1999), Mekanları tüketmek. (R. G. Öğdül, Çev.). İstanbul: Ayrıntı Yayınları.
• Yıkılmaz, N. (2003). Yeni dünya düzeni ve çevre. İstanbul: Sosyal Araştırmalar Vakfı Yayınları.
• Zamur Tuncer, R. (2022). The relationship between place and “remembering and forgetting” and the construction of antagonistic memory in the context of social memory. Akdeniz Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, (AKSOS), 11, 9-29.