The Imam Type in Zaza Folktales: A Typological, Symbolic and Archetypical Analysis

Öz

Character types in folk narratives constitute symbolic structures that reflect a society’s socio-cultural, religious, and psychological codes. This study investigates the narrative function, symbolic meanings, and archetypal dimensions of the “İmam/hoca” type in Zaza folktales. The aim is to reveal how the imam type is represented not merely as a religious identity but also as a figure embodying wisdom, authority, moral testing, and transformation. The data set of this study consisted of 43 Zaza folktales selected from 11 folktale books. The analysis employed Vladimir Propp’s morphological approach, Mircea Eliade’s sacred–profane dichotomy, Carl Gustav Jung’s archetypal theory, and Joseph Campbell’s hero’s journey model as analytical frameworks. While Propp’s functional approach elucidated the narrative roles assumed by the imam type, Jung’s archetypal framework revealed its psychological and symbolic depth. When interpreted through Eliade’s sacred–profane distinction and Campbell’s hero’s journey model, the imam type emerged as a figure that bridges the sacred and the profane within Zaza folk narratives. In the analyzed tales, the imam/hoca type appeared in some instances as a wise mentor who guided the hero and, in others, as a testing authority that challenged the protagonist; at times, this figure also rendered social tensions visible through humorous critique. Consequently, the imam figure transcended a purely religious role. It is a social mirror, embodying the roles of a “guardian of morality,” a “wise advisor,” and the “voice of social order” within cultural consciousness.

Anahtar Kelimeler

• Zaza folktales
• İmam/hoca type
• Folklore typology
• Archetype
• Narrative function.

Zazaca Masallarda İmam Tipi: Tipolojik, Sembolik ve Arketipsel Bir İnceleme

Öz

Halk anlatılarında yer alan karakter tipleri, toplumun sosyo-kültürel, dinî ve psikolojik kodlarını yansıtan sembolik yapılardır. Bu çalışmada, Zazaca masallarda yer alan “imam/hoca” tipinin anlatıdaki işlevi, sembolik anlamı ve arketipsel karşılığı incelenmektedir. Amaç, imam tipinin yalnızca dinî bir kimlik olarak değil; aynı zamanda bilgelik, otorite, ahlaki sınama ve dönüşüm figürü olarak nasıl temsil edildiğini ortaya koymaktır. Çalışmanın veri setini, 11 masal kitabından taranan toplam 43 Zazaca masal oluşturmaktadır. Çözümlemede Vladimir Propp’un biçimbilimsel yaklaşımı, Mircea Eliade’nin kutsal–dünyevi ayrımı, Carl Gustav Jung’un arketip kuramı ve Joseph Campbell’in kahraman yolculuğu modeli birer analiz aracı olarak kullanılmıştır. Propp’un işlevsel yaklaşımı imam tipinin anlatı içindeki görevlerini görünür kılarken, Jung’un arketip çerçevesi bu tipin psikolojik-temsili derinliğini açığa çıkarır. Eliade’nin kutsal–dünyevi ayrımı ve Campbell’ın kahraman modeliyle birlikte okunduğunda imam tipi, Zazaca halk anlatılarında kutsal ile dünyevi eksen arasında köprü görevi gören bir figür olarak belirir. İncelenen masallarda imam/hoca tipi kimi örneklerde kahramanın yolunu açan bilge danışman, kimi örneklerde ise sınayan bir güç olarak konumlanmakta; yer yer mizahi eleştiri üzerinden toplumsal gerilimleri görünür kılmaktadır. Sonuç olarak imam figürü, yalnızca dinî bir karakter değil; kültürel bilinçte “ahlak bekçisi”, “bilge danışman” ve “toplumsal düzenin sesi” rolleriyle toplumsal bir ayna işlevi görmektedir.

Anahtar Kelimeler

• Zazaca masallar
• İmam/hoca tipi
• Folklor tipolojisi
• Arketip
• Anlatı işlevi.

Kaynakça

1. Aça, M., Ekici M. ve Yılmaz, A.M. (2016). Türk Halk Edebiyatı El Kitabı. İçinde M. Öcal Oğuz (Ed.) 13. Bs. (ss. 133-238). Ankara: Grafiker Yayınları.
2. Akbana, M. (2020). Waka Lu. (Ed. Murat Varol). İstanbul: Vir.
3. Alangu, T. (2025). Türkiye Folkloru El Kitabı. (Haz. İsmail Görkem) 3. Bs. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
4. Alay, O. (2017). Bingöl Masallarında Yapı ve Muhteva Özellikleri”. Diyalektolog Ulusal Sosyal Bilimler Dergisi, (15), 31–49.
5. Alay, O. (2023). Analîzê Arketîpkî yê Sanika “Xerîb û Nasib” î. Nûbihar Akademî, (19), 123-134. https://doi.org/10.55253/2023.nubihar.1270069
6. Alsaç, F. (2020). Masal Kahramanlarının Tip Çözümlemesi. (Ed. Ebru Şenocak) İstanbul: Hiperyayın.
7. Aslan, B.B. (2024). Hem u Hemşa. (Ed. Murat Varol) İstanbul: Neşirxaneyê Vir.
8. Bayram, S. (2022). Anadolu Masallarında İyilik ve Kötülük Motifi. (Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi) Fırat Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Elazığ.

9. Bor, Î. (2013). Vistonîkê Dadîye Mi. (Ed. Roşan Lezgîn). İstanbul: Weşanxaneyê Roşna.
10. Bor, Î. (2015). Mesel û Vistonikî. (Ed. Roşan Lezgîn). İstanbul: Weşanxaneyê Roşna.
11. Boratav, P. N. (2020). Halk Hikâyeleri ve Halk Hikâyeciliği. (3. Bs.). Ankara: BilgeSu Yayıncılık.
12. Campbell, J. (2005). The Hero with a Thousand Faces. (S. Gürses, Çev.) 19. Bs. İstanbul: İthaki Yayınları. (Orijinal eser 1949 yılında yayımlanmıştır)
13. Çelikten, H., (2022). Toplumsal Cinsiyet Rollerinin Yeniden İnşası Sürecinde Masallar: “Eşit Masallar” Örneği, Folklor Akademi Dergisi, 5, (3), 738 – 751.https://doi.org/10.55666/folklor.1193116
14. Demir, N. (2021). Çorum Masalları. Çorum: Çorum Belediyesi Yayınları.
15. Demir, R. (2023). Mardin Masalları: Inceleme-Metin. (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi). Kastamonu Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Kastamonu.
16. Ekici, M.F. (2022). Çemişgezek Masallarında Olumsuz Tipler. Folklor Akademi Dergisi, 5 (3), 591-602. https://doi.org/10.55666/folklor.1184612
17. Elçin, Ş. (1986). Halk Edebiyatına Giriş. (2. Bs.) Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları.
18. Eliade, M. (1956). The Sacred and the Profane: The Nature of Religion. New York: A Harvest Book.
19. Erdoğmuş, H. (2015). Meselêyê Dormalê Darahênî. (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi) Bingöl Üniversitesi Yaşayan Diller Enstitüsü, Bingöl.
20. Esnaw, Z. (2023). Toyê Estonekî û Deyîrê Gêlî. Ankara: Bizim Büro Matbaacılık.
21. Gökalp, B. (2018). Bingöl Masallarında –Seçilmiş Örneklerde- Sembolik Masal Çözümlemeleri.
22. (Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi). Bingöl Üniversitesi Yaşayan Diller Enstitüsü, Bingöl.
23. Günay, U.T. (2011). Elazığ Masalları ve Propp Metodu. Ankara: Akçağ Yayınları.
24. Irmak, Y. ve Bars, M. E. (2018). Palu’da Derlenmiş Olan “Paşa ile Kurt” Masalının Arketipsel Sembolizm Bakımından İncelenmesi. Fırat Üniversitesi Harput Uygulama ve Araştırma Merkezi Uluslararası Palu Sempozyumu, 339-349.
25. Jung, C. G. (1964). Man and His Symbols. New York: Aldus Books.
26. Kaya, A. (2018). Estanikê Bongilanî. (Ed. Deniz Gündüz). İstanbul: Weşanxaneyê Vateyî.
27. Kaymak, W. (2016). Zazaki Istaneki. (Ed. Genim Renas). İstanbul: Weşanên Arya.
28. Kurij, S. (2014). Arwûn û Lûy. (Ed. Süleyman Çevik) 2. Bs. İstanbul: Nûbihar.
29. Laçin, Ş. (2016). Estanikan û Meseleyanê Gêlî ra. (Ed. Roşan Lezgîn). Weşanxaneyê Roşna.
30. Özcan, D. ve Erdik, Ş. (2021). Türk Halk Masallarında İmtihan Motifi. Korkut Ata Türkiyat Araştırmaları Dergisi, 6, 285-297.
31. Propp, V. (1968). Morphology of the Folktale. Austin: University of Texas Press.
32. Sanikê Vateyî. (2009). (Ed. Deniz Gunduz). İstanbul: Weşanxaneyê Vateyî.
33. Sarı, A. ve Ercan, C.A. (2008). Masalların Psikanalizi. (Ed. Ali İhsan Kolcu) Ankara: Salkım Söğüt Yayınları. Seyidoğlu, B. (2016). Erzurum Masalları. (4.Bs.) İstanbul: Dergâh.
34. Şahin, F. Z. (2023). Türk Halk Anlatılarındaki Kahraman Betimlemelerinde Dinî Özellikli Göstergeler ve İşlevleri. Korkut Ata Türkiyat Araştırmaları Dergisi, 12, 335-348. https://doi.org/10.51531/korkutataturkiyat.1332920
35. Şimşek, E. (1990). Yukarıçukurova Masallarında Motif ve Tip Araştırması. (Yayımlanmamış Doktora Tezi). Fırat Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Elazığ.
36. Tataş, İ. (2021). Ayşe Benek Kaya’nın “Has Bahçenin Gülleri- Sivas Masalları” İsimli Kitabında Yer Alan Masalların Tip Çözümlemesi. (Yayımlanmamış Yüksek lisans tezi). Sivas Cumhuriyet Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Sivas.
37. Tektaş, İ. (2017). Mıntıqaya Lıcê ra Dıwês Sanıkî û Versiyonê Înan: Pêveronayiş u Tehlîl. (Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi) Mardin Artuklu Üniversitesi Yaşayan Diller Enstitüsü, Mardin.
38. Thompson, S. (1955-58). Motif-Index of Folk-Literature: A Classification of Narrative Elements in Folktales, Ballads, Myths, Fables, Mediaeval Romances, Exempla, Fabliaux, Jest-Books, and Local Legends. Indiana: Indiana University Press.
39. Türkan, K. (2009). Türk Masallarında Mimari: Hamam ve İşlevleri. Milli Folklor, 21(84), 162-174.
40. Valêrî, N. (2021). Xerîb û Nasîb. (Ed. Nurettin Beltekin) Van: Weşanxaneyê Peywend.
41. Yakışan, A. (2024). Grimm Kardeşler ve Zazaca Masalların Karşılaştırılması. (Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi). Bingöl Üniversitesi Yaşayan Diller Enstitüsü, Bingöl.
42. Yakışan, B. (2018). Estanıkanê Zazaki dı Motifê Lu. Bingöl Üniversitesi Yaşayan Diller Enstitüsü Dergisi, 4 (7), 99-111.
43. Yıldız, İ. (2024). Maseyo Sur. (Ed. Ayetullah Karabeyeser) İstanbul: Neşırxaneyê Vir.
44. Yıldırım, E. (2024). Kirdkî de Perwerdeyê Erjan, Estanekanê Mintiqaya Licê Ser o Tesnîfêk. (Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi) Mardin Artuklu Üniversitesi, Yaşayan Diller Enstitüsü, Mardin.