Osmanlı Maliye Teşkilatında Tımar Defterdarlığı (1550-1650)

Öz

Osmanlı Devleti’nin temel iktisadi ve askeri sistemlerinden olan tımar düzeni, hem merkezde hem de taşra maliyesinde pek çok bürokrat tarafından yürütülmekteydi. Merkezde yer alan defterdarlıklarla birlikte ülke genişledikçe taşrada Kenar defterdarlıkları kurulmaya başlandı. Eyalet defterdarlığı olarak da bilinen bu kurumun alt birimleri içinde tımar defterdarlıkları oluşturuldu. İşte bu çalışmada on altıncı yüzyılın ikinci yarısından on yedinci yüzyılın ikinci yarısına kadar süreçteki tımar defterdarlığı kurumu incelenmektedir. Literatürde haklarında özel bir çalışma olmayan tımar defterdarlarının bilhassa atanma kayıtlarından belli sayıda örnek tespit edilerek bu örnekler üzerinden kurumun aktörleri ve işleyişine dair ayrıntılar araştırılmıştır. Hiyerarşik düzene uyulan atama örnekleri görüldüğü gibi bu kurallara aykırı atamalara da rastlanmıştır. Özellikle kul kökenli olup maliye bürokrasisi ile alakası olmayan kariyer geçmişlerine sahip olan kişilerin bu şekildeki atamalarda öne çıktıkları görülmektedir. İmparatorluğun pek çok kurumunda olduğu gibi burada da liyakat düzeninden sapma olduğuna dair veriler tespit edilmiştir. Buna karşılık savaşlarda yararlılık gösteren ya da kariyerlerinde başarılı grafikler çizenlerin atamalarında ise liyakat düzeninin her yerde yozlaşmamış olduğu tespit edilmiştir.

Anahtar Kelimeler

• Osmanlı
• Tahrir
• Tımar
• Tımar Defterdarı

Timar Treasury (Defterdarlığı) in the Ottoman Finance Organization (1550-1650)

Öz

The timar system, one of the fundamental economic and military systems of the Ottoman Empire, was administered by numerous bureaucrats both at the centre and in the provincial finances. Along with the central treasuries, as the country expanded, peripheral treasuries began to be established in the provinces. Also known as the Provincial Treasury (Eyalet Defterdarlığı), this institution was comprised of subunits called timar fiscal offices. This study examines the timar defterdarlığı office from the second half of the sixteenth century to the second half of the seventeenth century. A certain number of examples of timar defterdars, about whom there are no specific studies in the literature, were identified and details about the actors and functioning of the institution were researched based on these examples. As seen in examples of appointments made in accordance with the hierarchical order, appointments contrary to these rules have also been encountered. It is observed that people with a background of kul origin and careers unrelated to the fiscal bureaucracy are particularly prominent in such appointments. As in many institutions of the empire, there has been evidence of a deviation from the merit system. However, the merit system has not degenerated everywhere in the appointments of those who demonstrated their usefulness in war or achieved success in their careers.

Anahtar Kelimeler

• Ottoman
• Census (tahrir)
• Timar
• Timar treasurer

Kaynakça

1. Kaynakça Arşiv Belgeleri BOA, A DVNSMHM.d., Defter No: 1, 2, 4, 5, 6, 7, 8, 12, 13, 14, 16, 18, 19, 21, 22, 25, 27, 31, 37, 42, 44, 45, 48, 52, 55, 70, 72.
2. AE.SAMD.I., (Dosya No/Gömlek No): 9/854.
3. A.RSK.d. (Bâb-ı Âsâfi Ruus Kalemi Defterleri): 1452, 1459, 1474, 1477, 1479, 1481, 1482, 1483, 1484, 1486, 1487, 1490, 1492, 1496, 1501, 1516.
4. KK (KamilKepeci) (Ruus Defteri): Ruus kayıtları (Divan-ı Hümayun Ruus Kalemi): 256, 257, 258, 265.
5. HAT (Dosya No/Gömlek No): 1397/56112.
6. MAD.d., Defter No: 17879.
7. Makale ve Kitaplar Afyoncu, Erhan: “Müteferrika”, Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi (DİA), XXXII, 2006, s. 183-185.
8. ——: “Osmanlı Bürokrasisinden Bir Kesit: Defterhâne-i Âmire’nin Kuruluşu ve Gelişmesi”, Türkler, c. IX, Ankara: Yeni Türkiye Yayınları 2002, s. 860-864.

9. ——: “Defterhâne”, Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi (DİA), IX, 1994, s. 100-104.
10. Aydın, Bilgin ve Rıfat Günalan: “Ruus Defterlerine Göre XVI. Yüzyılda Osmanlı Eyalet Teşkilatı ve Gelişimi”, Osmanlı Araştırmaları, XXXVIII (2011), s. 27-160.
11. ——: “XVI. Yüzyılda Osmanlı Eyalet Defterdarlıklarının Ortaya Çıkışı ve Gelişimi”, Osmanlı Araştırmaları, XXX (2007), s. 145-228.
12. Ayn Ali Efendi: Kâvanîn-i Âl-i Osmân der Hulâsa-i Mezâmîn-i Defter-i Dîvân, haz. Veysel Gürhan, Diyarbakır: Şarkiyat Bilim ve Hikmet Vakfı Yayınları 2023.
13. Barkan, Ömer Lütfü: “Giriş”, Hüdavendigar Livası Tahrir Defterleri, c. I, haz. Ömer Lütfi Barkan, Enver Meriçli, Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi 1988, s. 1-144.
14. ——: “Timar”, Millî Eğitim Bakanlığı İslam Ansiklopedisi (İA), XII/I, 1979, s. 286-333.
15. Cezar, Mustafa: Mufassal Osmanlı Tarihi Resimli-Haritalı, c. III-IV, Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları 2011.
16. Darling, Linda T.: Revenue-Raising and Legitimacy: Tax Collection and Finance Administration in the Ottoman Empire 1560-1660, Leiden: E.J. Brill Publication 1996.
17. Fatih Sultan Mehmed Kanunname-i Al-i Osman (Tahlil ve Karşılaştırmalı Metin), haz. Abdülkadir Özcan, İstanbul: Kitabevi Yayınları 2007.
18. Gelibolulu Mustafa Âli: Künhü’l-Ahbâr, Dördüncü Rükn, c. I., Tıpkıbasım, Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi 2009.
19. ——: Menşeü’l-İnşâ, haz. İ. Hakkı Aksoyak, Ankara: Bizim Büro Basım Yayın 2007.
20. ——: Nushatü’s-Selâtîn, Süleymaniye Kütüphanesi, Koleksiyon no: 3522.
21. Genç, Mehmet: “Nâzır (Osmanlılar’da)”, Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi (DİA), XXXII, 2006, s. 449-450.
22. Gökbilgin, M. Tayyip: “Müteferrika”, Millî Eğitim Bakanlığı İslam Ansiklopedisi (İA), VIII, 1979, s. 853-856.
23. İpşirli, Mehmet: “Ayn Ali Efendi”, Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi (DİA), IV, 1991, s. 258-259.
24. Kütükoğlu, Mübahat S.: “Defterdar”, Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi (DİA), IX, 1994, s. 94-96.
25. Özcan, Abdülkadir: “Fatihin Teşkilat Kanunnâmesi ve Nizam-ı Âlem İçin Kardeş Katli Meselesi”, Tarih Dergisi, XXXIII (1982), s. 7-56.
26. Pakalın, Mehmet Zeki: Maliye Teşkilatı Tarihi (1422-1930), c. I, Ankara: Maliye Bakanlığı Tetkik Kurulu Yayını 1977.
27. ——: Osmanlı Tarih Terimleri ve Deyimleri Sözlüğü, c. I-II, İstanbul: Millî Eğitim Bakanlığı Yayınları 1993.
28. Sahillioğlu, Halil: “Ze’âmet”, Millî Eğitim Bakanlığı İslam Ansiklopedisi (İA), XIII, 1986, s. 477-479.
29. Sofyalı Ali Çavuş Kanunnamesi, haz. Mithat Sertoğlu, İstanbul: Marmara Üniversitesi Yayınları 1992.
30. Tabakoğlu, Ahmet: Türk İktisat Tarihi, İstanbul: Dergâh Yayınları 2003.
31. Uğur, Ahmet: “Âsaf-nâme-i Lütfi Paşa”, İslami İlimler Enstitüsü Dergisi, IV (1980), s. 243-258.
32. Uzunçarşılı, İsmail Hakkı: Osmanlı Devletinin Merkez ve Bahriye Teşkilatı, Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi 1988.
33. ——: Osmanlı Devletinin Saray Teşkilatı, Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi 1998.
34. Ünal, Mehmet Ali: “Taşra Teşkilatı/Timar Sistemi, Eyalet, Sancak ve Kaza Düzeni”, Osmanlı Merkez ve Taşra Teşkilatı, ed. Ahmet Nezihi Turan, Mehmet Öz, Eskişehir: Anadolu Üniversitesi Yayınları 2018, s. 80-105.
35. Yücel, Yaşar: Osmanlı Devlet Teşkilatına Dair Kaynaklar: Kitâb-i Müstetâb, Kitâb-u Mesâlihi’l-Müslimîn, Hırzu’l-Mülük, Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi 1988.