Şehirlerin Anası Mekke ve Habitus Kavramı

Öz

Kur’ân’da “Ümmülkurâ” (Şehirlerin Anası) olarak tanımlanan Mekke, İslâm dünyasının en önemli kutsal merkezlerinden biri olup tarihsel, kültürel ve sembolik açıdan eşsiz bir konuma sahiptir. Hz. İbrahim’den (a.s.) Hz. Muhammed’e (s.a.s.) uzanan peygamberî gelenek içerisinde vahyin indiği ve İslâm’ın doğduğu mekân olarak Mekke, Müslümanların kolektif hafızasında merkezi bir yer edinmiştir. Ancak 20. yüzyılın ikinci yarısından itibaren hız kazanan küreselleşme, kentleşme ve kapitalist dönüşüm süreçleri, şehrin fiziksel, toplumsal ve sembolik yapısında önemli değişimlere yol açmıştır. Bu çalışma, Mekke’nin geçirdiği sosyokültürel dönüşümü Pierre Bourdieu’nün habitus, alan ve sermaye kavramları çerçevesinde incelemeyi amaçlamaktadır. Araştırmada karma yöntem yaklaşımı benimsenmiş; nicel boyutta hac ve umre istatistikleri analiz edilmiş, nitel boyutta ise tarihsel kaynaklar, güncel literatür ve resmî raporlar doküman analizi yöntemiyle değerlendirilmiştir. Bulgular, Mekke’nin yalnızca dini ritüellerin gerçekleştirildiği bir kutsal mekân değil aynı zamanda ekonomik, politik ve kültürel güç ilişkilerinin kesiştiği çok katmanlı bir alana dönüştüğünü göstermektedir. Büyük ölçekli kentsel dönüşüm projeleri, lüks konaklama tesisleri ve dijital altyapı uygulamaları hac ve umre deneyimini yeniden şekillendirirken, geleneksel dini habitus ile küresel tüketim kültürü arasında yeni gerilimler ortaya çıkarmaktadır. Sonuç olarak Mekke, kutsallık ile tüketim, hafıza ile kalkınma ve gelenek ile modernlik arasındaki ilişkilerin somutlaştığı önemli bir örnek olarak değerlendirilmektedir. Çalışma, Bourdieu’nün kuramsal yaklaşımını kutsal kent araştırmalarına uygulayarak Mekke’nin mekânsal ve toplumsal dönüşümünü açıklamakta ve kutsal mekânların modern dünyadaki değişimine ilişkin literatüre katkı sunmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Mekke
• Habitus
• Kutsal Mekân
• Sermaye
• Modernleşme

Mecca, the Mother of Cities, and the Concept of Habitus

Öz

Mecca, described in the Qur’an as “Umm al-Qurā” (Mother of Cities), is one of the most important sacred centers of the Islamic world and occupies a unique historical, cultural, and symbolic position. As the site associated with divine revelation and the emergence of Islam within the prophetic tradition extending from Abraham to Muhammad, Mecca occupies a central place in the collective memory of Muslims. However, since the second half of the twentieth century, accelerating processes of globalization, urbanization, and capitalist transformation have brought significant changes to the city’s physical, social, and symbolic structure. This study aims to examine the sociocultural transformation of Mecca through Pierre Bourdieu’s concepts of habitus, field, and capital. A mixed-method research design was adopted. Quantitative data were derived from Hajj and Umrah statistics, while qualitative data were obtained through document analysis of historical sources, contemporary literature, and official reports. The findings indicate that Mecca has evolved from being solely a sacred space for religious rituals into a multidimensional field where economic, political, and cultural power relations intersect. Large-scale urban transformation projects, luxury accommodation facilities, and digital infrastructure applications are reshaping the Hajj and Umrah experience, generating new tensions between traditional religious habitus and global consumer culture. Consequently, Mecca represents a significant case in which the relationships between sacredness and consumption, memory and development, and tradition and modernity become tangible. By applying Bourdieu’s theoretical framework to the study of sacred cities, this research explains the spatial and social transformation of Mecca and contributes to the literature on the changing nature of sacred spaces in the modern world.

Anahtar Kelimeler

• Mecca
• Habitus
• Sacred Space
• Capital
• Modernization

Kaynakça

1. “How Saudi Arabia is Turning Religious Tourism into a Growth Engine.” Salaam Gateway, 2025. https://salaamgateway.com/story/how-saudi-arabia-is-turning-religious-tourism-into-a-growth-engine.
2. “Key Numbers Behind the Hajj Pilgrimage.” Statista, 2018. https://www.statista.com/chart/15163/key-numbers-behind-the-hajj-pilgrimage/
3. Abdoh, Esra Seddiq. “Utilizing Information Technology to Address Challenges in Hajj and Umrah: A Narrative Review.” Journal of Information Studies & Technology 2, sy. 12 (2025). https://doi.org/10.5339/jist.2025.12.
4. Akalın, Mehmet. “Kentsel Dönüşüm Uygulamalarının Kentsel Kimlik Üzerindeki Etkileri: İstanbul, Eskikent ve Bursa Örnekleri”. Süleyman Demirel Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Sosyal Bilimler Dergisi, sy. 35 (Ekim 2015): 47-64.
5. Al-Ajarma, Kholoud. Mecca in Morocco: Articulations of the Muslim Pilgrimage (Hajj) in Moroccan Everyday Life. Groningen: University of Groningen, 2020.
6. Al-Emad, Nashwan, Ismail Abdul Rahman ve Humair Khan. “Failure Factors of Makkah’s Mega Construction Projects: Qualitative Study.” International Journal of Construction Management 18 (2018): 317–327.
7. Algahtani, Hind. “Strategic Vision of Planning the Central Area of Makkah City.” WIT Transactions on The Built Environment 159 (2016): 107–120.
8. Algül, Hüseyin. “Muhâcirûn - Ensar Üzerine Bir Araştırma”. Uludağ Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 5/1 (01 Ocak 1993).25-52. https://izlik.org/JA25WA63RG.

9. Assiri, Shafeeq M. ve Shajahan Shamsudeen. “Website Characterization and Evaluation of the Five Star Hotels in Saudi Arabia Using Advanced Content Analysis and eMICA Framework.” Saudi Journal of Business and Management Studies 4, sy. 9 (2019): 687–697.
10. Aydemir, Feride. “Postmodern Tüketim Kültürü ve Kutsallık Biçimleri Üzerine Metateorik ve Kavramsal Bir Tartışma: Deneyim, Yaşam Tarzı ve Bireysellik Alanı Olarak Spiritüellik.” Türkiye İletişim Araştırmaları Dergisi 36 (2020): 53–76. https://doi.org/10.17829/turcom.789706
11. Barış, Mustafa Necati. “Abbâsîler’den Suud Krallığı’na kadar Mekke şehrinin idaresi.” Amasya İlahiyat Dergisi 17 (8 Aralık 2021), 9. https://doi.org/10.18498/amailad.960527
12. Berber, Emre. “Kabile sistemi ekseninde Medine Vesikası ve yeni İslam toplumunun sosyo-siyasal niteliği.” TAAD, Yıl:7, Sayı:26 (Nisan 2016): 461-492.
13. Bozkurt, Nebi – Küçükaşcı, Mustafa Sabri. “Mekke”. Türkiye Diyanet İslâm Ansiklopedisi. C. 28. Ankara: TDV Yayınları, 2003, 555-563.
14. Çalışkan, İsmail. “8. Türkiye Tefsir Akademisyenleri Buluşması ve Kur’ân’ın Anlasılmasına Katkısı Açısından Kur’ân Öncesi Mekke Toplumu Sempozyumu”. Cumhuriyet Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 15/1 (01 Haziran 2011): 459-466. https://izlik.org/JA34SK55KL.
15. Çelebi, Furkan. Câhiliye Döneminde Mekke Ticarî Bir Merkeze Dönüşme Süreci, Unsurları ve Etkileri. Ankara: İlâhiyât Yayınları, 2024.
16. Çelikkol, Yaşar. “İslam Öncesi Mekke.” Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 45, no. 1 (2004): 335–337. https://doi.org/10.1501/Ilhfak_0000000175
17. Çetin, Abdurrahman. “Ezan.” Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi 12 (İstanbul: TDV Yayınları, 1995): 36-38.
18. Dağ, Ahmet. “Hakikatin Dünyasından Sanalın Dünyasına: Mekke, Ağustos 20, 2024.
19. https://fikircografyasi.com/makale/hakikatin-dunyasindan-sanalin-dunyasina-mekke (29.05.2025 tarihinde erişildi).
20. Dikmen, Şükrü ve Göksoy, İbrahim Hakkı. “Elit Bir Müşrik: Velîd b. Muğîre’nin İslâm’a Karşı Mücadelesi”. Genç Mütefekkirler Dergisi 5/3 (2024), 628–667. https://izlik.org/JA95XP98NH
21. Doğan, Metin. “İslam Öncesi Arap İnanç İkliminde Putçuluğun Toplumbilimselliği.” Dini Araştırmalar 24.61 (2021): 459-488.
22. Ekinci, Merve Reyhan. “Din, Statü ve İtibar: Dini Temsil ve Tipolojiler Üzerine Hac Eksenli Bir İnceleme”. Din Sosyolojisi Araştırmaları 2/3 (01 Ekim 2022): 133-138. https://izlik.org/JA82LX96RY.
23. El Ezraki, Ebu’l Velid. Ahbaru Mekke (2. b.). (Y. V. Yavuz, Çev.) Ankara: Ankara Okulu Yayınları, 2020.
24. Enginün, İnci. Halide Edip Adıvar’ın Eserlerinde Doğu Batı Çatışması, MEB Yayınları, İstanbul,1995.
25. Ergin, Nezihe Başak. “Wacquant’la Bakmak ve Anlamak: Saha, Kavramlar ve –Kent- Sosyolojisi.” İdealkent, 10(26), 60-82 (Mayıs 2019): 60.
26. Ethem Ruhi Fığlalı, “Dârünnedve” Türkiye Diyanet İslâm Ansiklopedisi (İstanbul: TDV Yayınları, 1993), 8/555-556.
27. Fâkihî, Ebû Abdillâh Muhammed b. İshâk b. Abbâs el-Fâkihî (ö. 278/891). Ahbâru Mekke, 2. Baskı, Beyrut: Daru Hadir, 1414/1993, 3/217; 4/71.
28. Gazneli, Didem ve Nilgün Sofuoğlu Kılıç. “Din Eksenli Tüketimin Yeni Medyadaki Görünümleri: Tüketim Kültürü Bağlamında Bir Değerlendirme.” Journal of Media and Religion Studies 3, no. 2 (2020): 197–216. https://doi.org/10.47951/mediad.837857
29. Gölcük, Şerafeddin. Kur’an ve Mekke (3. b.). İstanbul: İz Yayıncılık, 2011.
30. Güllük, İsmail. “Karakter İnşasında Dinî Sembol ve Karakterlerin Rolü: Kâbe Örneği.” Ekev Akademi Dergisi 20/67 (Yaz 2016): 198-201.
31. Gürdoğan, Nazif E. “Dünyayı Aydınlatan Medeniyet Merkezi Kutlu Kentler,” içinde Kent ve Maneviyat, ed. Seyfettin Erşahin, & Zehra Erşahin (1. b.). Ankara: İdealkent Yayınları, 2020.
32. Hamidullah, Muhammed. İslâm Peygamberi. Çev. Salih Tuğ. Ankara: Yeni Şafak Gazetesi, 2003.
33. Harvey, David. “Sosyal Adalet ve Şehir” (3.b.) çev. Mehmet Moralı. İstanbul: Metis Yayınları, 2008.
34. Harvey, David. Paris, Modernitenin Başkenti (2. b.). çev. Berna Kılınçer. İstanbul: Sel Yayıncılık, 2013.
35. Harvey, David. Umut Mekanları (2. b.). çev. Zeynep Gambetti. İstanbul: Metis Yayınları, 2011.
36. Hefni, Wildani, Ahmadi, Rizqa ve Purnomo, Maslathif Dwi. Religious mobility and identity in the lives of urban muslim society in australia: an anatomy of religious practice. Akademika Jurnal Pemikiran Islam, 27(2), (July-December 2022): 145-156. https://doi.org/10.32332/akademika.v 27i2.5411
37. Hizmetli, Mustafa. “Tarihte Kent ve Pazar.” içinde İnsan, Tarih ve Kent, ed. Musa Kazım Arıcan, Mehmet Tuğrul, Yunus Emre Aydınbaş, 71-85. Ankara: Türkiye Yazarlar Birliği Yayınlar, 2012.
38. İbn Hişâm, Abdülmelik b. Hişâm. es-Sîretü’n-nebeviyye. Thk. Mustafa es-Sekkâ vd. 2 cilt. Mısır: Mektebetü’l-Bâbî el-Halebî, 1955: 1/335-336, 1/555-557.
39. İbnü’l-Kelbî, Ebü’l-Münzir Hişâm b. Muhammed b. Sâib b. Bişr el-Kelbî. Kitâbü’l-Esnâm. Thk. Ahmed Zeki Paşa. 4. bs. Kahire: Dârü’l-Kütübi’l-Mısriyye, 2000: 6-13.
40. İbrahim, Mahmood. “Sermaye ve Mekke’nin Dahili Yapısının Gelişmesi”. İstem 17/34 (2019): 489–506. https://doi.org/10.31591/istem.589701
41. İsmail Yiğit, “Mevâlî”, Türkiye Diyanet İslâm Ansiklopedisi (Ankara: TDV Yayınları, 2004), 29/424-426.
42. Kalgı, Mehmet Emin (2024). Geleneğin Ötesinde: Dinin Sosyal Sermayeye Veya Piyasa Ekonomisine Yönelik Radikal Evrimi Üzerine Bir Çalışma. Genç Mütefekkirler Dergisi, 5(1), 1-16. https://izlik.org/JA52GB72UY
43. Kapar, Mehmet Ali. “Uluslararası İlişkiler Bağlamında Hz. Muhammed’in Gayrimüslim Unsurlarla Olan İlişkilerindeki Örnekliği”. Necmettin Erbakan Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 48/48 (01 Aralık 2019): 57-82. https://izlik.org/JA96UK93FU.
44. Kılıç, Hasan. “Modern Dönem Kıssa Teorisine İlişkin Bir Analiz: İzzet Derveze Örneği”. İslam Medeniyeti Araştırmaları Dergisi 9/1 (01 Haziran 2024): 85-110. https://doi.org/10.20486/ imad.1457783.
45. Koç, Bekir. (2019). Tüketim toplumunda metalaştırılan dini yeniden okuma önerisi: Bireyin dine yabancılaşması üzerine bir giriş. Bingöl Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, (13), 141-167.
46. Kur’ân-ı Kerîm. Ali İmran, 3/96.
47. Kur’ân-ı Kerîm. Enfâl 8/35.
48. Kur’ân-ı Kerîm. Fâkihî, 3/226.
49. Kur’ân-ı Kerîm. Hac, 22/25.
50. Ladki, Said, Anggito Abimanyu ve Lara Kesserwan. “The Rise of a New Tourism Dawn in the Middle East.” Journal of Service Science and Management 13, sy. 4 (2020): 637–648.
51. Mehmood Asif ve Hasnain, Sajjad. The lactosocial at data saheb’s shrine (lahore-pakistan): piety, flows, commons, and the community. Human Geography, 17(1), (March 2024): 108-115. https://doi.org/10.1177/19427786241228496
52. Mirzaoğlu, Mehmet Ata. “Kutsal Mekân - Ticaret İlişkisi”. Din Sosyolojisi Araştırmaları 3, (4), (Nisan 2023): 73-94.
53. Muhammed Hamidullah, “Asabiyet”, Türkiye Diyanet İslâm Ansiklopedisi (İstanbul: TDV Yayınları, 2000), 22/63-64.
54. Mustafa Çağrıcı, “Asabiyet”, Türkiye Diyanet İslâm Ansiklopedisi (İstanbul: TDV Yayınları, 1991), 3/453-455.
55. Müslim b. Haccâc en-Nîsâbûrî. Sahîhu Müslim. Thk. Fuad Abdülbâkî. Beyrut: Dâru’t-Turâsi’l-Arabî, ts. “Fedâilü’s-Sahâbe”, 132, 4/1919.
56. Orhan, Davut. “Kadim Arap Şiirinin Kur’ân-ı Kerim Tefsirindeki Rolü Çerçevesinde Mesâilu Nâfi’ b. el-Ezrak”. Pamukkale Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 7/2 (01 Aralık 2020): 1328-1347. https://doi.org/10.17859/pauifd.788584.
57. Paché, Gilles. “Urban Logistics Associated With Religious Tourism: The Case of the Hajj in Mecca, Saudi Arabia.” Journal of Strategic Innovation & Sustainability 18, sy. 3 (2023).
58. Patmawati, Patmawati. “Inter-religious relations in the period of Prophet Muhammad.” (2016): 175-193.
59. Pişkin, Mehmet. “Tüketim Toplumu’nda Din ve Dini Değerler: Lüks Hac ve Umre Örnek Olayı.” İnsan ve Toplum 6, no. 2 (2016): 131–154. Erişim 10 Mayıs 2026. https://izlik.org/JA36GP76ME
60. Polat, Mızrap. “Hz. Muhammed’in Kabile Reislerini İslam Toplumuna Kazandırma Çabaları: Durumun Ebû Sufyân İbn Harb Örneğinden Yola Çıkılarak Tahlili”. Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 49/2 (2008), 185–196. https://doi.org/10.1501/Ilhfak_0000000974
61. Polus, Reni, Neil Carr, and Trudie Walters. “Conceptualizing the changing faces of pilgrimage through contemporary tourism.” International Journal of the Sociology of Leisure 5.3 (2022): 321-335.
62. Šarūnas, Tadas. (2021). In Search for a Bourdieusian Approach to “Gentrification”: Looking through the Radiance of Academic Doxa. Socialinė teorija, empirija, politika ir praktika, 22, 74-87.
63. Shah, Afnan A. “Enhancing Hajj and Umrah Rituals and Crowd Management Through AI Technologies: A Comprehensive Survey of Applications and Future Directions.” IEEE Access 12 (2024): 161820–161841.
64. Sırma, İhsan Süreyya. İslâm Öncesi Mekke Dönemi ve Hz. Muhammed (33. b.). İstanbul: Beyan Yayınları, 2019.
65. Sing, Manfred. “Where Do the Multi-Religious Origins of Islam Lie? A Topological Approach to a Wicked Problem.” Entangled Religions 9 (2019): 165-210.
66. Siyavuş, Ahmet Emrah. “Zonguldak Kent Kimliği Bileşenlerinin Coğrafi Analizi”. Kalem Uluslararasi Egitim ve Insan Bilimleri Dergisi, 15(1), (Haziran 2025): 1-21, doi: 10.23863/kalem.2023.268
67. Soycan, Mustafa. “Wadah Khanfar İlk Bahar: Hz. Paygamber’in Hayatına Dair Stratejik ve Siyasi Bir Okuma.” (2023): 868-879.
68. Şahin, Hakan. “İslâm Öncesi Mekke’de Sivil Toplum”. Liberal Düşünce Dergisi 78 (2015), 45–60. https://izlik.org/JA99PA27CZ
69. Şahin, Veysel ve Esendemir, Hatice. “Nuri Pakdil’in Şiirlerinde Kimliği İnşa Eden Mekânlar: Mekânları İnşa Eden Kimlikler.” Fırat Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 30(2), (Temmuz 2020): 153-164. https://doi.org/10.18069/firatsbed.724518
70. Şimşir, Mehmet. “Hz. Peygamber’in İslâm Tebliğine Karşı Şair ve Siyasî Liderlerin İlk Tavırları ve Şiir Alanında Yaşanan Gelişmeler”. Mütefekkir 4/7 (01 Haziran 2017): 41-61. https://doi.org/10.30523/mutefekkir.331936.
71. Tay, Hekim. “Mekke Toplumunda Sosyal Tabakalaşmanın Mekkî Ayetlerdeki İzdüşümü”. Bitlis Eren Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi 5/2 (01 Aralık 2016): 33-54. https://izlik.org/JA94EU33GM.
72. Xian Ji, Long Shao ve Yu Du, “Collaborating with local communities to identify improvement priorities for historic urban landscape based on residents’ satisfaction: an application of asymmetric impact-performance analysis in dandong, china.” Sustainability, 12(4), 1463. (Şubat 2020):1-16. https://doi.org/10.3390/su12041463
73. Yaman, Kemal., & Altındiş, Gülcan. (2023). İslam’da Kent ve Kentleşme Süreci. Ekonomi İşletme ve Yönetim Dergisi, 7(2), (2023): 192-222. https://doi.org/10.7596/jebm.31122023.001
74. Yeni Şafak. “Hac İnanç Turizmine Dönüşmemeli.” 15 Aralık 2012. Erişim 10 Mayıs 2026. https://www.yenisafak.com/gundem/hac-inanc-turizmine-donusmemeli-436120
75. Yıldırım, Oğuzhan. “Tüketim Toplumunda Din ve Dini Değerlerin Metalaşması.” Olgu Sosyoloji Dergisi 2, no. 1 (2023): 1–8. https://doi.org/10.58632/olgusos.1279609
76. Yılmaz, Ali, “Mekkeli Müşriklerin Hz. Muhammed’e Karşı Aşırı Muhalefetlerinin Öteki Yüzü”. Kilis 7 Aralık Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi - Journal of the Faculty of Theology 6/10 (Haziran/June 2019): 59-89.
77. Yılmaz, Havva. (2024). Consumption, Leisure Activities, Socialization Processes, and Spatial Practices in Bağdat Avenue (Doctoral dissertation, Marmara Universitesi (Turkey)).
78. Yüksel, Mücahit. “Kâbe’nin Tarihi ve Anlamı Üzerine Bazı Tespitler.” Çukurova Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 23/1 (2023): 217-218.
79. Yüksel, Mücahit. “Varaka b. Nevfel’in Hayatı ve Hz. Peygamber İle İlişkilerine Dair Rivâyetlerin Tahlili”. Mütefekkir 9/17 (01 Haziran 2022): 41-60. https://doi.org/10.30523/mutefekkir.1128617.