Söze Başlamanın Poetiği: Klasik Zaza Edebiyatında “Dibace”
Öz
Klasik edebiyat geleneğinde dibaceler, eserlerin başlangıç kısmında yer alan ve müellifin metne dair niyetini, şiir anlayışını, yazma gerekçesini ve okuyucuya yönelttiği mesajı ortaya koyan önemli metinlerdir. Kelime anlamı bakımından “başlangıç, mukaddime, önsöz” gibi anlamlar taşıyan dibace, klasik metinlerde yalnızca biçimsel bir giriş unsuru olarak değil, eserin anlam dünyasını açan poetik bir eşik olarak değerlendirilmelidir. Şairler, dibacelerde eserlerinin muhtevası hakkında bilgi vermekte, şiire ve söze yükledikleri değeri dile getirmekte ve kendi dünya görüşlerini, edebî duruşlarını okuyucuya sezdirmektedirler. Bu bakımdan dibaceler, müellif ile okuyucu arasında ilk temasın kurulduğu, eserin hangi niyet ve düşünce zemini üzerinde şekillendiğini gösteren önemli bölümlerdir. Klasik Zaza edebiyatı açısından bakıldığında ise dibace, daha sınırlı fakat dikkat çekici bir kullanım alanına sahiptir. Zazaca klasik eserlerin büyük çoğunluğunun dinî, didaktik ve manzum nitelik taşıması, bu eserlerin giriş bölümlerinde yer alan dibacelere de sirayet etmiştir. Mela Eziz Beki, Mela Muhammed Eliyê Huni ve Mela Muhammedê Kavari’nin eserlerinde tespit edilen dibace örneklerinde Zazacanın değeri, eserin yazılış amacı, şiirin işlevi, Hz. Peygamber sevgisi, dinî hassasiyet ve okuyucuya yöneltilen çağrı gibi temalar öne çıkmaktadır. Zazacanın korunması, yaşatılması, yazı dili olması düşüncesi de bu dibacelerin dikkat çekici yönleri arasında yer almaktadır. Dolayısıyla klasik Zaza edebiyatında dibaceler, yalnızca eserlerin giriş kısmı değil; şairlerin dil bilincini, poetik tavrını ve eseri yazma amacını görünür kılan önemli metinler olarak ele alınmalıdır.
Anahtar Kelimeler
Etik Beyan
Çalışma etik kurul izni gerektirmeyen nitelikte olup kullanılan veriler literatür taraması/yayınlanmış kaynaklar üzerinden elde edilmiştir. Çalışmanın hazırlanma sürecinde bilimsel ve etik ilkelere uyulduğu ve yararlanılan tüm çalışmaların kaynakçada belirtildiği beyan olunur
The Poetry of Beginning a Speech: “Dibace” in Classical Zaza Literature
Öz
In the classical literary tradition, dibaces are important texts placed at the beginning of works, revealing the author’s intention regarding the text, poetic understanding, reason for writing, and the message addressed to the reader. In terms of its lexical meaning, dibace signifies “beginning,” “introduction,” or “preface”; however, in classical texts, it should be regarded not merely as a formal introductory element but as a poetic threshold that opens the semantic world of the work. In dibaces, poets provide information about the content of their works, express the value they attribute to poetry and speech, and implicitly convey their worldview and literary stance to the reader. In this respect, dibaces are significant sections in which the first contact between the author and the reader is established and in which the intention and intellectual ground upon which the work is shaped become visible. From the perspective of Classical Zaza literature, dibace has a more limited yet noteworthy area of use. The fact that most classical Zazaki works are religious, didactic, and poetic in character is also reflected in the dibaces found in the introductory sections of these works. In the dibace examples identified in the works of Mela Eziz Beki, Mela Muhammed Eliyê Huni, and Mela Muhammedê Kavari, themes such as the value of Zazaki, the purpose of writing the work, the function of poetry, love for the Prophet Muhammad, religious sensitivity, and the call addressed to the reader come to the fore. The idea of preserving, sustaining, and establishing Zazaki as a written language is also among the remarkable aspects of these dibaces. Therefore, in Classical Zaza literature, dibaces should be considered not merely as introductory sections of works, but as important texts that make visible the poets’ linguistic consciousness, poetic attitude, and purpose of composition.
Anahtar Kelimeler
Etik Beyan
This study does not require ethical committee approval, and the data used were obtained through literature review/published sources. It is declared that scientific and ethical principles were followed in the preparation of the study, and all studies used are listed in the bibliography.
