Mimar Giulio Mongeri’nin Anadolu’da İnşa Ettiği Banka Yapılarında Selçuklu İzleri

Öz

Birinci Ulusal Mimarlık Akımı 1908-1930 yılları arasında, Türk mimarisi ve sanatındaki klasikleşmiş bazı unsurları çağdaş yöntemlerle sanata dâhil ederek Anadolu’ya ait milli bir üslup oluşturmayı amaçlamıştır. Osmanlı’nın son, Türkiye Cumhuriyeti’nin ilk yıllarına rastlayan bu mimarlık evresi, Türk neoklasik özellikler taşımaktadır. Birinci Ulusal Mimarlık Dönemi’nde, ağırlıkla dinî mimari yerine kamu ve sivil yapıları inşa edilmiştir. Bu üslubun en belirleyici unsurlarından biri cephelerde ve yer yer iç mimaride Osmanlı ve Selçuklu Dönemi mimari elemanlarının ve süslemelerinin kullanımıdır. Çalışma çerçevesinde İtalyan kökenli Türk vatandaşı mimar Giulio Mongeri’nin inşa ettiği kamu yapılarından olan bankalar, benzer Selçuklu süslemeleri açısından incelenmiştir. Mimarın inşa etmiş olduğu banka yapıları; Ankara’da Osmanlı, Ziraat ve İş Bankası binaları, İzmir Osmanlı Bankası, Aydın, Adana, Eskişehir, Kütahya ve Manisa Ziraat Bankası şube binalarıdır. Bu yapılar süsleme açısından incelendiğinde, Ankara ve İzmir Osmanlı Bankaları, Ankara ve Eskişehir Ziraat Bankaları ve Ankara İş Bankası’nda Selçuklu Dönemi’ne ait etkiler barındıran örnekler tespit edilmiştir. Mongeri’nin inşa etmiş olduğu bu beş banka yapısında, süsleme açısından Selçuklu izlerine rastlanmaktadır. Tespit edilen on dokuz ayrı tipteki Selçuklu üslubuna benzer örnek, yapıların hem içinde hem de dışında birden fazla noktada görülmektedir. İki dönem arasında, malzeme, teknik ve süsleme konumları farklılaşsa da süsleme içeriği büyük oranda benzer özellikler göstermektedir. Bu çalışmanın amacı, Birinci Ulusal Mimarlık Akımı’nın önemli temsilcilerinden Giulio Mongeri’nin inşa ettiği banka yapılarında yer alan Anadolu Selçuklu sanatına ait süslemelerin incelenmesini içermektedir. Yöntem olarak, iki ayrı dönem süslemeleri karşılaştırılarak benzerlikler, farklılıklar ve olası sanatsal etkilenmeler araştırılmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Anadolu Selçuklu Sanatı
• Giulio Mongeri
• Birinci Ulusal Mimarlık Akımı
• Süsleme
• Türk-İslam Sanatları Tarihi

Seljuk Influences in the Bank Buildings Designed by Giulio Mongeri in Anatolia

Öz

The First National Architectural Movement (1908–1930) sought to establish a national architectural style rooted in Anatolia by incorporating selected classical elements of Turkish architectural tradition into contemporary design approaches. Coinciding with the late Ottoman and early Republican periods, it reflects Turkish neoclassical traits. During the First National Architectural Movement, public and civic buildings were prioritized over religious architecture. A defining feature was the use of Ottoman and Seljuk-era elements and ornamentation, mainly on facades but also in interiors. Within this framework, the study examines the bank buildings designed by Giulio Mongeri, an Italian-born architect who later became a Turkish citizen and one of the prominent representatives of the First National Architectural Movement, with particular emphasis on decorative elements associated with Anatolian Seljuk art. The corpus consists of the Ottoman Bank, Ziraat Bank, and İş Bank buildings in Ankara, the Ottoman Bank in İzmir, and the Ziraat Bank buildings located in Aydın, Adana, Eskişehir, Kütahya, and Manisa. Among these structures, decorative programs displaying formal affinities with Anatolian Seljuk ornamentation were identified in the Ottoman Bank buildings in Ankara and İzmir, the Ziraat Bank buildings in Ankara and Eskişehir, and the Ankara İş Bank building. Across these five buildings, nineteen ornamental examples comparable to Anatolian Seljuk decorative forms were identified at multiple locations in both interior and exterior spaces. Although materials, techniques, and applications differ between the Seljuk and early 20th-century contexts, the decorative content shows significant parallels. The study aims to examine the ornamental elements derived from Anatolian Seljuk art in the bank buildings designed by Giulio Mongeri, one of the prominent representatives of the First National Architectural Movement. Methodologically, the study compares ornamental practices from the two periods in order to identify similarities, differences, and possible patterns of artistic influence.

Anahtar Kelimeler

• Anatolian Seljuk Art
• Giulio Mongeri
• First National Architectural Movement
• Decoration
• History of Turkish-Islamic Arts

Kaynakça

1. Akdağ, Güneş. “Ankara’da I. Ulusal Mimarlık Dönemi Banka Binalarında Cephe Düzeni ve Süsleme (1926-1929).” Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Gazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, 2019.
2. Apa Kurtişoğlu, Gülay. Anadolu Selçuklu Dönemi Ahşap Minberleri. Konya: Selçuklu Belediyesi, 2015.
3. Arıkan, Zeki. "Yirmisekiz Çelebi Mehmet Efendi." İslam Ansiklopedisi, C. 43. Diyanet Vakfı Yayınları, İstanbul, 2013, 551-552.
4. Bornovalı, Sedat. "Bir İtalyan Mimarın İlk Ankara Ziyareti-Giulio Mongeri-1897." Ankara Araştırmaları Dergisi 4/2 (2016): 131-157.
5. Cündioğlu, Dücane. Sanat ve Felsefe. İstanbul: Kapı Yayınları, 2016.
6. Çaycı, Ahmet. Oryantalizm, Oksidentalizm ve Sanat. İstanbul: İnsan Yayınları, 2015.
7. Çinici, Damla. "Başkent Ankara’nın İnşasında Etkin Bir Mimar: Giulio Mongeri ve Yaşam Öyküsü." Ankara Araştırmaları Dergisi 3/1 (2015): 13-41.
8. Duran, Remzi. "Türk Süsleme Sanatlarının Ortak Motifi Nevruz Çiçeği." Türk Dünyası İncelemeleri Dergisi 2 (1997): 125-171.

9. Dursun, Şükrü. "Keykubadiye Sarayı Geometrik Süslemeli Sıraltı Çinileri." Adıyaman Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi 14/37 (2021): 639-675.
10. Dündar, Mesut. "Cumhuriyetin İlk Mimarlarından Giulio Mongeri’nin Ankara’daki Banka Yapıları." Cumhuriyetimizin 80. Kuruluş Yıldönümü Anı Kitabı. Ankara: Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Yayınları, 2004, 345-360.
11. Kaya, Aylin, Işıl Çokuğraş Bağdatlıoğlu ve Nuran Kara Pilehvarian. "Osmanlı Bankası’nın Tarihi Şube Yapıları ve Günümüz Kullanım Şekillerinin İrdelenmesi." Yakın Mimarlık Dergisi 6/1 (2022): 54-84.
12. Koçak, Kıvanç. “Birinci Ulusal Mimarlık Döneminin Başlangıç Süreci Üzerine.” Sanat Tarihi Alanında Bilimsel Araştırmalar, Yunus Aslan (Ed.), 38-48. Afyonkarahisar: Yaz Yayınları, 2026.
13. Mongeri, Giulio. “Da Costantinopoli ad Angora”. Illustrazione Italiana 25/40 (1898): 234-236.
14. Pfeiffer-Taş, Şule ve Rabia Temel. "Giulio Mongeri’nin Erken Cumhuriyet Dönemi Yapısı Eskişehir Ziraat Bankası’nın Kültürel Miras Yönetimi Kapsamında İncelenmesi." Art-Sanat Dergisi 14 (2020): 349-384.
15. Saban, Duygu. "Giulio Mongeri'nin Banka Tasarım İlkeleri- Ziraat Bankası Adana Şubesi Örneği." Çukurova Araştırmaları Dergisi 2/2 (2016): 115-129.
16. Saban, Duygu. "Giulio Mongeri'nin Anadolu'daki İzleri: Ziraat Bankası Şube Binaları." Mimarlık 405 (2019): 73-77.
17. Sözen, Metin. Cumhuriyet Dönemi Türk Mimarlığı. İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, 1984.
18. Sözen, Metin ve Mete Tapan. 50 Yılın Türk Mimarisi. İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, 1973.
19. Yaldız, Esra ve Özge Parlak. "Birinci Ulusal Mimarlık Dönemi Kamu Yapıları." Social Sciences Studies Journal 4/24 (2018): 4930-4947.