Unsurî-i Belhî'nin Şiirlerinde Telmih: Peygamberler ve Efsanevî Şahsiyetler

Öz

Bu çalışma, klasik Fars şiirinin önemli temsilcilerinden Unsurî-i Belhî’nin (ö. 431/1040) şiirlerinde telmih sanatının kullanımını peygamberler ve efsanevî şahsiyetler çerçevesinde ele almaktadır. Gazneli Sultan Mahmûd’un (ö. 421/1030) sarayında Meliku’ş-şu‘arâ unvanıyla uzun süre görev yapan Unsurî, özellikle övgü içerikli kasidelerinde memduhu yüceltmek amacıyla telmih unsuruna sıkça başvurmuştur. Şair, düşüncesini doğrudan ifade etmek yerine, dinî ve mitolojik kaynaklarda yer alan şahsiyetler aracılığıyla dolaylı ve çağrışıma dayalı bir anlatım yolu benimsemiştir. Bu yönüyle telmih, şiirde estetik değeri artıran ve anlamı derinleştiren bir unsur olarak öne çıkmaktadır. Unsurî’nin Divânı’ndan seçilen beyitler, peygamberler ve efsanevî şahsiyetlere yapılan telmihler esas alınarak tematik başlıklar altında değerlendirilmiştir. Bu değerlendirme sonucunda, telmihlerde peygamber figürlerinin ilahî destek, hikmet ve ahlâkî değerlerle; efsanevî hükümdar ve kahramanların ise güç, fetih ve hükümdarlık anlayışıyla ilişkilendirildiği görülmektedir. Süleymân, Mûsâ ve Yûsuf gibi peygamberler ile İskender, Cemşîd ve Rüstem gibi efsanevî şahsiyetler üzerinden kurulan bu göndermeler, memduhun tarihî ve sembolik bir süreklilik içinde sunulmasına katkı sağlamaktadır. Böylece telmihlerin, Unsurî’nin kasidelerinde şiirsel anlamı zenginleştiren temel bir poetik unsur olarak işlediği ortaya konulmuştur.

Anahtar Kelimeler

• Unsurî-i Belhî
• Şiir
• Telmih
• Peygamberler
• Efsanevî şahsiyetler

Allusion in the Poetry of Unsurî-i Balkhî: Prophets and Legendary Figures

Öz

This study examines the use of allusion (telmih) in the poetry of Unsurî-i Belhî (d. 431/1040), one of the prominent representatives of classical Persian literature, with particular reference to prophets and legendary figures. Having served for a long period at the court of Sultan Maḥmûd of Ghazna (d. 421/1030) with the title of Malik al-Shuʿarâ, Unsurî frequently employed allusion in his panegyrical qasidas in order to exalt the patron. Rather than expressing his ideas directly, the poet preferred an indirect and associative mode of expression by drawing on figures known from religious and mythological sources. In this respect, allusion emerges as an element that enhances aesthetic value and deepens poetic meaning. The couplets selected from Unsurî’s Divân were analyzed under thematic headings, based primarily on references to prophets and legendary figures. As a result of this analysis, it is observed that prophet figures in the telmihs are associated with divine support, wisdom, and moral values, whereas legendary kings and heroes are linked to power, conquest, and the concept of rulership. References established through figures such as Solomon, Moses, and Joseph, alongside Alexander, Jamshid, and Rostam, contribute to presenting the eulogized subject within a historical and symbolic continuity. Thus, it is demonstrated that telmihs function as a fundamental poetic device enriching the poetic meaning in Unsurî’s qasidas.

Anahtar Kelimeler

• Unsurî-i Ballkhî
• Poetry
• Allusion
• Prophets
• Legendary persons

Kaynakça

1. Albayrak, N. (2000). İsfendiyâr. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (C. 22, s. 512). İstanbul: TDV Yayınları.
2. Beyhakî, E. F. M. b. H. (2019). Târîh-i Beyhakî (N. Lügal, Çev.; H. Kırlangıç, Haz.). Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.
3. Çağrıcı, M. (2008). Medih. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (C. 28, ss. 304–305). Ankara: TDV Yayınları.
4. Durmuş, İ. (2011). Telmih. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (C. 40, s. 407-408). İstanbul: TDV Yayınları.
5. Köksal, M. A. (2022). Peygamberler tarihi (29. bs.). Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
6. Kur’an-ı Kerim Meâli, (2017). (Yayına Hazırlayanlar: H. Kahraman, İ. K. Dönmez, M. Çağrıcı, S. Gümüş), İstanbul: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları.
7. Kurnaz, C. (2012). Hayâlî Bey Divanı’nın Tahlili. Ankara: Kurgan Edebiyat Yayınları.
8. Levend, A. S. (2017). Divan Edebiyatı Kelimeler ve Remizler Mazmunlar ve Mefhumlar (3. bs.). İstanbul: Dergâh Yayınları.

9. Merçil, E. (1989). Gazneliler Devleti Tarihi. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.
10. Mîrhând, M. b. H. b. M. (2019). Târîh-i Ravzatü’s-Safâ fî Sireti’l-Enbiyâ ve’l-Mulûk ve’l-Hülefâ (C. 1; M. Öztürk, Çev.). Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.
11. Mustevfî-i Kazvînî, H. (2018). Târîh-i Güzîde (M. Öztürk, Çev.). Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.
12. Onay, A. T. (1996). Eski Türk Edebiyatında Mazmunlar ve İzahı. İstanbul: Millî Eğitim Bakanlığı Yayınları.
13. Özyurt, G. M. (2022). Klasik Fars Şiirinde Hızır Motifi. S. Koç (Ed.) Doğu Dilleri ve Edebiyatlarında İmgeler ve Motifler (s. 297-353) içinde. İstanbul: Demavend Yayınları.
14. Pala, İ. (2015). Ansiklopedik Divan Şiiri Sözlüğü. İstanbul: Kapı Yayınları.
15. Sakaroğlu, D. (2024). Unsurî Belhî’nin Kasideciliği, Basılmamış Doktora Tezi, Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Ankara.
16. Saraç, M. A. Y. (2016). Klâsik Türk Edebiyatı Bilgisi: Belâgat (14. bs.). İstanbul: Gökkubbe Yayınları.
17. Sarıkçıoğlu, E. (2003). Mehdi. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (C. 28, s. 369). Ankara: TDV Yayınları.
18. Kutsal Kitap (Eski Antlaşma) Tevrat ve Zebur, (2017). İstanbul: Kitab-ı Mukkades Şirketi Yayınları.
19. Unsurî-i Belhî. (1363 hş.). Dîvân-ı Üstâd-ı Unsurî-i Belhî (S. M. Debîr-i Siyâkî, Neşr.; 2. bs.). Tahran: Çâphâne-yi Ahmedî.
20. Uzun, M. (2011). Telmih (Türk Edebiyatı). Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (C. 40, s. 408). İstanbul: TDV Yayınları.
21. Yıldırım, N. (2008). Fars Mitoloji Sözlüğü. İstanbul: Kabalcı Yayınları.
22. Yıldırım, N. (2018). İran Mitolojisi (3. bs.). İstanbul: Pinhan Yayınevi.
23. Yıldırım, N. (2020). Şâhnâme (C.II). Ankara: Kabalcı Yayınları.
24. Yıldırım, N. (2022). İskendernâme. İstanbul: Dergâh Yayınları.