Yuan Hanedanı’nda Posta (Yam) Teşkilatı

Öz

Moğollar kısa sürede genişleyen egemenlik alanlarını etkin bir şekilde yönetebilmek amacıyla güçlü bir ulaşım ve iletişim ağı kurma ihtiyacı duymuştur. Bu doğrultuda posta teşkilatı ilk kez Cengiz Kağan Döneminde kurulmaya başlanmıştır. Söz konusu teşkilat halefi Ögeday Kağan Döneminde gerçekleştirilen reformlarla daha sistematik ve işlevsel bir yapıya kavuşturulmuştur. Möngke Kağan Döneminde de faaliyetlerini sürdüren bu sistem, Kubilay Kağan’ın Kuzey ve Güney Çin’i ele geçirerek Yuan Hanedanı’nı (1260-1368) kurmasıyla birlikte özellikle Çin topraklarında daha gelişmiş ve kurumsal bir nitelik kazanmıştır. Bu dönemde posta ağı devletin merkezi yönetim ile taşra arasındaki bilgi ve emir iletimini sağlamakla sınırlı kalmayıp, diplomatik, askerî ve ekonomik süreçlerin devamlılığında da önemli bir rol oynamıştır. Moğolların bu posta sistemi yalnızca Yuan Hanedanı’nda değil, aynı zamanda Cengiz Kağan’ın diğer halefleri tarafından kurulan Çağatay Hanlığı (1227-1370), Altın Orda Hanlığı (1241-1502) ve İlhanlı Devleti’nde (1256-1353) de benzer biçimlerde uygulanmıştır. Bu çalışmada öncelikli olarak Kubilay Kağan’ın Çin’de kurduğu Yuan Hanedanı’na ait posta teşkilatı detaylı olarak incelenmiştir. Bu çerçevede dönemin başta Çince olmak üzere farklı dillerdeki kaynak ve araştırma eserleri titizlikle değerlendirilerek, Yuan Hanedanı Döneminde posta teşkilatının kuruluş süreci, idarî yapısı, teşkilatta görev yapan personellerin statüsü ve görevleri, sistemin işlevleri ile faaliyetlerin finansmanına ilişkin kapsamlı bir analiz sunulmuştur.

Anahtar Kelimeler

• Moğollar
• Kubilay Kağan
• Yuan Hanedanı
• Posta Teşkilatı
• Yam

Posta (Yam) Organization in the Yuan Dynasty

Öz

The Mongols in order to effectively govern their rapidly expanding domains, felt the need to establish a strong transportation and communication network. In this context, the postal system was first initiated during the reign of Chinggis Qaghan. This institution was given a more systematic and functional structure through the reforms carried out under his successor, Ögedei Qaghan. Continuing its operations during the reign of Möngke Qaghan, the system acquired a more advanced and institutional character—particularly within Chinese territories—when Kublai Qaghan conquered North and South China and established the Yuan Dynasty (1260–1368). In this period, the postal network not only facilitated the transmission of information and orders between the central government and the provinces, but also played a crucial role in maintaining diplomatic, military, and economic processes. This postal system was not limited to the Yuan Dynasty, but was also implemented in similar forms by other successors of Genghis Qaghan, including the Chagatai Khanate (1227–1370), the Golden Horde (1241–1502), and the Ilkhanate (1256–1353). This study primarily examines in detail the postal system of the Yuan Dynasty established by Kublai Qaghan in China. In this regard, sources and scholarly works from the period—chiefly in Chinese but also in other languages—have been meticulously analyzed to present a comprehensive examination of the establishment process of the postal system during the Yuan Dynasty, its administrative structure, the status and duties of personnel employed within the institution, its functions, and the financing of its operations.

Anahtar Kelimeler

• Mongols
• Kublai Qaghan
• Yuan Dynasty
• Postal System
• Yam

Kaynakça

1. Allsen, Thomas. “The Cambridge History of China.” içinde The Rise of the Mongolian Empire and Mongolian Rule in North China, ed. Denis Twitchett – John K. Fairbank, vol. 6, 321-413. New York: Cambridge University Press, 1994.
2. Allsen, Thomas T. “The Cambridge History of Inner Asia: The Chinggisid Age.” içinde Mongols As Vectors for Cultural Transmission, ed. Nicola Di Cosmo, Allen J. Frank, ve Peter B. Golden, 135-154. New York: Cambridge University Press, 2009.
3. Anonim. Moğolların Gizli Tarihi. çev. Ahmet Temir. Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi, 1986.
4. Anonim. Yuan Dianzhang 元典章. haz. Hong Jinfu 洪金富. Taiwan Taibei 臺灣台北: Zhongyang Yanjiuyuan Lishi Yuyan Yanjiusuo 中央研究院歷史語言研究所, 2016.
5. Baohai, Dang 党宝海. Mengyuan Yizhan Jiaotong Yanjiu 蒙元驿站交通研究. Beijing 北京: Kunlun Chubanshe 昆仑出版社, 2006.
6. Cüveynî, Ata Melik. Alaaddin, Tarih-i Cihan Güşa. çev. Mürsel Öztürk. Ankara: Türk Tarih Kurumu, 2013.
7. Chaoyun, Chen 陈朝云, ve Jianli, Huai 淮建利. “Shilun Yuandai Guanyuan De Chengyi Jiedai Zhidu 试论元代官员的乘驿接待制度.” Zhongzhou Xuekan 中州学刊, No. 4 (1997): 145-148.
8. Chengwei, Guo 郭成偉. Zhonghua Chuanshi Fadian: Dayuan Tongzhi Tiaoge中華傳世法典: 大元通制條格. Beijing 北京: Falü Chubanshe 法律出版社, 1999.

9. Eğilmez, Savaş ve Bayram Kalkan, Gönül. “Moğollarda Yam (Posta/Haberleşme) Teşkilatı.” Turcology Research 77 (2023): 164-171.
10. Fazlullah Hemedânî, Reşîdüddin. Câmiu’t-Tevârih. haz. Muhammed Ruşen - Mustafa Musevi. Tahran: Neşr-i Elburz, 1373 [1994].
11. Fengyun, Xu 许风云. “Yuandai Neimenggu Yilu Jiaotong Yanjiu 元代内蒙古驿路交通研究.” Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi., Neimenggu Daxue 内蒙古大学, 2017.
12. Ganfang, Shen 沈乾芳. “Yuandai Zhanchi Yanjiu 元代站赤研究.” Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi., Yunnan Shifan Daxue 云南师范大学, 2005.
13. Gaohua, Chen 陈高华. “Yuandai De Yizhan (Zhanchi) 元代的驿站 (站赤).” Whenhuashi Zhishi 文化史知识, Vol. 3 (1985): 67-70.
14. Gong, Zhao, Daya, Peng, ve Ting, Xu. Cengiz İmparatorluğu Hakkında İlk Tarih Kayıtları: Meng Ta Pei Lu ve Hei Ta Shi Lu. çev. Ankhayar Danuu. İstanbul: Ötüken Neşriyatı, 2012.
15. İbn Battûta Tancî, Ebû Abdullah Muhammed. İbn Battûta Seyahatnâmesi. çev. A. Sait Aykut. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları, 2004.
16. Jackson, Peter. “The Cambridge History of Inner Asia: The Chinggisid Age.” içinde The Mongol Age in Eastern Inner Asia, ed. Nicola Di Cosmo, Allen J. Frank, ve Peter B. Golden, 26-45. New York: Cambridge University Press, 2009.
17. Jin, Jie 解縉 vd. Yongle Dadian 永樂大典. Beijing 北京: Zhonghua Shuju 中華書局, 1986.
18. Jun, Zhang 张俊. “Menggu Yizhan Yu Xinxi Chuanbo 蒙元驿站与信息传播.” Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi., Jilin Daxue 吉林大学, 2008.
19. Kim, Hongdong. “The Postal Relay System in Western Asia under the Mongol Rule and Ghazan Khan’s Reform.” The Journal of Northeast Asian History, XIX/1 (2022): 45-85.
20. Lian, Song 宋濂. Yuanshi 元史. Beijing 北京: Zhonghua Shuju 中華書局, 1976.
21. Lunian, Yu 俞鹿年. Zhongguo Guanzhi Dacidian 中国官制大辞典. Haerbin 哈尔滨: Heilongjiang Renmin Chubanshe 黑龙江人民出版社, 1992.
22. Matsui, Dai. “Mongol Globalism Attested by the Uigur and Mongol Documents from East Turkestan.” Studies in the Humanities Cultural Sciences, No. 22 (2009): 33-42.
23. Nianci, Pan 潘念慈. “Guanyu Yuandai De Yichuan 关于元代的驛传.” Lishi Yanjiu 历史研究, No. 2 (1959): 59-84.
24. O. Hucker, Charles. A Dictionary of Official Titles in Imperial China. Taipei: Southern Materials Center, INC., 1985.
25. Özyetgin, A. Melek. Eski Türk Vergi Terimleri. Ankara: Köksav, 2004.
26. Polo, Marco. Dünyanın Hikâye Edilişi. çev. Işık Ergüden - Z. Zühre İlkgelen. İstanbul: Ötüken Neşriyatı A.Ş., 2019.
27. Rossabi, Morris. Kubilay Han: Yaşamı ve Dönemi. çev. Özgür Özol. İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, 2015.
28. Shaomin, Ke 柯劭忞. Xin Yuanshi 新元史. Changchun 长春: Jilin Renmin Chubanshe 吉林人民出版社, 1995.
29. Shumin, Mo 默书民. “Mengyuan Youyi Yanjiu 蒙元邮驿研究.” Yayınlanmamış Doktora Tezi., Jinan Daxue 暨南大学, 2004.
30. Shusen, Qiu 邱树森. Yuanshi Cidian 元史辞典. Shandong 山东: Shandong Jiaoyu Chubanshe 山东教育出版社, 2002.
31. Spuler, Bertold. İran Moğolları: Siyaset, İdare ve Kültür-İlhanlılar Devri (1220-1350). çev. Cemal Köprülü. Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi, 1957.
32. Tianjue, Su 蘇天爵. Yuan Wenlei元文類. Shanghai 上海: Shangwu Yinshuguan 商務印書館, 1938.
33. Vér, Márton. “The Postal System of the Mongol Empire in Northeastern Turkestan.” PhD Dissertation., University of Szeged Doctoral School of History Medieval Studies Program, 2016.
34. Yongwei, Zhang 张永伟. “Lun Yuandai Zhibi 论元代纸币.” Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi., Neimenggu Daxue 内蒙古大学, 2013.
35. Yunquan, Li 李云泉. “Lüeji Yuandai Yizhan De Zhineng 略击元代驿站的职能.” Shandong Shida Xuebao 山东师大学报, No. 2 (1996): 35-38.
36. Xinmin, Ye 叶新民. “Yuandai Tongzhizhe Dui Zhanhu De Boxue He Yapo 元代统治者对站户的剥削和压迫.” Neimenggu Daxue Xuebao 内蒙古大学学报, No. 11, (1979), 65-76.
37. Xinmin, Ye 叶新民, “Yuan Shangdu De Yizhan 元上都的驿站”, Menggushi Yanjiu 蒙古史研究, No. 2 (1985): 80-87.
38. Xinmin, Ye 叶新民. “Yuandai Yizhan De Zhiying Zhidu 元代驿站的祗应制度.” Menggushi Yanjiu 蒙古史研究, No. 9 (2007): 86-93.
39. Xiaoxu, Hu 胡晓旭. “Yuandai Jidipu Lüeshu 元代急递铺略述.” Yinshan Xuekan 阴山学刊, XXVIII/4 (2015): 82-87.