Mesnevî-i Manevî’de Misk Kokusunun Tasavvufî ve Edebî Analizi

Öz

Mevlânâ Celâleddin-i Rumî’nin (öl. 1273) Mesnevî-i Mânevî adlı eseri hiç şüphesiz tasavvuf edebiyatının en önemli eserlerindendir. Bu eser üzerinde günümüze kadar çok sayıda şerhler yazılmış, yazıldığı dönemden günümüze dek birçok çalışmanın konusu olmuş, birçok şairi ve müellifi etkisi altında bırakmış eşsiz bir eserdir. Mesnevî’ye bu denli önem atfedilmesinin sebeplerinden biri de ele aldığı konular itibarıyla toplumun her kesiminden insana hitap eden, insanları iyiliğe ve doğruluğa sevk eden ve esas itibarıyla insanı konu edinen bir eser olmasıdır. Bu nedenle Mesnevî insana yönelik her konuda temsili hikâyeler barındıran, ahlâk, irfan, sabır, aşk, nefis terbiyesi, tevekkül gibi meseleleri semboller ve günlük hayattan benzetmelerle anlatan çok yönlü rehber niteliği taşımaktadır. Bu çalışmada, Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî’nin Mesnevî-i Manevî adlı eserinde misk kokusuna yapılan göndermeler tasavvufî ve edebî işlevleri bakımından incelenmiştir. Araştırma kapsamında Mesnevî’de misk kokusuna işaret eden tüm beyitler taranmış; bu kelimenin Mesnevî’nin otuz dört farklı yerinde toplam otuz sekiz beyitte geçtiği tespit edilmiştir. Söz konusu beyitler, Farsça metinleri ve Türkçe tercümeleriyle birlikte ele alınmış; ayrıca Mesnevî şerhlerinden yararlanılarak beyitlerin anlam katmanları ortaya konulmaya çalışılmıştır. İnceleme sonucunda misk kokusunun yalnızca duyusal bir unsur olarak değil, hakikat, ihlâs, manevi olgunluk, ilâhî cazibe ve kemâl gibi tasavvufî kavramları temsil eden çok katmanlı bir metafor olarak kullanıldığı görülmüştür. Mevlânâ, bu imge aracılığıyla mana ehli ile zahirde kalanları, hakikat yolcuları ile nefsani arzularına esir olanları ayırt etmektedir. Ayrıca misk kokusu imgesinin sıklıkla pislik, eşek, hayvan gübresi gibi olumsuz ve zıt çağrışımlara sahip unsurlarla birlikte kullanılması, karşıtlık yoluyla anlamın güçlendirilmesine hizmet etmektedir. Bu yönüyle misk, Mesnevî’de hem sembolik hem de öğretici bir işlev üstlenerek okuyucuyu maddeden manaya, taklitten tahkike yönlendiren temel metaforlardan biri hâline gelmiştir.

Anahtar Kelimeler

• Mevlânâ
• Mesnevî
• Koku metaforu
• Misk kokusu.

The Mystical and Literary Analysis of Musk Scent in The Masnavi

Öz

Mavlânâ Jalal al-Din Rumi’s (d. 1273) Masnavi-e Manavi has been the subject of numerous commentaries from the time of its composition to the present day, has inspired countless scholarly studies, and has profoundly influenced many poets and authors. One of the main reasons attributed to the exceptional importance of the Masnavi is that, through the themes it addresses, it appeals to people from all walks of life, encourages individuals toward goodness and righteousness, and fundamentally places the human being at its center. The Masnavi functions as a multifaceted guide, containing allegorical stories on all matters concerning human beings and conveying issues such as morality, wisdom, patience, love, self-discipline, and trust in Allah through symbols and analogies drawn from everyday life. In this study, the references to the scent of musk in Mavlana Jalal al-Din Rumi’s Masnavi is examined in terms of their mystical and literary functions. Within the scope of the research, all couplets in the Masnavi that refer to musk scent were surveyed, and it was determined that this term appears in thirty-eight couplets across thirty-four different contexts. These couplets were analyzed together with their Persian originals and Turkish translations. As a result, it has been observed that the scent of musk is employed not merely as a sensory element but as a multilayered metaphor representing mystical concepts such as truth, sincerity, spiritual maturity, divine attraction, and perfection. Through this image, Mavlana distinguishes between those who possess inner meaning and those who remain on the surface, between the seekers of truth and those enslaved by their carnal desires. Moreover, the frequent juxtaposition of the musk image with negatively connoted elements such as filth, donkeys, and animal dung serves to intensify meaning through contrast. In this respect, musk emerges as one of the fundamental metaphors in the Masnavi, fulfilling both symbolic and didactic functions by guiding the reader from the material to the spiritual, and from imitation to true realization.

Anahtar Kelimeler

• Mavlana
• Masnavi
• Smell metaphor
• Musk scent.

Kaynakça

1. Altuntaş, H., Şahin, M., (2011) Kur’an-ı Kerim Meâli. Ankara: Diyanet İşleri Bakanlığı.
2. Akalın, Ş. H., Toparlı, R., Argunşah, M., Bozdemir, N., Gözaydın, N., Özyetgin, A. M., … Tekeli, S. (2011). Türkçe Sözlük. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
3. Aksu, A. (2009). Mevlana’nın Mesnevi’sinde Dört Halife. Cumhuriyet Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 13(1), 19-41.
4. Amîd, H. (1379 Hş.). Muşk. (A. Alizâde, Ed.)Ferheng-i Amîd Cîbî. Tahran: İntişârât-i Râh-i Ruşd.
5. Arı, M. S. (2012). Üsâme b. Zeyd. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
6. Attâr-i Nişâbûrî, F. (1363 Hş.). Esrârnâme. (M. Abbasî, Ed.) (1. bs.). Tahran: Ketabforûşi-i Fahr-i Râzî.
7. Attâr-i Nişâbûrî, Ş. F. (1387 Hş.). Mantıku’t-Tayr. (A. Alizâde, Ed.) (1. bs.). Tahran: İntişârât-i Firdevs.
8. Baytop, T. ve Bozkurt, N. (2020). Misk. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.

9. Câmî, A. (1390). Kulliyât-i Dîvân-i Câmî (1. bs.). Tahran: İntişârât-i Nîk Fercâm.
10. Can, Ş. (1997). Konularına Göre Açıklamalı Mesnevî Tercümesi (1. bs., C. 1-8, C. 1-2). İstanbul: Ötüken.
11. Can, Ş. (1999). Konularına Göre Açıklamalı Mesnevî Tercümesi (2. bs., C. 1-8, C. 3-4). İstanbul: Ötüken.
12. Celâleddin-i Rumî, M. (1387 Hş.). Mesnevî-i Mânevî Ber Esâs-i Nusha-i Nicholson. (S. Hamidiyân, Ed.). Tahran: Neşr-i Katre.
13. Ceylan, S. (2004). Mesnevî. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
14. Darvishvand, F. (2025). Mevlânâ’nın Padişah ve Câriye Hikâyesi ile Ahmet Midhat Efendi’nin Felâtun Bey ile Râkım Efendi Romanında Aşkın Karşılaştırmalı İncelemesi, 14(1), 59-73. doi:https://doi.org/10.47130/bitlissos.1609909
15. DİA. (2022). Kıptîler. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
16. Dihhudâ, A. E. (1377a Hş.). Muşk. Lugatname-i Dihhudâ. Tahran: Muessese-i İntişârât ve Çâp-i Daneşgâh-i Tahran.
17. Dihhudâ, A. E. (1377b Hş.). Sıbtî. Lugatname-i Dihhudâ. Tahran: Muessese-i İntişârât ve Çâp-i Daneşgâh-i Tahran.
18. Emen, H. (2022). Tasavvuf ve Tarikatlarda Güzel Koku: Osmanlılarda Tasavvufi ve Dini Mekânlarda Güzel Koku Kullanımına Dair Değerlendirme. Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Veli Araştırma Dergisi, (101), 441-456.
19. Enverî, H. (1383 Hş.). Ferheng-i Rûz-i Sohen. Tahran: İntişârât-i Sohen.
20. Furûzanfer, B. (1382 Hş.). Şerh-i Mesnevî-i Şerif (1. bs., C. 1-5, C. 1). Tahran: Şirket-i İntişârât-i İlmî ve Ferhengî.
21. Gazzâlî-i Tûsî, E. İ. M. (1390 Hş.). Kimya-i Saadet. (H. Hadivcem, Ed.) (15. bs., C. 1-2, C. 2). Tahran: Şirket-i İntişârât-i İlmî ve Ferhengî.
22. Gölpınarlı, A. (1985a). Mesnevî ve Şerhi 4 (2. bs., C. 1-5, C. 4). İstanbul: Millî Eğitim Basımevi.
23. Gölpınarlı, A. (1985b). Mesnevî ve Şerhi 5 (2. bs., C. 1-5, C. 5). İstanbul: Millî Eğitim Basımevi.
24. Gölpınarlı, A. (1999). Mevlânâ Celâleddin Hayatı, Eserleri, Felsefesi. İstanbul: İnkılap.
25. Güçlü, B. (2013). Mevlâna’nın Eserlerinde “Yûsuf’un Gömleğinin Kokusu. Marife Dini Araştırmalar Dergisi, 13(3), 151-167. doi:https://doi.org/10.5281/zenodo.3344448
26. Güllüce, H. (2008). Mesnevî’de Temsîlî Anlatım ve Hikâye ve Temsîllerle Kurân Âyetlerinin Açıklanması. Erdem, (50), 129-160.
27. Kanar, M. (2008). Meşk. Farsça Türkçe Sözlük. İstanbul: Say Yayınları.
28. Karaman, H., Çağrıcı, M., Dönmez, İ. K. ve Gümüş, S. (2012a). Kuran Yolu Türkçe Meâl ve Tefsir (4. bs., C. 1-II, C. V). Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları.
29. Karaman, H., Çağrıcı, M., Dönmez, İ. K. ve Gümüş, S. (2012b). Kur’an Yolu Türkçe Meâl ve Tefsir (4. bs., C. 1-V, C. II). Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları.
30. Kavak, M. (2018). Ortaçağda Misk. Vakanüvis—Uluslararası Tarih Araştırmaları Dergisi, 3, 188-229. https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/555421 adresinden erişildi.
31. Kopuz Çetinkaya, F. (2025). Attâr’ın Ahları. ERDEM, (89), 159-186.
32. Mevlânâ. (2017). Mesnevi: Tam metin. (A. Karaismailoğlu, Çev.). Ankara: Akçağ.
33. Mevlânâ, C. M. (2007). Mesnevî-i Manevî (Farsça). (A. Karaismailoğlu ve De. Örs, Ed.) (1. bs., C. 1-3, C. 1-3). Ankara: Akçağ.
34. Nur, İ. H. (2017). Mesnevide Hayvan Karakterleri (Metaforları). Uluslararası Türk Kültür Coğrafyasında Sosyal Bilimler Dergisi, 2(1), 29-47.
35. Shirini, A., Xudong, S. ve Dan, Z. (2025). The Fragrance Muse: Musk as a Symbolic Tapestry in Classical Persian Poetry. Comparative Civilizations Review, 93(1), 66-90.
36. Steingass, F. J. (1963). Muşk. A Comprehensive Persian—English Dictionary. London: Routledge & Kegan Paul Limited.
37. Şafak, Y. (2013). Mevlâna Celâleddîn-i Rûmî Bütün Eserleri (Seçmeler). Konya: Karatay Belediyesi Kültür Yayınları.
38. Şerîfî, M. (1388 Hş.). Ferheng-i Edebiyât-i Farsî. Tahran: Ferheng-i Neşr-i Nov/İntişârât-i Muîn.
39. Şîrâzî, H. (1392 Hş.). Dîvân-i Hâfız-i Şîrâzî. (H. Hatîb-i Rehber, Ed.). Tahran: İntişârât-i Safî Alişah.
40. Tâhiru’l-Mevlevî. (t.y.). Şerh-i Mesnevî (2. bs., C. 1-14). İstanbul: Şamil Yayınevi.
41. Tebrizî, M. H. b. H. (1357). Mişg. (M. Muîn, Ed.)Burhân-ı Kâtı’. Tahran: Muessese-i İntişârât-i Emîr Kebîr.
42. Temizel, A. (2023). Mevlâna’nın Eğitimci Şahsiyeti. KONGRE BİLDİRİLER KİTABI içinde (ss. 75-88). 8. ULUSLARARASI BİLİMSEL RUMÎ KONGRESİ, sunulmuş bildiri, KKTC: Yakın Doğu Üniversitesi, Rumî Araştırmaları Merkezi. doi:https://doi.org/10.32955/neuram2023-12-8.ch3
43. Yakıt, İ. (2009). Yunus Emre’de Sembolizm Çıktım Erik Dalına. İstanbul: Ötüken.
44. Yardım, A. (2008). Mesnevî Hadîsleri. İstanbul: Damla Yayınevi.
45. Yıldırım, N. (2008). Fars Mitolojisi Sözlüğü. İstanbul: Kabalcı Yayınevi.