19. Yüzyılda Osmanlı Devlet Matbaasında Mesleki Sınırlar: Ya da Hattat-Mürettip Mehmed Racih Efendi Neden Ruznamçeci Olmak İstedi?

Öz

19. yüzyılda Osmanlı devlet matbaasına dair çalışmalar, büyük ölçüde hukuki düzenlemeler, teknik gelişmeler ve yayın politikalarına odaklanmış; buna karşılık kurum içi iş bölümü, mesleki oluşumlar ve insan unsuruna sınırlı yer ayırmıştır. Oysa bu erken dönemde matbaa, bürokrat memurların, yazma kültüründen gelen aktörlerin ve matbaa zanaatkarlarının bir arada çalıştığı dinamik bir çalışma alanıdır. Bu makale, söz konusu yapı içerisinde özgün bir iş kolu olarak öne çıkan ta‘lik mürettipliğini merkeze alarak hattatların matbu ortama uyum sürecini ve tipografik hurufatın çeşitlenmesindeki rollerini birlikte ele almaktadır. Ayrıca, bu geçiş sürecinde izi sürülebilen az sayıdaki aktörlerden biri olan Mehmed Râcih Efendi örneği üzerinden, bir ta‘lik hattatının matbaada mürettip olarak konumlanmasını ve akabinde mali bir görev olan ruznamçeciliğe talip olmasını incelemektedir. Râcih Efendi’nin 1848 tarihli layihası ile dönemin nazırının mütalaasını karşı karşıya getiren bu inceleme, mesleki uzmanlığın devlet matbaasında hangi koşullarda idari yetkiye dönüşebildiğini ve bu dönüşümün hangi noktalarda hiyerarşik sınırlarla karşılaştığını somut bir ihtilaf dosyası üzerinden göstermektedir.

Anahtar Kelimeler

• Matbaa
• Takvîm-i Vekâyi‘hâne-i Âmire Nezareti
• Tab‘hâne-i Âmire
• Ta‘lik hurufatı
• Ta‘lik Mürettipliği
• Ruznamçecilik
• Mehmed Râcih Efendi
• Yesârîzâde Mustafa İzzet Efendi

Teşekkür

Bu çalışmanın çeşitli aşamalarında değerli katkılarını esirgemeyen meslektaşlarım Filiz Dığıroğlu, İrvin Cemil Schick, Hugh Turner ve Onur Yazıcıgil’e; son okuyuş için Okan Kozanoğlu’na ve yapıcı değerlendirmeleri dolayısıyla anonim hakemlere teşekkür ederim.

From Calligrapher-Typesetter to Financial Clerk: Mehmed Racih Efendi and Occupational Boundaries at the Ottoman Imperial Press in the Mid-Nineteenth Century

Öz

Scholarship on the Ottoman Imperial Press has largely emphasized legal regulations, technologies and publishing policies, offering limited insight into occupational structures and the everyday negotiation of authority within its institutional practice. Yet the Imperial Press was an eclectic workplace where bureaucrats employed in state offices, practitioners of manuscript culture, and print artisans operated within an evolving division of labor whose boundaries were not fully settled in advance. Focusing on ta‘liq typesetting as a distinct occupational domain, this article traces how calligraphic expertise was translated into typographic production and how such expertise could at times support claims to broader authority. At its core is a dispute file from 1848 that juxtaposes Mehmed Râcih Efendi’s report (layiha), in which a ta‘liq compositor seeks appointment to ruznamçecilik (financial record-keeping), with the counter-assessment (mutalaa) of the Director of the Imperial Press. Reading these two texts against the shifting institutional space of ruznamçecilik, the study shows how occupational boundaries were articulated through competing notions of expertise, hierarchy, and fiscal legitimacy and how the ruling of the Meclis-i Vâlâ temporarily sealed these boundaries without rendering them timeless or immutable.

Anahtar Kelimeler

• Ottoman Imperial Press
• Calligrapher
• Ta‘lik Types
• Typesetting
• Occupation
• Financial Clerk
• Mehmed Râcih Efendi
• Yesârîzâde Mustafa İzzet Efendi

Kaynakça

1. Kaynakça Arşiv Belgeleri Türkiye Cumhuriyeti Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA) BOA, İrade Dâhiliye Dosya Usûlü (İ. DUİT), 136/39.
2. BOA, Maliyeden Müdevver (MAD) 7917, s. 465.
3. BOA, İrade Meclis-i Vâlâ (İ. MVL) 118/2922, 270/10399, 60/1145, 293/11827, 380/16666, 218/7304, 429/18877.
4. BOA, Cevdet Maârif (C. MF) 1/21, 8/392, 120/5983, 86/4289, 172/8592, 13/625.
5. BOA, Meclis-i Vâlâ Evrakı (MVL) 1044/11.
6. BOA, Sadâret Mektubî (A. MKT. NZD) 232/92.
7. BOA, İrade Hariciye (İ. HR) 4/179.
8. BOA, İrade Dahiliye (İ. DH) 47/2325, 69/3443, 70/3456, 151/7860.

9. BOA, Topkapı Saray Müzesi Arşivi Evrak (TS. MA. E) 594/32.
10. BOA, İrade Mesâil-i Mühimme (İ. MSM) 20/457.
11. BOA, Sadâret Mektubî Kalemi Meclis-i Vâlâ (A. MKT. MVL) 91/53.
12. Gazete Takvim-i Vekayi‘, no. 26 (17 Zilkade 1247), 2.
13. Takvim-i Vekayi‘, no. 189, 26 Şevval 1255 (2 Ocak 1840).
14. Takvim-i Vekayi‘, no. 209, 14 Şaban 1256.
15. Matbu Birincil Kaynaklar Ali Behçet Efendi: Risale-i Ubeydiyye-i Nakşibendiyye, İstanbul: Evahir-i Rebiülevvel 1260.
16. Ali Kuşçu: Mir’at-ı Alem, terc. Mir Seyyid Ali, İstanbul: Dârü’t-Tıbâati’l-Âmire, Evahir-i Cumadelahir 1239.
17. Hakani Mehmed Bey: Hilye-i Hakani, İstanbul: Tab‘hane-i Âmire 1264.
18. Cevri İbrahim Çelebi: Hall-i Tahkikat, İstanbul: Takvimhâne-i Âmire 1269.
19. Kasabbaşızâde İbrâhim: Risale-i İ‘tikadiyye, İstanbul: Tab‘hane-i Âmire, Evasıt Ramazan 1258.
20. Muhammed b. Abdurrahman el Kazvini: Telhisu’l Miftah, İstanbul: Dârü’t-Tıbâati’l-Âmire, Evahir-i Safer 1260.
21. Şakir Ahmed Paşa: Ravz-i Verd, İstanbul, 11 Cemaziyelahir 1269.
22. Mehmed Süreyya: Sicill-i Osmani, haz. Nuri Akbayar, c. III-V, İstanbul: Tarih Vakfı Yurt Yayınları 1996.
23. İbnülemin Mahmud Kemal İnal: Son Hattatlar, İstanbul: Maarif Basımevi 1955.
24. Kitap, Makale ve Tezler
25. Afyoncu, Erhan: “Rûznâmçe”, Turkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, XXXV, 2008, s. 276-278.
26. Ahmed Lutfi Efendi: Vak‘a-nüvis Ahmed Lütfi Efendi Tarihi, c. 6-8, İstanbul: Yapı Kredi Yayınları 1999.
27. Akatay, Damla: Discourses on Writing in the Early Modern Ottoman Biographical Dictionaries of Calligraphers, Yüksek Lisans Tezi, Boğaziçi Üniversitesi, 2015.
28. Akyıldız, Ali: Tanzimat Dönemi Osmanlı Merkez Teşkilatında Reform, 1836-1856, İstanbul: Eren Yayıncılık 1993.
29. ——: Osmanlı Bürokrasisi ve Modernleşme, İstanbul: İletişim Yayınları 2012.
30. Alparslan, Ali: “İmâd-i Hasenî”, Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, XXII, 2000, s. 169-171.
31. Aşan, Fatih: Bir Kültur Girişimcisi Olarak Ebüzziya Tevfik (1849-1913), Doktora Tezi, Boğaziçi Üniversitesi, 2024.
32. Atiyas, Ekin Tuşalp: Political Literacy and the Politics of Eloquence: Ottoman Scribal Community in the Seventeenth Century, Doktora Tezi, Harvard Üniversitesi, 2013.
33. Aynur, Hatice ve Hakan T. Karateke: Ac Besmeleyle İc Suyu: III. Ahmed Devri İstanbul Ceşmeleri (1703-1730), İstanbul: İstanbul Büyükşehir Belediyesi Kültür İşleri Daire Başkanlığı Yayınları 2022.
34. Başaran, Ayşe Tek: The Ottoman Printing Enterprise: Legalization, Agency and Networks (1831–1863), Doktora Tezi, Boğaziçi Üniversitesi, 2019.
35. Başaran, Ayşe: “Reconsidering the Role of Ulema and Scribal Actors in the Ottoman Transition from Manuscript to the Printed Medium”, Divan Disiplinlerarası Calışmalar Dergisi, XXVIII/54 (2023), s. 73-121.
36. Beydilli, Kemal: Türk Bilim ve Matbaacılık Tarihinde Mühendishane Matbaası (1776–1826), İstanbul: Eren Yayıncılık 1995.
37. ——: İki İbrahim: Müteferrika ve Halefi, İstanbul: Kronik Yayınevi 2019.
38. Birinci, Ali ve Uygur Kocabaşoğlu: “Osmanlı Vilâyet Gazete ve Matbaaları Üzerine Gözlemler”, Kebikec, 2 (1995), s. 101-121.
39. Birinci, Ali: Osmanbey ve Matbaası: Ser-kurena Osman Bey’in Hikayesine ve Matbaa-i Osmaniye’nin Tarihcesine Medhal, İstanbul: Müteferrika 2011.
40. Birnbaum, Eleazar: “An Ottoman Printing Puzzle: Hilye-i Khaqani of 1264/1848”, The Islamic World: Classical to Modern Times, ed. C.E. Bosworth, Charles Issawi, Roger Savory ve A. L. Udovitch, Princeton, New Jersey: The Darwin Press 1989, s. 433-450.
41. Bölükbaşı, Ömerül Faruk: 18. Yüzyılın İkinci Yarısında Darbhane-i Amire, İstanbul: İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları 2013.
42. Cezar, Yavuz: Osmanlı Maliyesinde Bunalım ve Değişim Dönemi, İstanbul: Alan Yayıncılık 1986.
43. Conidi, Emanuela: Arabic Types in Europe and the Middle East, 1514–1924: Challenges in the Adaptation of the Arabic Script from Written to Printed Form, Doktora Tezi, University of Reading, 2018.
44. Çakır, Coşkun: Tanzimat Dönemi Osmanlı Maliyesi, İstanbul: Küre Yayınları 2001.
45. Çolak, Güldane: Osmanlı Matbaacılığında Takvimhane-i Amire’nin Yeri ve Önemi, Yüksek Lisans Tezi, İstanbul Üniversitesi, 2011.
46. Demirel, Fatmagül: “Osmanlı Devleti’nde Kitap Basımının Denetimi”, İstanbul Üniversitesi Yakın Dönem Türkiye Araştırmaları Dergisi, 5 (2004), s. 89-104.
47. ——: “Osmanlı Devleti’nde Telif Hakları Sorunu”, Bilgi ve Bellek, III/5 (2006), s. 93-103.
48. Derman, Uğur ve İskender Pala: Hilye-i Hakāni Kazasker Mustafa İzzet Efendi Hattıyla, İstanbul: Albaraka 2020.
49. Derman, M. Uğur: “Yazı San’atının Eski Matbaacılığımıza Akisleri”, Türk Kütüphaneciler Derneği Basım ve Yayıncılığımızın 250. Yılı Bilimsel Toplantısı (10–11 Aralık 1979), Ankara: Türk Kütüphaneciler Derneği 1980.
50. ——: Masterpieces of Ottoman Calligraphy from the Sakıp Sabancı Museum, İstanbul: Mas Matbaacılık 2004.
51. ——: “Mustafa İzzet Yesârîzâde”, Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, XXXI, 2020, s. 307-309.
52. Dığıroğlu, Filiz: Dersaadet’te Bir Acem Kitapcı: Kitap-furuş Hacı Hüseyin Ağa, İstanbul: Turkuaz Yayınları 2014.
53. ——: Osmanlı’da Dini Matbuat: Sultan Abdulhamit ve II. Meşrutiyet Devrinde Kurumlar Aktörler Denetim ve Sansür Politikaları, İstanbul: Dergah Yayınları 2022.
54. Dinçer, Kübra: Osmanlı’da Fabrikaya Dayalı Sanayileşme Politikalarının Feshane-i Amire Üzerinden İncelenmesi, Doktora Tezi, İstanbul Üniversitesi, 2023.
55. Erdoğan, İsmail: “Kasabbaşızâde İbrâhim”, Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, XXIV, 2001, s. 527-28.
56. Erken, Mehmet: Geç Osmanlı Döneminde Matbaa ve Kitap Yayıncılığı (1857–1888), Doktora Tezi, Fatih Sultan Mehmet Vakıf Üniversitesi, 2023.
57. ——: “Taş Üstüne Yazı Yazmak: Osmanlı’da Matbaa Hattatlığı (1831-1928)”, FSM İlmi Araştırmalar, 21 (2023), s. 173-208.
58. Ersoy, Ahmet A.: “Autobiography of a Print Venture: A Short History of Ahmed İhsan and Associates”, Art in Translation, XVI/4 (2024), s. 567-581.
59. Erünsal, İsmail E.: “Osmanlılarda Sahhaflık ve Sahhaflar: Yeni Bazı Belge ve Bilgiler”, Osmanlı Araştırmaları, XXIX (2007), s. 99-146.
60. ——: Osmanlılarda Kitap Ticareti: Sahaflar ve Kitapcılar, İstanbul: Timaş Yayınları 2021.
61. Heinzelmann, Tobias: “Ta’līq-Drucke in Būlāq und Istanbul: Zum kalligraphischen Anspruch von Typendruck und Lithographie”, Osmanische Welten: Quellen und Fallstudien. Festschrift fur Michael Ursinus, ed. Johannes Zimmermann, Christoph Herzog ve Raoul Motika, Bamberg: University of Bamberg Press 2016, s. 209-241.
62. Güldöşüren, Arzu: II. Mahmud Dönemi Osmanlı Uleması, Doktora Tezi, Marmara Üniversitesi, 2013.
63. Izadpabah, Borna: The Early Typographic Representation of the Persian Language, Doktora Tezi, University of Reading, 2021.
64. Kırlı, Engin: Osmanlı Tekstil Sektöründe Meydana Gelen Gelişmeler Çerçevesinde Basma Fabrikası’nın Kuruluşu ve Faaliyetleri (1846-1876), Doktora Tezi, Marmara Üniversitesi, 2015.
65. Koçu, Reşad Ekrem: “Arap Asıllı Türk Harfleri”, İstanbul Ansiklopedisi, İstanbul, 1959, s. 924-33.
66. Koloğlu, Orhan: İlk Gazete İlk Polemik, İstanbul: Kaynak Yayınları 2014.
67. ——: Takvim-i Vekayi‘: Türk Basınında 150. Yıl, 1831-1981, Ankara: Çağdaş Gazeteciler Derneği Yayınları 1981.
68. Kuru, Selim S., İrvin Cemil Schick ve Laura Weinstein: “Osmanlı Döneminden Sanatlı Bir ‘İş Başvurusu’ Mektubu”, Toplumsal Tarih, 12 (2020), s. 22-27.
69. Kut, Turgut: “Matbaa-Matbaa Hurufatı”, Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, XXVIII, 2003, s. 111-113.
70. Lapçinciyan, Teotoros (Teotig): Baskı ve Harf: Ermeni Matbaacılık Tarihi, çev. Sirvant Malhasyan ve Arlet İncidüzen, İstanbul: Birzamanlar Yayıncılık 2012.
71. Nemeth, Titus: “Overlooked: The Role of Craft in the Adoption of Typography in the Muslim Middle East”, Manuscript and Print in the Islamic Tradition, ed. Scott Reese, Berlin: De Gruyter 2022, s. 21-60.
72. Odabaşı, İ. Arda: Osmanlı Matbuat Kapitalizmi ve Milliyetçilik (1913-1914), İstanbul: Tarih Vakfı Yurt Yayınları 2021.
73. Osborn, J. R.: “The Ottoman System of Scripts and the Müteferrika Press”, Manuscript and Print in the Islamic Tradition, ed. Scott Reese, Berlin: De Gruyter 2022, s. 61-88.
74. Öksüz, Mert: Muharrir ve Matbuat: On Dokuzuncu Asırda Yazarlık Mesleği ve Babıali Çevresinde Yayıncılık Faaliyetleri, İstanbul: Libra Yayınları 2022.
75. Özkal, Özlem ve Onur Yazıcıgil: “Ottoman Typography towards Modernisation: Private Presses, Mass Media and a New Perception of Typographic Production”, paper presented at the Face Forward International Typography Conference, Dublin, Ireland, January 2015, https://www.academia.edu/43242191/Ottoman_Typography_towards_Modernisation_Private_Presses_Mass_Media_and_a_New_Perception_of_Typographic_Production, [son erişim 15 Mart 2024].
76. Özkal, Özlem: “Ottoman Foundations of Turkish Typography: A Field Theory Approach”, Design Issues, XXXIV/3 (2018), s. 59-75.
77. Sabev, Orlin: İbrahim Müteferrika ya da İlk Osmanlı Matbaa Serüveni, İstanbul: Yeditepe Yayınları 2013.
78. Schick, İrvin Cemil: “Print Capitalism and Women’s Sexual Agency in the Late Ottoman Empire”, Comparative Studies of South Asia, Africa and the Middle East, XXXI/1 (2011), s. 196-216.
79. ——: “Hat San’atının ‘Altın Çağı’ndan’ Söz Edilebilir mi?”, Sabah Ülkesi, 45/10 (Ekim 2015), s. 75-76.
80. ——: “İslâmî Kitap San’atlarında Standartlaşma: Usta-Çırak İlişkisi ve İcazet Geleneği”, Osmanlı Araştırmaları, XLIX (2017), s. 287-322.
81. ——: “The Content of Form: Islamic Calligraphy between Text and Representation”, Sign and Design: Script as Image in Cross-Cultural Perspective (300-1600 CE), ed. Brigitte Miriam Bedos-Rezak ve Jeffrey F. Hamburger, Dumbarton Oaks 2016, s. 173-194.
82. Türesay, Özgür: “Bir Osmanlı Matbaacısının Sergüzeşti: Ebüzziya Tevfik Efendi’nin Matbaa-i Ebüzziya’sı”, Toplumsal Tarih, 128 (2014), s. 36-43.
83. ——: “The Political Language of Takvim-i Vekayi: The Discourse and Temporality of Ottoman ‘Reform’ (1831–1834)”, European Journal of Turkish Studies, 31 (2020).
84. Türkoğlu, Oktay: Hattat Yesarizade Mustafa İzzet’in İstanbul Kitabeleri, İstanbul: Kubbealtı 2023.
85. Uzun, Mustafa: “Hâkânî Mehmed Bey”, Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, XV, 1997, s. 166-68.
86. Vilhjálmsson, Gunnar: The Ruq’ah Style and its Role in Arabic Typography, Doktora Tezi, University of Reading, 2010.
87. Yazıcıgil, Onur F.: “Osmanlı Matbuatının Sekiz Punto Nesih Yazı Karakteri ve Türk Hurufat Yapımcısı Mehmd Emin Efendi”, Sanat Tarihi Yıllığı, 31 (2022), s. 567-602.
88. ——: “The Genealogy of Ottoman naskh Printing Types (1729 to 1928)”, Arabic Typography: History and Practice, ed. Titus Nemeth, Salenstein: Niggli 2023, s. 155-221.
89. Yıldız, Güllü: “İstanbul’da Bir Acem Matbaası: Kitapçı Tahir ve Ahter”, Osmanlı Araştırmaları, L (2017), s. 175-218.
90. ——: “İstanbul’daki Acem Matbaalarının Bir Örneği Olarak Hurşid Matbaası ve Faaliyetleri”, Toplumsal Tarih Akademi, 4 (2024), s. 22-43.