Reconstruction of Trabzon’s urban axis: From collective memory to design

Yıl 2025, Sayı: 16, 113 - 129, 31.12.2025

Deniz Bayrak , Aslıhan Öztürk

Öz

Understanding the current physical and psychological condition of cities is only possible by shedding light on their local histories. Shedding light on the local history of Trabzon—a city that has preserved its strategic significance throughout the historical process—has always been of particular interest to researchers. Within this study, through the workshop entitled “Urban Memory: Trabzon”, the city’s most vibrant and dynamic axes—Meydan-Kunduracılar, Meydan-Maraş Street, and Meydan-Uzun Street—were examined. The general aim can be defined as questioning the place of these three main axes in the designer’s memory and rethinking the silhouette of the study area in line with new dynamics identified by the designer. In doing so, it was envisaged that the registered buildings located along the axes would be reprogrammed with new functions assigned by the designer, while the silhouettes of the three main axes would be redesigned through proposals concerning mass design, street design, pedestrian axes, ground materials, façade configurations, and materiality, all within the context of cultural sustainability. Data were collected through semi-structured interviews conducted with individuals experiencing the axes by twelve undergraduate architecture students, who worked in three groups of four. The findings were summarized under five keywords and regarded as contemporary documentation, were translated into conceptual and physical design proposals through digital photography, two- and three-dimensional sketches, or computer-aided drawings. As a result, an alternative reading and design approach was developed, one that is grounded in the place of physical spaces within collective memory and that brings together Trabzon’s historical memory with its current spatial dynamics.

Anahtar Kelimeler

Memory , Urban Axis , Cultural Sustainability , Design , Trabzon.

Trabzon’un kentsel akslarının yeniden kurgulanması: Kolektif bellekten tasarıma

Öz

Kentlerin bugün içinde bulunduğu fiziksel ve ruhsal durumu kavramak ancak o kentin yerel tarihine ışık tutmakla mümkündür. Tarihsel süreç boyunca stratejik önemini korumuş Trabzon kentinin yerel tarihine ışık tutmak ise araştırmacılar için her zaman ilgi çekici olmuştur. Bu çalışmada “Kent Bellek: Trabzon” üst başlıklı atölye çalışması ile Trabzon’un en yoğun ve dinamik aksları olan “Meydan-Kunduracılar, Meydan-Maraş Caddesi ve Meydan-Uzun Sokak” aksları ele alınmıştır. Genel amaç; bu üç ana aksın tasarımcının belleğindeki yerini sorgulamak ve çalışma alanının siluetini tasarımcı tarafından belirlenen yeni dinamikler doğrultusunda yeniden düşünmek olarak ifade edilebilir. Bunu yaparken akslar üzerindeki tescilli binalara tasarımcı tarafından yeni bir işlev yüklenmesi, üç ana aksın siluetinin yeniden tasarlanması (kültürel sürdürülebilirlik bağlamında yeni bir kütle tasarımı, sokak tasarımı, yaya aksı, zemin malzemesi, cephe kurgusu ve malzeme vb. öneriler) öngörülmüştür. Dörder kişiden oluşan üç grup halindeki on iki mimarlık lisans öğrencisi tarafından aksları deneyimleyen insanlarla yaptıkları yarı-yapılandırılmış görüşmeler ile veriler toplanmıştır. Verilerden elde edilen sonuçlar beş anahtar kelime ile özetlenerek güncel belgeleme olarak değerlendirilen dijital fotoğraflandırma, 2 boyut ve 3 boyut düzleminde eskiz çalışmaları ya da bilgisayar destekli çizimler ile kavramsal ve fiziksel olarak tasarım önerileri üretilmiştir. Sonuç olarak, fiziksel mekanların toplumsal hafızadaki yerine dayanan, Trabzon’un tarihsel belleği ile güncel mekânsal dinamiklerini bir araya getiren alternatif bir okuma ve tasarım yaklaşımı geliştirilmiştir.

Anahtar Kelimeler

Bellek , Kentsel Aks , Kültürel Sürdürülebilirlik , Tasarım , Trabzon.

Kaynakça

• Abensour, A. (2022). Spinoza (G. K. Rocheman, Çev.). İstanbul: Fol Kitap.
• Aslan, E. (2000). Yerel tarihin tanımı, gelişimi ve değeri. Tarih yazımında yeni yaklaşımlar: Küreselleşme ve yerelleşme (s. 195-204) içinde. İstanbul: Türkiye Ekonomik ve Toplumsal Tarih Vakfı.
• Başkaya, M. (2015). Cumhuriyetin ilk yıllarında Trabzon’da ekonomik hayat (1923–1950). Trabzon: Serander Yayınevi.
• Bayrak, D. (2024). Yıkarak inşa etmek: Trabzon’da kentsel/mimari oksimoron üretimi üzerinden bir zihniyet okuması (20. yy) (Yayımlanmamış doktora tezi). Karadeniz Teknik Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü, Trabzon.
• Bryer, A. & Winfield, D. (1985). The Byzantine monuments and topography of the Pontos. Washington, DC: Dumbarton Oaks.
• Çelebi, E. (1999). Evliya Çelebi seyahatnamesi (Z. Kurşun, S. A. Kahraman & Y. Dağlı, Eds). İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
• Danacıoğlu, E. (2001). Geçmişin izleri yanı başımızdaki tarih için bir kılavuz. İstanbul: Tarih Vakfı Yurt Yayınları.
• Doğanay, G. (2019). Gençlerin bir kentin aidiyet mekânı olarak inşasına katılımı: Trabzon hakkındaki mitselleştirilmiş anlatılar ve Trabzonspor hatırası. Siyasal: Journal of Political Sciences, 28(2), 207-235.
• Gür, Ş. Ö. (2002). Palimpsest: Örselenmiş parşömen ya da tablet-I, Yapı Dergisi, 245, 60–65.
• Halbwachs, M. (2018). Kolektif bellek (Z. Karagöz, Çev.). İstanbul: Pinhan Yayıncılık.
• Halk Gazetesi (1937). 22 Eylül.
• Karasar, N. (2015). Bilimsel araştırma yöntemi: Kavramlar, ilkeler, teknikler. Ankara: Nobel Akademik Yayıncılık.
• Kefeli, Y. (2013). Anılar (1916–1919). Ankara: Türk Tarih Kurumu.
• Küçükuğurlu, M. (2018). Trabzon’da modernleşmenin simgesi olarak Meydan-ı Şarkî. Journal of Turkish Research Institute, 63, 617–638.
• Lefebvre, H. (1991). The production of space. Oxford: Blackwell.
• Lynch, K. (1960). The image of the city. Cambridge, MA: MIT Press.
• Öksüz, H. ve Usta, V. (2008). Mustafa Reşit Tarakçıoğlu: Hayatı, hatıratı ve Trabzon’un yakın tarihi. Trabzon: Serander Yayınları.
• Özdoğan, H. (2019). Kentsel aidiyette meydanlar, Trabzon Belediye Meydanı örneği. Planlama, 29(3), 229-246.
• Patten, M. L. & Newhart, M. (2018). Understanding research methods: An overview of the essentials. New York: Routledge.
• Perec, G. (2020). Mekân feşmekân (A. Erkay, Çev.). İstanbul: Everest.
• Polat, A. (2022). Nitel araştırmalarda yarı-yapılandırılmış görüşme soruları: Soru form ve türleri, nitelikler ve sıralama. Anadolu Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 22(2), 161–182.
• Roulston, K. (2010). Reflective interviewing: A guide to theory and practice. Los Angeles: Sage.
• Rubin, H. J. & Rubin, I. S. (2012). Qualitative interviewing: The art of hearing data. Los Angeles: Sage.
• Schön, D. A. (1983). The reflective practitioner: How professionals think in action. New York: Basic Books.
• Şevket, Ş. (2006). Trabzon tarihi (İ. Hacıfettahoğlu, Ed.). Trabzon: Trabzon Belediyesi Kültür Yayınları.
• Tekeli, İ. (2011). Türkiye’nin kent planlama ve kent araştırmaları tarihi yazıları. İstanbul: Tarih Vakfı Yurt Yayınları.
• TBMZ (1937). 9 Nisan tarihli Trabzon Belediye Meclis oturumu Zabıtnamesi.
• URL 1. “Avni Aker Millet Bahçesi ve Spor Tarihi Müzesi”, https://www.trabzonortahisar.bel.tr/uploads/PROJELER/55.jpg, 01.09.2025.
• URL 2. “Prestij Caddelerin Düzenlenmesi”, https://www.trabzonortahisar.bel.tr/projeler/prestij-caddelerin-duzenlenmesi/61, 19.09.2025.
• Usta, V. & Tuluk, Ö. İ. (2017). Trabzon’da tiyatro. Trabzon: Serander Yayınları.
• Üstün Demirkaya, F. (2014). Toplumsal dinamikler bağlamında Trabzon kent dokusunun dönüşümü Komnenos Hanedanlığı’ndan Cumhuriyet’e kadar (Yayımlanmamış doktora tezi). Karadeniz Teknik Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü, Trabzon.