The Image of The Saldjūḳid Dynasty in Contemporary Authors

Öz

In almost all sources that refer to the Saldjūḳids, significant accounts concerning the dynasty are found. These accounts generally portray the dynasty’s image in positive terms. Indeed, among the Muslim authors of the Middle Ages, it is difficult to find anyone who expressed a negative opinion about the Saldjūḳid rulers. Such favorable evaluations appear consistently across a wide range of authors. Nevertheless, it is undeniable that some rulers belonging to the dynasty displayed a tendency toward the use of force. However, these rulers often sought religious legitimacy for their actions and justified their resort to violence as a political necessity. Every sovereign, by law, possessed the right to discipline or suppress those who rebelled or instigated uprisings against his authority—an entitlement that sometimes necessitated severe measures. Therefore, based on such historical records, it becomes possible to draw certain conclusions regarding the overall image of the Saldjūḳid dynasty. This study selects representative examples from authors of diverse intellectual and social backgrounds who expressed opinions about the Saldjūḳid dynasty. All of these authors lived during the Saldjūḳid era and were contemporaries of various branches of the dynasty. Some were Saldjūḳid subjects who held administrative positions within the state. The works of Niẓām al-Mulk, Nadjm al-Dīn al-Rāzī, Ras̲h̲īd al-Dīn Faḍlullāh, ʿAbd al-Jalīl Qazvīnī, and Matthew of Edessa have been examined to evaluate their reflections on the image of the Saldjūḳid dynasty. Accordingly, the study aims to shed light on how the image of the Saldjūḳid dynasty and its rulers was constructed within their own historical context and to propose a prototype for this dynastic image. One of the key arguments advanced in this paper is that the Saldjūḳid conception of governance can be defined within a framework of “politics of peace.” In this respect, the specific political approach adopted by the dynasty is identified as the Saldjūḳid Peace. The observation that not only the Great Saldjūḳid sultans but also the rulers of the dynasty’s provincial branches pursued similar pacific policies allows for a meaningful comparison between this mode of governance and the Roman concept of Pax Romana. Consequently, the study emphasizes the notion of Saldjūḳid Peace (Pax Seldjūkia) as a foundational principle underlying the distinctive Saldjūḳid administrative tradition and as a central element shaping the dynasty’s historical image.

Anahtar Kelimeler

• Saldjūḳids
• Dynasty
• Image
• Medieval
• Pax.

Çağdaş Müelliflerde Selçuklu Hanedan İmajı

Öz

Selçuklulardan bahseden hemen bütün kaynaklarda hanedan hakkında önemli kayıtlar yer almaktadır. Bu kayıtlar umumiyetle hanedanın imajını olumlu vasıflarla anarlar. Öyle ki Orta Çağ [A1.1][A1.2]müslüman müellifleri arasında Selçuklu hanedanı hakkında olumsuz söz söyleyen yok gibidir. Bu müspet düşünceler müelliflerin çoğunda vardır. Buna karşın hanedana mensup hükümdarlar arasında kuşkusuz şiddete mütemayil sultanlar da vardı. Bunlar eylemleri için hem dinî bir meşruiyet aramışlar hem de şiddet içeren uygulamalarını siyasi şartlar icabı tahakkuk ettirmişlerdir. Zira her hükümdar yasal olarak kendisine başkaldıran veya ayaklanma çıkaran unsurları tedip etme hakkına sahipti. Bu da sert tedbirlere başvurmayı gerektirebiliyordu. Dolayısıyla bu türden kayıtlara bakılarak Selçuklu hanedanının imajı hakkında bazı tespitler yapılabilmektedir. Burada hanedan hakkında görüş bildiren müelliflerden farklı çevrelere mensup olanlar arasında birer örnek alınmıştır. Bunların tamamı Selçuklu çağında yaşamış ve hanedanın muhtelif kollarıyla çağdaş olan müelliflerden oluşmaktadır. Bazısı Selçuklu tebaası olup devlet memuriyetinde bulunmuştur. Bu müelliflerden Nizâmülmülk, Necmeddîn Râzî, (Necmeddîn-i Dâye) Reşîdüddin Fazlullâh-ı Hemedânî, Abdulcelil el-Kazvînî ve Urfalı Mateos’un eserlerinde imaja ilişkin kayıtlar makalede değerlendirmeye tabi tutulmuştur. Böylece Selçuklu hanedanı ve sultanlarının kendi çağında oluşan imajını anlama çabası ortaya konmuş ve hanedanın imajının bir prototipi oluşturulmaya çalışılmıştır. Çalışmada vurgulanan hususlardan biri de yeni bir kavramsallaştırma içinde Selçuklu yönetim anlayışının bir barış siyaseti olarak tescil edilmesidir. Bu çerçevede hanedanın benimsediği hususi siyasetin Selçuklu Barışı olarak adlandırılabileceği belirtilmiştir. Büyük Selçuklu sultanlarının yanı sıra hanedanın şubelerini yöneten hükümdarların da benzer barışçıl siyaseti gütmüş olmaları, bu yönetim tarzının geçmişte Roma İmparatorluğu’nun uyguladığı Roma Barışı (Pax Romana) kavramıyla mukayesesine imkân vermektedir. Makalede Selçuklu Barışı (Pax Selcukia) kavramı, özgün Selçuklu yönetim tarzının temelinde yatan bir anlayış olarak belirlenmiş ve hanedanın imajının esasını oluşturduğu vurgulanmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Selçuklu
• Hanedan
• İmaj
• Orta Çağ
• Pax.

Kaynakça

1. Adalıoğlu, Hasan Hüseyin ve Coşkun Yılmaz, “Siyâsetnâme”, Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. C.37, TDV Yayınları, Ankara 2009, 304-308.
2. Aka, İsmail. Timur ve Devleti. Ankara: TTK Yayınları, 1991.
3. Apaydın, Hasan. “Abdulcelil el-Kazvinî’nin en-Nakz Adlı Eseri ve Şiiler Hakkındaki Bilgiler”, Şiilik Araştırmaları, TJSS, I/1, (2019): 49-75.
4. Arıkan, Adem. “Büyük Selçuklular Döneminde Şîa.” Yayımlanmamış Doktora Tezi., İstanbul Üniversitesi, 2010.
5. El-Bağdadî, Safiyyüddin Abdülmü’min b. Abdülhakk. Merâsidü’l-Ittılâ alâ Esmâi’l-Emkine ve’l-Bikâ. Ankara: TTK Yay., 2014.
6. Baltacı, Halil. “Bir Tasavvuf Klasiği Olarak Mirsâdü’l-ibâd”, Tasavvuf İlmî ve Akademik Araştırma Dergisi, Sayı: 26, (2010): 13-177.
7. Bardakoğlu, Ali ve Ahmet Özel, “Hanefî Mezhebi”, Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. C.16, TDV Yayınları, Ankara 1997, 1-27.
8. Bardakoğlu, Ali, “İstihsan”, Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. C.23, TDV Yayınları, Ankara 2001, 339-347.

9. Barrow, Reginald H. Romalılar, Çev. E. Gürol. İstanbul: İz Yayıncılık, 2002.
10. Barthold, V. V. Moğol İstilasına Kadar Türkistan. Haz. H. D. Yıldız. Ankara: TTK Yayınları, 1990.
11. Bausani, Alessandro. “Religion in the Saljuq Period”, Türkçe terc. Ali Ertuğrul, “Selçuklu Döneminde Din”, Cumhuriyet Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, Sayı: XI/2, (2007): 441-465.
12. Al-Bondârî. Zubdat al-Nusra va Nuhbat al Usra. Türkçe terc. Kıvameddin Burslan. Irak ve Horasan Selçukluları Tarihi. Ankara: TTK Yayınları, 2. Baskı, 1999.
13. Clavijo, Ruy Gonzales. Anadolu Orta Asya ve Timur. Terc. Ömer Rıza Doğrul, İstanbul: Ses Yayınları, 1993.
14. Gökbörü, H. İbrahim. İbn Hallikân’ın Selçuklu Biyografileri ve Çağdaş Simalar. Ankara: Altınordu Yayınları, 2.Baskı, 2024.
15. İbnü’l-Esîr. el-Kâmil Fi’t-Tarih Tercümesi İslâm Tarihi. C.10, Çev. A. Özaydın. İstanbul: Bahar Yayınları, 1987.
16. İbn Bibi. el-Evamirü’l-Alâiyye fi’l-Umûri’l-Alâiyye-Selçuknâme. Türkçe terc. Mürsel Öztürk, Ankara: TTK Yayınları, 2014.
17. İplikçioğlu, Bülent. Helen ve Roma Tarihinin Anahatları. İstanbul: Arkeoloji ve Sanat Yayınları, 2007.
18. Kafesoğlu, İbrahim. Sultan Melikşah Devrinde Büyük Selçuklu İmparatorluğu. İstanbul: İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fak. Yay., 1953.
19. Karahisârî, Kâsım b. Mahmûd. İrşâdü’l-Mürîd ile’l-Murâd. Mirsâdü’l-İbâd Tercümesi. Haz. A. A. Bilgin ve F. Yıldız, İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Yayınları, 2020.
20. Kayhan, Hüseyin. Irak Selçukluları. Konya: Çizgi Kitabevi, 2001.
21. Kazvinî, Hamdullah Müstevfî. Tarih-i Güzide. Farsça neşr. Abdülhüseyin Nevâî, Tahran: 1339/1960.
22. Kazvinî, Hamdullah Müstevfî. Tarih-i Güzîde. Türkçe çev. Mürsel Öztürk, Ankara: TTK Yayınları, 2018.
23. El-Kazvinî, Nasîreddin Ebu’r-Reşîd Abdülcelîl. Kitâbü’n-Nakz -Ba’zı Mesâlib en-Nevâsıb Fî Nakz Ba’zı Fedâih er-Refâvız. Neşr. Mir Celâleddin Urmevî, Tahran: 1358.
24. Köprülü, M. Fuad. “Anadolu Selçukluları Tarihi’nin Yerli Kaynakları”, Belleten, Cilt: VII, Sayı:27, (Temmuz 1943): 379-521.
25. Köprülü, M. Fuad. Türk Edebiyatı Tarihi. İstanbul: Ötüken Neşriyat, 2. Basım, 1980.
26. Köprülü, M. Fuad. Osmanlı İmparatorluğunun Kuruluşu. Haz. Orhan Köprülü, Ankara: Akçağ Yayınları, 4. Baskı, 2006.
27. Köymen, Mehmet Altay. Selçuklu Devri Türk Tarihi. Ankara: TTK Yayınları, 1989.
28. Köymen, Mehmet Altay. Büyük Selçuklu İmparatorluğu Tarihi, Cilt I, Kuruluş Devri. Ankara: TTK Yayınları, 3. Baskı, 2000.
29. Nizâmü’l-Mülk. Siyâset-Nâme. Haz. M. Altay Köymen, Ankara: TTK Yayınları, 2. Baskı, 2013.
30. Najm Al-Dîn Rāzī Dâya. Mersād al-‘ebād men al-mabdā’ elâ’l-ma‘ād. İngilizce terc. Hamid Algar, The Path of God’s Bondsmen from Origin to Return. New York: Caravan Books, 1982.
31. Necmeddîn Râzî. Mirsâdü’l-İbâd Mine’l-Mebde ile’l-Me‘âd. Farsça neşr. Hüseyin el-Hüseynî en-Nimetullahî, Tahran: 1352 /1933.
32. Necmeddîn-İ Dâye. Mirsâdü’l-İbâd mine’l-Mebde’ ile’l-Me‘âd. Haz. H. Baltacı, İstanbul: Dergâh Yayınları, 2021.
33. Okuyan, Mehmet, “Necmeddîn-i Dâye”, Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. C.32, TDV Yayınları, Ankara 2006, 496-497.
34. Ostrogorsky, Georg. Bizans Devleti Tarihi. Türkçe çev. F. Işıltan, Ankara: TTK Yay., 3. Baskı, 1991.
35. Öngören, Reşat, “Sühreverdiyye”, Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. C.38, TDV Yayınları, Ankara 2010, 42-45.
36. Örs, Derya. “Necmuddîn-i Râzî: Hayatı ve Eserleri”, Nüsha Şarkiyat Araştırmaları Dergisi, Yıl:2, Sayı: 6, (Yaz 2002): 1-34.
37. Özaydın, Abdülkerim, “Nizâmülmülk”, Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. C.33, TDV Yayınları, Ankara 2007, 194-196.
38. Özgüdenli, Osman Gazi, “Reşîdüddin Fazlullâh-ı Hemedânî”, Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. C.35, TDV Yayınları, Ankara 2008, 19-21.
39. Özgüdenli, Osman Gazi. Gâzân Han ve Reformları (1295-1304), İstanbul: Kaknüs Yayınları, 2009.
40. Özen, Şükrü ve Bekir Topaloğlu, “Mâtürîdî” Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. C.28, TDV Yayınları, Ankara 2003, 146-165.
41. Er-Râvendî, Muhammed b. Ali b. Süleyman. Râhatü's-Südûr ve Âyeti’s-Sürûr (Gönüllerin Rahatı ve Sevinç Alameti). Türkçe çev. Ahmed Ateş, Ankara: TTK Yayınları, 1957.
42. Raşîd Al-Dîn Fazlallâh. Câmi‘ al-Tavârîh. II. Cild, 5. Cüz, Yay. A. Ateş, Ankara: TTK Yayınları, 2. Baskı, 1999.
43. Sadruddin Ebu’l-Hasan el-Hüseynî. Ahbârü’d-Devleti’s-Selçukiyye. Terc. Necati Lügal, Ankara: TTK Yayınları, 1943.
44. Spuler, Bertold. İran Moğolları, Siyaset İdare ve Kültür İlhanlılar Devri, 1220-1350. Çev. Cemal Köprülü, Ankara: TTK Yayınları, 3. Baskı, 2011.
45. Togan, Zeki Velidi, “Reşîd-üd-Dîn, Tabîb”, İslâm Ansiklopedisi. C.9, MEB Yayını, İstanbul 1993, 705-712.
46. Turan, Osman. Selçuklular Tarihi ve Türk-İslâm Medeniyeti. İstanbul: Ötüken Neşriyat, 17. Basım, 2014.
47. Turan, Osman. Selçuklular Zamanında Türkiye. İstanbul: Ötüken Neşriyat, 14. Basım, 2016.
48. Urfalı Mateos Vekayi-Nâmesi (952-1136) ve Papaz Grigor’un Zeyli (1136-1162). Türkçe çev. H. D. Andreasyan, Ankara: TTK Yayınları, 2. Baskı, 1987.
49. Uzunpostalcı, Mustafa, Yusuf Şevki Yavuz ve Ali Bardakoğlu, “Ebû Hanife”, Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. C.10, TDV Yayınları, Ankara 1994, 131-145.
50. Yâkût el-Hamavî, Mu’cemü’l-Büldân. Beyrut: Dâr Sâdır, 1979.
51. Yeniçeri, Celal, “Mezâlim”, Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. C.29, TDV Yayınları, Ankara 2004, 515-518.
52. Yılmaz, Hasan Kâmil, “Şehâbeddin Sühreverdî”, Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. C.38, TDV Yayınları, Ankara 2010, 40-42.