Kent, Limanı ve Tersanesi: Bizans-Ceneviz-Türk Üçgenindeki Anaia/Kadıkalesi’nin (Kuşadası) XIII.-XIV. Yüzyıl Tarihsel Topoğrafyası

Öz

Bu makale, Anadolu’nun Ege kıyısında bulunan antik bir höyük yerleşimi olan Anaia/Kadıkalesi’nin (Kuşadası, Aydın) Geç Bizans Dönemi tarihsel topoğrafyasını incelemektedir. Ceneviz ve Venedik arşiv kayıtları ile portolan haritaları ve metinleri gibi kartografik veriler de dahil olmak üzere, çeşitli birincil kaynakları kapsamlı bir şekilde yeniden gözden geçirerek, Anaia’da varlığı bilinen limanın yeri ve bununla ilişkili denizsel altyapıyla ilgili bir süredir devam eden akademik tartışmayı yeniden ele almaktadır. Çalışma, söz konusu limanı, yerleşmenin Geç Ortaçağ kentsel ve ekonomik çerçevesinin çok daha geniş bağlamı içine yerleştirerek, bölgesel ölçekte deniz ulaşım ağlarındaki ve ilgili sürekliliğindeki tanımlı rolünü vurgulamaktadır. Makaledeki önemli bir odak noktası, yine yazılı kanıtlara dayanarak, Aydınoğulları Dönemi’ne kadar faaliyette kaldığı anlaşılan merkezi bir Geç Bizans Dönemi tersanesinin varlığıdır. Metinlerde geçen bu yapı, sahil şeridinde bulunan yapı kalıntılarıyla da sınanmaktadır. Aynı bölgedeki siyasi hakimiyet değişmesine rağmen, denizcilik faaliyetlerinin buradaki sürekliliği vurgulanmaktadır. Makaledeki disiplinlerarası yaklaşım, Anaia kentsel egemenlik sahası ve denizsel kullanımlarına dair mevcut anlayışımızı detaylandırmak amacıyla, arkeolojik, yazılı ve kartografik analizleri bir arada içerir. Bunlar yardımıyla, limanı höyük yerleşiminin birkaç kilometre kuzeyine konumlandırır. Limanın uzun süreli kullanımı için yeni bir hipotez önerdiğimiz makalede, Geç Bizans Dönemi ve Bizans hakimiyeti sonrasının erken yıllarındaki höyük yerleşiminde, kara ve deniz arasındaki etkileşim hakkında tartışmalara katkıda bulunulmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Cenevizliler
• Anaia
• Kadıkalesi
• Kent Tarihi
• Tarihsel Topoğrafya
• Denizcilik
• Liman

The City, its Port and its Dockyard: 13th-14th Century Historical Topography of Anaia/Kadıkalesi (Kuşadası) in a Byzantine-Genoese-Turkish Triangle

Öz

This article examines the Late Byzantine Period historical topography of Anaia/Kadıkalesi (Kuşadası, Aydın), an ancient mound settlement located on the Aegean coast of Asia Minor. By thoroughly reconsidering primary sources, including Genoese and Venetian archival records and cartographic evidence such as portolan charts and texts, it readdresses the longstanding debate concerning the location of Anaia’s harbor and its associated maritime infrastructure. The study situates the harbor within the broader context of the settlement’s Late Medieval urban and economic landscape, emphasizing its role in regional maritime networks and continuity. A key focus is the presence of a central Late Byzantine dockyard, which, based on the written evidence, for which we also tap in the archaeological evidence found immediately on the shoreline of the mound, remained operational into the Aydinid Period, highlighting a continuity of maritime activity despite shifting political dominion in the same area. This multidisciplinary approach integrates archaeological, textual and cartographic analyses to refine our understanding of Anaia’s urban expansion area and its maritime functions. Proposing a new hypothesis for the harbor’s place, which was located a few kilometers to the north of the mound, this article argues its long history of operation and contributes to discussions about the interplay between land and sea in the Late Byzantine and early post-Byzantine mound settlement.

Anahtar Kelimeler

• Genoese
• Anaia
• Kadıkalesi
• Urban History
• Historical Topography
• Navigation
• Harbor

Kaynakça

1. VII. Konstantinos. Constantinus Porphyrogenitus, De Thematibus et De Administrando Imperio, Accedit Hieroclis Synecdemus cum Bandurii et Wesselingii Commentariis, c. 3, Corpus Scriptorum Historiae Byzantinae, c. 18, ed. August Immanuel Bekker. Bonn: Eduard Weber, 1840.
2. Ahrweiler, Hélène. “Byzance et la mer: La marine de guerre, la politique et les institutions Maritimes de Byzance aux VIIe-XVe siècles.” Yayımlanmamış Doktora Tezi. Université de Paris, 1966.
3. Akdeniz, Engin. “Kuşadası Kadıkalesi Kazısında Bulunan Bir Hitit Heykelciği,” OLBA 9 (2004) 21-57.
4. Akdeniz, Engin. “A New Excavation in Western Anatolia: Kadıkalesi (Ancient Anaia) – A Preliminary Report for Prehistoric-Protohistoric Results 2001-2005,” OLBA 13 (2006): 1-34.
5. Akdeniz, Engin. “Kadıkalesi Kazısı Miken Buluntuları,” Arkeoloji Dergisi 9 (2007): 35-59.
6. Akdeniz, Engin. “Kuşadası Kadıkalesi Kazısının İlk Sonuçlarının Prehistorik-Protohistorik Açıdan Genel Bir Değerlendirilmesi,” Sempozyum “Geçmişten Geleceğe Kuşadası” II, 4-9 Kasım 2008, ed. Ayşe Günbey Şerifoğlu, 25-47. Kuşadası: Kuşadası Belediyesi, 2008.
7. Anderson, William. Castles of Europe from Charlemagne to the Renaissance. Londra: Omega Books, 1984.
8. Attaleiates, Mikhael. The Histories, ed. Anthony Kaldellis ve Dimitris Krallis. Cambridge ve Londra: Harvard University Press, 2012.

9. Balletto, Laura. “Ània–Ànea tra Greci, Genovesi, Almogàveri e Turchi,” Cultura e società nell’Italia medievale: studi per Paolo Brezzi, 59-69. Roma: Palazzo Borromini, 1988.
10. Baykara, Tuncer. “Çeşme Kalesi,” Belleten 54, no. 210 (1990): 603-630.
11. Bekker, August Immanuel (ed.). Suidae Lexicon. Berlin: Georg Reimer, 1854.
12. Bertolotto, Gerolamo, ve Angelo Sanguineti. “Nuova serie di documenti sulle relazioni di Genova coll’Impero Bizantino,” Atti della Società Ligure di Storia Patria 28 (1896): 337-573.
13. Biblioteca Apostolica Vaticana. Vat.lat. 4870 (XV.-XVI. yy.), https://digi.vatlib.it/view/MSS_Vat.lat.4807
14. Biblioteca Apostolica Vaticana. Vat.lat. 5300 (XV.-XVI. yy.), https://digi.vatlib.it/view/MSS_Vat.lat.5300
15. Biblioteca Civica Angelo Mai, Bergamo. Ms. 313 (XV.-XVI. yy.), https://www.bdl.servizirl.it/vufind/Record/BDL-OGGETTO-4148
16. Bibliothèque nationale de France (BnF). Département Cartes et plans, CPL GE DD-687 (RES), https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/btv1b5901108m/f6.item.r=CPL%20GE%20DD-687%20(RES)
17. Bibliothèque nationale de France (BnF). Département des Manuscrits, Supplément turc 220, https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/btv1b60004373/
18. Bibliothèque nationale de France (BnF). Département des Manuscrits, Supplément turc 956, https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/btv1b6000438h/
19. Blessing, Patricia. “Mediterranean Anatolia, Anatolian Mediterranean: A Landmass and Its Sea(s),” Architectural Histories 12, no. 1 (2024): 1-19.
20. Buch, Wilfried. “14./15. Yüzyılda Kudüs’e Giden Alman Hacılarının Türkiye İzlenimleri,” çev. Yüksel Baykara, Belleten 46, no. 183 (1982): 121-178.
21. Bunson, Matthew. Encyclopedia of the Roman Empire. New York: Infobase Publishing, 2014.
22. Byzantios, Stephanos. Stephani Byzantii Ethnicorum quae supersunt, c. 1, ed. August Meineke. Berlin: Georg Reimer, 1849.
23. Caner Yüksel, Çağla. “A Tale of Two Port Cities: Ayasuluk (Ephesus) and Balat (Miletus) during the Beyliks Period,” Al-Masāq 31, no. 3 (2019): 338-365.
24. Carlo Alberto di Savoia (ed.). Liber Iurium Reipublicae Genuensis, c. 1, Historiae Patriae Monumenta, c. 7. Torino: b.y., 1854.
25. Culerrier, Pascal. “Les évêchés suffragants d’Éphèse aux 5e-13e siècles,” Revue des études byzantines 45 (1987): 139-164.
26. Dalanay, Yaman. “The Medieval Harbour of Ephesus / Ayasuluk,” Aydınoğulları Tarihi (04-06 Kasım 2010 Aydın) Bildiriler, Uluslararası Batı Anadolu Beylikleri Tarih Kültür ve Medeniyeti Sempozyumu - I, ed. Mehmet Ersan, Mehmet Şeker ve Cüneyt Kanat, 167-180. Ankara: Türk Tarih Kurumu, 2013.
27. Delatte, Armand. Les Portulans Grecs. Liège ve Paris: Université de Liège, 1947.
28. Deycks, Ferdinand (ed.). Ludolphi, Rectoris Ecclesiæ Parochialis in Suchem, De Itinere Terræ Sanctæ Liber. Stuttgart: Litterarischen Vereins, 1851.
29. Elalmış, Ayça. “Bizans Anaia’sı (Asia) ve Çevresinin Tarihsel ve Kültürel Coğrafyası.” Yayımlanmamış Doktora Tezi. Ege Üniversitesi, 2016.
30. Eravşar, Osman. “Askeri Bir Tahkimat Olarak Alanya Kalesi ve Tersanesi,” Kalon Oros / Alanya Ortaçağ Arkeolojisi, ed. Sema Doğan, 29-73. İstanbul: Ofset Yapımevi, 2022.
31. ERC Medea-Chart. https://medea.fc.ul.pt/main
32. Erön, Aydın. “Kuşadası İlçesi ve Samsun (Mykale) Dağı Yüzey Araştırması Projesi: 2021 Yılı Çalışmaları,” Lycus Dergisi 6 (2022): 127-154.
33. Gelzer, Heinrich, Heinrich Hilgenfeld ve Otto Cuntz (ed.). Patrum nicaenorum nomina Latine, Graece, Coptice, Syriace, Arabice, Armeniace. Leipzig: B. G. Teubner, 1898.
34. Gibbon, Edward. The History of the Decline and Fall of the Roman Empire, c. 2. New York: Cosimo Classics, 2008.
35. Google Haritalar. https://www.google.com/maps
36. Grant, Alasdair C. “Cross-Confessional Captivity in the Later Medieval Eastern Roman World, c.1280-1450.” Yayımlanmamış Doktora Tezi. University of Edinburgh, 2021.
37. Greenfield, Richard P. H. (ed.). The Life of Lazaros of Mt. Galesion An Eleventh-Century Pillar Saint. Washington D.C.: Dumbarton Oaks, 2018.
38. Gregoras, Nikephoros. Nicephori Gregorae, Byzantina Historia, c. 1, ed. Ludwig Schopen, Corpus Scriptorum Historiae Byzantinae, c. 25. Bonn: Eduard Weber, 1829.
39. Güneş, Cüneyt. Bizans Anadolusu’nda Askerî ve İdarî Bir Sistem: Thema Sistemi. Ankara: Türk Tarih Kurumu, 2021.
40. Isom-Verhaaren, Christine. The Sultan’s Fleet: Seafarers of the Ottoman Empire. Londra: I.B. Tauris, 2022.
41. İnalcık, Halil. “The Rise of the Turcoman Maritime Principalities in Anatolia, Byzantium, and Crusades,” Byzantinische Forschungen 9 (1985): 179-218.
42. Jacoby, David. “An Unpublished Medieval Portolan of the Mediterranean in Minneapolis,” Shipping, Trade and Crusade in the Medieval Mediterranean Studies in Honour of John Pryor, ed. Ruthy Gertwagen ve Elizabeth Jeffreys, 65-83. Londra ve New York: Routledge, 2012.
43. James Ford Bell Library, University of Minnesota. Ms. 1300 Po (yak. 1275), https://umedia.lib.umn.edu/item/p16022coll184:12082
44. Jones, Michael R. “Evidence for Coastal Quarrying Documented by the Boğsak Archaeological Survey (BOGA) in Eastern Rough Cilicia, 2016-2018,” Skyllis 19, no. 1 (2020): 48-61.
45. Kadıkalesi/Anaia Kazısı Fotoğraf ve Belge Arşivi.
46. Kahyaoğlu, Mehmet. “12. ve 13. Yüzyıllarda Batı Anadolu Liman Kentleri-Tarihsel Bir Yaklaşım.” Yayımlanmamış Doktora Tezi. Ege Üniversitesi, 2010.
47. Kahyaoğlu, Mehmet. “Portolan Charts and Harbor Towns in Western Asia Minor towards the End of the Byzantine Empire,” Trade in Byzantium: Papers from the Third International Sevgi Gönül Byzantine Studies Symposium, ed. Paul Magdalino ve Nevra Necipoğlu, 267-277. İstanbul: Koç Üniversitesi ANAMED, 2016.
48. Karadaş, Aylin, Ertuğ Öner ve Rifat İlhan. “Kadıkalesi (Anaia) Çevresinde Jeoarkeolojik Çalışmalar,” Ege Coğrafya Dergisi 30, no. 1 (2021): 31-42.
49. Kardaşlar, Umut. “Arkeolojik Buluntulara Göre Anaia’da Bizans Dönemi Üretim Verilerinin Değerlendirilmesi.” Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi. Ege Üniversitesi, 2019.
50. Khoniates, Niketas. Nicetae Choniatae Historia, ed. August Immanuel Bekker, Corpus Scriptorum Historiae Byzantinae, c. 35. Bonn: Eduard Weber, 1835.
51. Kiel, Machiel. “Kuşadası: Genose Colonial Town of the 1300s or Ottoman Creation of the 17th Century?” CIÉPO XIV. Sempozyumu Bildirileri, 18-22 Eylül 2000, Çeşme, ed. Tuncer Baykara, 403-415. Ankara: Türk Tarih Kurumu, 2004.
52. Kiprios, Georgios. Georgii Cyprii Descriptio Orbis Romani, ed. Heinrich Gelzer. Leipzig: B. G. Teubner, 1890.
53. Komnene, Anna. Annae Comnenae Alexias, c. 1, ed. Diether Roderich Reinsch ve Athanasios Kambylis, Corpus Fontium Historiae Byzantinae, c. 40/1. Berlin ve New York: De Gruyter, 2001.
54. Kretschmer, Konrad. Die Italienischen Portolane des Mittelalters: Ein Beitrag zur Geschichte der Kartographie und Nautik. Berlin: E. S. Mittler & Sohn, 1909.
55. Malay, Hasan. “A New Inscription from Anaia: Greek Translation of Codex Theod. 2.8.18 (on Stopping Litigation on Sunday),” Epigraphica Anatolica 53 (2020): 173-177.
56. Maltezou, Chryssa A. “Ἕλληνες καί Ἰταλοί ἔμποροι στήν Ἀναία τῆς Μικρᾶς Ἀσίας (ἀρχές 14ου αἰ.),” Porphyrogenita: Essays on Byzantine History in honour of Julian Chrysostomides, ed. Charalambos Dendrinos, Jonathan Harris, Eirene Harvalia-Crook ve Judith Herrin, 253-264. Aldershot: Ashgate, 2003.
57. Mélikoff-Sayar, Irène (ed.). Le Destān d’Umūr Pacha, Düstūrnāme-i Enverī. Paris: Presses Universitaires de France, 1954.
58. Mercangöz, Zeynep, ve Emine Tok. “Kuşadası ve Çevresindeki Ortaçağ Kaleleri,” Geçmişten Geleceğe Kuşadası, 23-26 Şubat 2000, Sempozyum, ed. Ayşe Günbey Şerifoğlu, 147-156. İzmir: Kuşadası Belediyesi, 2001.
59. Mercangöz, Zeynep. “Emporion ve Kommerkion Olarak Anaia’nın Değişken Tarihsel Yazgısı,” On İkinci ve On Üçüncü Yüzyıllarda Bizans Dünyasında Değişim: Bildiriler, 1. Uluslararası Sevgi Gönül Bizans Araştırmaları Sempozyumu, İstanbul, 25-28 Haziran 2007, ed. Ayla Ödekan, Engin Akyürek, Nevra Necipoğlu ve İnci Türkoğlu, 279-292. İstanbul: Vehbi Koç Vakfı: 2010.
60. Mercangöz, Zeynep. “Kuşadası, Kadıkalesi/Anaia Kazısı: Bizans Döneminden Birkaç Küçük Buluntu,” Byzantine Small Finds in Archaeological Contexts, BYZAS 15, ed. Beate Böhlendorf-Aslan ve Alessandra Ricci, 223-232. İstanbul: Ege Yayınları, 2012.
61. Mercangöz, Zeynep. “Kuşadası, Kadıkalesi (Anaia),” Ege Üniversitesi Arkeoloji Kazıları, ed. Altan Çilingiroğlu, Zeynep Mercangöz ve Gürcan Polat, 404-413. İzmir: Ege Üniversitesi, 2012.
62. Mercangöz, Zeynep. Bizanslı Ustalar - Latin Patronlar. İstanbul: Ege Yayınları, 2013.
63. Mercangöz, Zeynep. “The Notable Byzantine Religious Findings From Kuşadası, Kadıkalesi/Anaia Excavations in 2001-2022,” A Century of Byzantine Studies in Turkey: Papers From the Sixth International Sevgi Gönül Byzantine Studies Symposium, 22-24 June 2023, ed. Engin Akyürek ve Merve Özkılıç. İstanbul: Koç Üniversitesi Yayınları, 2024, 435-466.
64. Mercangöz, Zeynep. “Mimari ve Küçük Buluntularıyla Kadıkalesi’ndeki Anıtsal Kilise,” Kültürel Zenginlikler: Sanat Tarihi ve Mimari Alanında Akademik İncelemeler, ed. Gülgün Köroğlu, Esma İgüs, Özlem Oktay Çerezci ve Sanem Soylu Yılmaz. İstanbul: Atlas Akademik Yayınları, 2024, 369-391.
65. Miklosich, Franz, ve Joseph Müller (ed.). Acta et Diplomata Graeca Medii Aevi Sacra et Profana, c. 6. Viyana: Carl Gerold, 1890.
66. Morgan, Gareth. “The Venetian claims commission of 1278,” Byzantinische Zeitschrift 69 (1976): 411-438.
67. Muntaner, Ramon. Crónica d’en Ramon Muntaner, ed. José Coroleu. Barselona: La Renaixensa, 1886.
68. Müller-Wiener, Wolfgang. “Mittelalterliche Befestigungen Im Südlichen Jonien,” Istanbuler Mitteilungen 11 (1961): 5-122.
69. Müller-Wiener, Wolfgang. “Kuşadası und Yeni-Foça. Zwei italienische Gründungsstädte des Mittelalters,” Istanbuler Mitteilungen 25 (1975): 399-420.
70. Nystazopoulou-Pelekidou, Maria (ed.). Βυζαντινὰ Ἔγγραφα τῆς Μονῆς Πάτμου, c. 2. Atina: Institute for Byzantine Research, 1980.
71. Ostrogorsky, Georg. Bizans Devleti Tarihi, çev. Fikret Işıltan. Ankara: Türk Tarih Kurumu, 1991.
72. Özyiğit, Ömer. Phokaia I, Kent Duvarları ve Restorasyonu . İstanbul: Ege Yayınları, 2017.
73. Pakhymeres, Georgios. Georges Pachymérès, Relations Historiques, ed. Albert Failler, Corpus Fontium Historiae Byzantinae, c. 24/4. Paris: Institut Français d’Études Byzantines, 1999.
74. Pîrî Reis. Bahrije. Das türkische Segelhandbuch für das Mittelländische Meer vom Jahre 1521, c. 2, ed. Paul Kahle. Berlin ve Leipzig: De Gruyter, 1926.
75. Pîrî Reis. Kitab-ı Bahriye, c. 1, ed. Ertuğrul Z. Ökte. Ankara: Tarih Araştırmaları Vakfı, 1988.
76. Pfeiffer-Taş, Şule. “Suggestions as to the Localization of the Harbour of Ayasuluk and the Italian Settlement during the Aydınoğulları Dynasty from a New Perspective,” New Trends in Ottoman Studies, ed. Marinos Sariyannis, 1087-1107. Resmo: Girit Üniversitesi, 2014.
77. Pegolotti, Francesco Balducci. La Pratica della Mercatura, ed. Allan Evans. Cambridge: The Medieval Academy of America, 1936.
78. Προσωπογραφία του Ελληνο-βενετικού κόσμου: Τα πρόσωπα του 13ου αιώνα (Prosopography of the Greek-Venetian World: The persons of the thirteenth century). https://greek-venetian.anavathmis.eu/
79. Sağlam, Hasan Sercan. “UNESCO Dünya Miras Geçici Listesi Bağlamında Kuşadası Eleştirisi ve Var Olmamış Bir Ceneviz Kolonisi: Scalanova,” Kent Akademisi 15, no. 2 (2022): 452-480.
80. Sanuto Torsello, Marino. The Book of the Secrets of the Faithful of the Cross: Liber Secretorum Fidelium Crucis, çev. Peter Lock. Londra ve New York: Routledge, 2016.
81. Sauli, Lodovico. Della Colonia dei Genovesi in Galata, c. 2. Torino: Giuseppe Bocca, 1831.
82. Schwartz, Eduard, ve Johannes Straub (ed.). Concilium universale Ephesenum: Collectio Palatina. Berlin ve Leipzig: De Gruyter, 1963.
83. Seeck, Otto (ed.). Notitia dignitatum, accedunt Notitia urbis Constantinopolitanae et laterculi prouinciarum. Berlin: Weidmannsche Buchhandlung, 1876.
84. Stokstad, Marilyn. Medieval Castles. Westport ve Londra: Greenwood Press, 2005.
85. Sylvia Ioannou Foundation Collection. M.0313, https://sylviaioannoufoundation.org/en/collection/digital-library/m0313/
86. Tafel, Gottlieb Lucas Friedrich, ve Georg Martin Thomas (ed.). Urkunden zur älteren Handels- und Staatsgeschichte der Republik Venedig, c. 1. Viyana: k.k. Hof- und Staatsdruckerei, 1856.
87. Tafel, Gottlieb Lucas Friedrich, ve Georg Martin Thomas (ed.). Urkunden zur älteren Handels- und Staatsgeschichte der Republik Venedig, c. 3 (Viyana: k.k. Hof- und Staatsdruckerei, 1857.
88. Tolias, George. The Greek Portolan Charts, 15th-17th Centuries. Atina: Olkos, 1999. Tomaschek, Wilhelm. “Zur Historischen Topographie Von Kleinasien Im Mittelalter,” Sitzungsberichte der Philosophisch-Historischen Classe der Kaiserlichen Akademie der Wissenschafte 124, no. 8 (1891): Böl. VIII, 1-106. Topkapı Sarayı Müzesi Kütüphanesi. Hazine 644 (ERC Medea-Chart, Chart 1805, https://medea.fc.ul.pt/view/chart/1805).
89. UNESCO. “Trading Posts and Fortifications on Genoese Trade Routes from the Mediterranean to the Black Sea,” 14 Nisan 2020, https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6468/
90. Uzzano, Giovanni da. “Compasso: A mostrare a Navicare dall’uno stretto all’altro,” Della decima e delle altre gravezze, c. 4/2, ed. Giovanni Francesco Pagnini. Lizbon ve Lucca: Giuseppe Bouchard, 1766.
91. Ürkmez, Özden. “Geç Tunç ve Demir Çağı’nda Anaia: Arkeolojik ve Epigrafik Veriler Işığında Yorumlar,” Tarih İncelemeleri Dergisi 39, no. 1 (2024): 445-476.
92. Varinlioğlu, Günder, Noah Kaye, Michael R. Jones, Rebecca Ingram ve Nicholas K. Rauh. “2016 Yılı Dana Adası Yüzey Araştırması: Boğsak Arkeolojik Yüzey Araştırmasının Antik Dağlık Kilikya’da Bir Ada Limanındaki İncelemeleri,” Arkeoloji ve Sanat 155 (2017): 149-160.
93. Varinlioğlu, Günder. “Quarry Industry in Rough Cilicia: The Cases of Dana Island and Kesiktaş,” Adalya 27 (2024): 383-408.
94. Walters Art Museum, Ms. W.658 (Book on navigation / Kitāb-i baḥriye), https://www.thedigitalwalters.org/Data/WaltersManuscripts/html/W658/description.html
95. Werner, Thomas A. “The Compasso-Rizo Family of Portolans and the 13th Century Revolution in Navigation.” Sözlü Bildiri, Society for the History of Discoveries: 60th Anniversary Conference, 13-14 Kasım 2020, https://www.academia.edu/44502572/The_Compasso_Rizo_Family_of_Portolans_and_the_13_th_century_revolution_in_navigation (Erişim: 13 Aralık 2023).
96. Wilson, Nigel, ve Jean Darrouzès. “Restes du cartulaire de Hiéra-Xérochoraphion,” Revue des études byzantines 26 (1968): 5-47.