Moğol Sürek Avlarının Askerî ve Toplumsal İşlevi

Öz

12 ve 13. yüzyıllarda Moğol toplumunda avcılık; ekonomik bir faaliyet olmanın ötesinde askerî eğitim, siyasal otorite ve toplumsal örgütlenmenin temel unsurlarından biri olarak kurumsallaşmıştı. Çocukluk çağından itibaren başlatılan okçuluk, binicilik ve avcılık eğitimi, her bireyin potansiyel bir savaşçı olarak yetişmesini sağlamış böylece av, savaşın bir devamı niteliğinde zorunlu bir talim işlevi görmüştür. Cengiz Han, avı yasalarla düzenleyerek sürek avlarını (nerge/cerge) devlet mekanizmasının bir parçası hâline getirmiş; geniş alanların kuşatıldığı bu avlar hem disiplin hem de stratejik koordinasyon açısından büyük ölçekli askerî tatbikat niteliği taşımıştır. Av sezonunun gök gözlemlerine göre belirlenmesi, yavru hayvanların öldürülmesinin yasaklanması gibi uygulamalar, avcılığın ritüel ve ekolojik boyutunu da yansıtmıştır. Sürek avlarının icrasında komutanlar, muhafızlar, kuşçular, doğancılar ve av hayvanlarını süren kabileler gibi çok sayıda uzman görev almış; bu yapı av teşkilatının askerî hiyerarşiyle bütünleştiğini göstermiştir. 13. yüzyılın ortalarından itibaren Moğol İmparatorluğu’nun parçalanmasıyla ortaya çıkan İlhanlılar, Yuan Hanedanı, Altın Orda ve Çağatay Hanlığı Dönemleri’nde de bu gelenek sürdürülmüş; hükümdarların siyasal meşruiyetini pekiştiren bir unsur olarak işlev görmüştür. Av kuşları, parslar ve tazılarla yürütülen gösterişli avlar Moğol yönetim kültürünün ayrılmaz bir parçası olarak varlığını korumuştur. Ayrıca sürek avlarının geniş katılımlı yapısı, Moğol toplumunda kolektif hareket kabiliyetinin ve hiyerarşik düzenin sürekli olarak canlı tutulmasına katkı sağlamıştır. Bu çalışma, sürek avlarını yalnızca askerî bir hazırlık faaliyeti olarak ele alan yaklaşımın ötesine geçerek onları Moğol siyasal ve toplumsal düzeninin kurucu unsurlarından biri olarak değerlendirmeyi amaçlamaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Moğollar
• Sürek Avı
• Askerî Eğitim
• Siyasal Otorite
• Sosyal Organizasyon

Destekleyen Kurum

Herhangi bir fon, hibe veya başka bir destek alınmamıştır.

Etik Beyan

Bu çalışmanın hazırlanma sürecinde etik ilkelere uyulmuştur.

The Military and Social Functions of Mongol Collective Hunting

Öz

In 12th and 13th-century Mongol society, hunting was not merely an economic activity; it had become institutionalized as a fundamental element of military preparation, political authority, and social organization. Training in archery, horsemanship, and hunting from early childhood ensured that each individual was raised as a potential warrior, making hunting an essential form of military exercise and an extension of warfare. Genghis Khan codified hunting practices and transformed collective hunts (nerge/cerge) into an institutional component of state organization. These hunts, encompassing vast areas, served as large-scale military exercises in terms of both discipline and strategic coordination. Practices such as determining the hunting season according to celestial observations and prohibiting the killing of young animals reflected the ritual and ecological dimensions of hunting. Numerous specialists, including commanders, guards, falconers, and tribal herders, participated in the execution of driven hunts; this structure demonstrated the integration of hunting organization with military hierarchy. From the mid-13th century onwards, with the disintegration of the Mongol Empire, this tradition continued during the Ilkhanate, Yuan Dynasty, Golden Horde, and Chagatai Khanate periods, functioning as an element that reinforced the political legitimacy of the rulers. Spectacular hunts conducted with birds of prey, leopards, and hunting dogs remained an integral component of Mongol political culture. Furthermore, the participatory character of these collective hunts helped preserve collective discipline and hierarchical organization within Mongol society. This study aims to move beyond approaches that interpret collective hunts solely as forms of military preparation and instead examines them as one of the constitutive elements of Mongol political and social order.

Anahtar Kelimeler

• Mongols
• Collective Hunting
• Military Training
• Political Authority
• Social Organization.

Kaynakça

1. Aknerli Grigor, Okçu Milletin Tarihi, Çev. Hrand D. Andreasyan, İstanbul: Yeditepe Yayınları, 2012.
2. Alinge, Curt, Moğol Kanunları, Çev. Coşkun Üçok, Ankara: Sevinç Matbaası, 1967.
3. Allsen, Thomas, Culture and Conquest in Mongol Eurasia, Cambridge: Cambridge University Press, 2001.
4. Allsen, Thomas, Mongol Imperialism: The Policies of the Grand Qan Möngke in China, Russia, and the Islamic Lands, 1251–1259, Berkeley & Los Angeles: University of California Press, 1987.
5. Allsen, Thomas, The Royal Hunt in Eurasian History, Philadelphia: 2006.
6. Atwood, Christopher P., ed. and trans. The Rise of the Mongols: Five Chinese Sources, Indianapolis: Hackett Publishing Company, 2021.
7. Barbaro, Giosafat, Anadolu’ya ve İran’a Seyahat, Çev. Tufan Gündüz, İstanbul: Yeditepe Yayınevi, 2005.
8. Barthold, V. V., Moğol İstilasına Kadar Türkistan, Çev. Hakkı Dursun Yıldız, Ankara: TTK Yayınları, 1990.

9. Boyle, John Andrew, The Successor of Genghis Khan, Newyork: Columbia University Press, 1971.
10. Chuluu, Khohchahar E. “The Encircling Hunt of Mongolia: Institutional Structures and Socio-Political Implications”, The memoirs of Institute for Advanced Studies on Asia 20/1, 2017, 25-58.
11. Cüveyni, Ata Melik Alaaddin, Tarih-i Cihan Güşa, Çev. M. Öztürk, 3. Cilt, Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları, 1988.
12. Duglat, Mirza Muhammed Haydar, Tarih-i Reşîdî, Çev. Osman Karatay, İstanbul: Selenge Yayınları, 2006.
13. Durmuş, İlhami, “Eski Türk Savaş Araç-Gereç ve Taktiği”, SEMA 4, 2019, 49-70.
14. D’Ohsson, Abraham Constantin, Moğol Tarihi, Çev. Bahadır Apaydın, İstanbul: Nesnel Yayınları, 2008.
15. E. D. Fillips, Mongolı Osnovateli İmperii Velikih Hanov, Çev. O. İ. Perfilyeva, Moskva: Vneştorpress, 2003.
16. Ebulgazi Bahadır Han, Şecere-i Terâkime, Haz. Ölmez Z. K., Ankara: Simurg Yayınları 1996.
17. Eflâkî, Şemsu’d-dîn Ahmed el-‘Arifî, Menâkibu’l-‘ârifîn, I-II, Neşr. Tahsin Yazıcı, İstanbul: 1989.
18. Ferdinand Lessing vd., Mongolian- English Dictionary, Berkeleye-Los Angeles: 1960.
19. Gömeç, Saadettin Yağmur, “Bir Savaş ve Spor Faaliyeti Olarak Sürek Avlarının Önemi”, içinde Türklük Mücahidi Prof. Dr. Halil İbrahim Kafesoğlu Armağanı, ed. Muallâ Uydu Yücel ve Fatma Aysel Ilgın, İstanbul: Milletlerarası Neşriyat Numarası, 2024, 101-109.
20. Hartog, Leo de, Cengiz Han Dünyanın Fatihi, Ankara: Dost Kitapevi, 2003.
21. Hu Sihui, Yin-shan zheng-yao, Trans. Buell, Paul de and Eugene N. Anderson, A Soup for the Qan, Brıll Leiden: 2010.
22. İbn Mühennâ, İbnü-Mühennâ Lûgati, Haz. Aptullah Battal, İstanbul: TDK Yayınları, 1934.
23. İbn Dokmak, “İz Letopisi İbn Dukmaka (Nüzhetü’l-enâm fî târihi’l-İslâm)”, Sbornik Materialov Otnosyaşihsya k İstorii Zolotoy Ordı, Tom: I, İzvleçeniya iz Soçineniy Arabskih V. Tizengauzena, Tipografya İmperatorskoy Akademii Nauk, Sanktpeterburg: 1884.
24. İsakov, Abdrasul, “Kırgızlarda ve Moğollarda On İki Hayvanlı Takvim (VIXV. Yüzyıllar Arası)”, Trakya Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi 6/3, 2013, 161-172.
25. J. D. Latham- W. F. Paterson, Saracen Archery: An English Version and Exposition of a Mameluke Work on Archery (ca. A.D. 1368), London: 1970.
26. Jagchid, Sechin and Paul Hyer, Mongolia’s Culture And Society, Routledge: Westview Press, 2018. Kafalı, Mustafa, Altın Orda Hanlığının Kuruluş ve Yükseliş Devirleri, İstanbul: Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Matbaası, 1976.
27. Karayev, Ömurkul, Çagatayskiy Ulus. Gosudarstva Haydu, Mogulistan, Bişkek: 1995.
28. Kemaloğlu, İlyas, Altın Orda ve Rusya, Rusya Üzerindeki Türk-Tatar Etkisi, İstanbul: Ötüken Yayınları, 2009.
29. Kemaloğlu, İ. & Özyetgin, M.A. Mengü Timur Han’ın Rus Metropoliti Kiril’e Verdiği Yarlık (10 Ağustos 1267), Altın Orda Hanlığına Ait Resmi Yazışmalar, Çev. Kemaloğlu, İ. & Özyetgin, M.A., Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 2018, 61-64.
30. Kemâlu’d-dîn ‘Abdu’r-Rezzâk-i Semerkândî, Matla‘-i sa’deyn ve mecma‘-i bahreyn, I/1, Neşr. ‘Abdu’l- Huseyn Nevâ’î, Tahran: 1372/1993.
31. Kütük, Ahmet, “İslam Türk Devlet/Toplum Geleneğinde Renkler ve Anlamları”, Türkiyat Mecmuası 24, 2014, 133-170.
32. Lane, George, Daily Life ın The Mongol Empire, London: Routledge Curzon Taylor and Francis Group, 2006.
33. Lee, Songja, Odoric Pordenone Seyahatnamesi (1318-1330) (Giriş –Tercüme ve Notlar), İstanbul: Marmara Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü, Basılmamış Yüksek Lisans Tezi, 2015.
34. Marco Polo, Seyahatname (Kubilay Han’ın Sarayında Bir Venedikli), Çev. Leyla Tonguç Basmacı, İstanbul: Alfa Yayınları, 2018.
35. Marco polo, Le Livre des Merveilles, Illustria Librairie des Musées, 2010.
36. May, Timothy, The Mongol Art of War, South Yorkshire: Westholme Publishing, 2007.
37. May, Timothy, Moğol Savaş Sanatı, Çev. Mustafa Uyar, İstanbul: Kronik Yayınları, 2023.
38. Minhac-ı Sirac el- Cüzcani, Tabakat-ı Nasıri, Çev., Mustafa Uyar, İstanbul: Ötüken Neşriyat, 2016.
39. Mîrhând, Mîr Muhammed b. Seyyid Burhânu’d-dîn Hândşâh, Târîh-i ravzatu’s-safâ fî sîreti’l-enbiyâ ve’l- mulûk ve’l-hulefâ, V, Müessese-i Hayyâm ve İntişârât-ı Pîrûz, Tahran 1339/1960.
40. Moğolların Gizli Tarihi, Çev. Ahmet Temir, Ankara: TTK Yayınları, 2019.
41. Ögel, Bahaeddin, Türk Mitolojisi, Cilt 1, Ankara: TTK Yayınları, 2010.
42. Özcan, Altay Tayfun, Moğol-Rus İlişkileri 1223-1341, Ötüken Yayınları: İstanbul 2022.
43. Özgüdenli, Osman, Moğol İranında Gelenek ve Değişim Gazan Han ve Reformları (1295-1304), İstanbul: Kaknüs Yayınları, 2009.
44. Özel, Esra, “İlhanlılar Döneminde İki Tabip: Nasîrüddin Tûsî ile Reşîdüddin Fazlullâh-ı Hemedânî ve Tıp Alanındaki Eserleri”, Fikriyat Sosyal Bilimler Araştırmaları Dergisi 5(1), (2025), 131-142.
45. Plano Carpinili Johannes, Tatarlar Olarak Andığımız Moğolların Tarihi, Latince aslından çeviren ve notlandıran Altay Tayfun Özcan, İstanbul: Ötüken Yayınları, 2022.
46. R. P. Blake- R. N. Frye, “The History of the Nation of the Archers by Grigor of Akanc”, Harvard Journal of Asian Studies XII, 1949, 269-399.
47. Rachewiltz, Igor de, The Secret History of the Mongolia, New York: 1972.
48. Rashiduddin Fazlullah, Jami’u’t-tawarikh: Compendium of Chronicles, English Translation and Annotation by W. M. Tackston, Harward: 1998.
49. Reşîdüddin Fazlullâh, Hemedanî, Câmiu’t-Tevârîh (İlhanlılar Kısmı), Çev. İsmail Aka, Mehmet Ersan, A. Hesamipour Khelejani, Ankara: TTK Yayınları, 2013.
50. Roux, Jean-Paul, Moğol İmparatorluğu Tarihi, Çev. Aykut Kazancıgil-Ayşe Bereket, İstanbul: Dergah Yayınları, 2018.
51. Ruysbroeckli Willem, Mengü Han’ın Sarayına Yolculuk 1253-1255, ed. Peter Jackson, David Morgan, Çev. Zülal Kılıç, İstanbul: Kitap Yayınevi, 2010.
52. Sarkozı, Alice, “A Mongolian Hunting Ritual”, Acta Orientalia Academiae Scientiarum Hungaricae, XXV, 1972, 191- 208.
53. Seyf-i Herevî, Seyf b. Muhammed b. Ya‘kûb el-Herevî, Târîh-nâme-yi Herât, Neşr., Gulâm- Rizâ Tabâtabâ’î- Mecd, Tahran 1383/2004.
54. Simon De Saint Quentin, Bir Keşiş’in Anılarında Tatarlar ve Anadolu 1245-1248, Terc. Erendiz Ozbayoğlu, Antalya: Daktav, 2006.
55. Spuler, Bertold, İran Moğolları Siyaset, İdare ve Kültür İlhanlılar Devri 1220-1350, Çev. Cemal Köprülü, Ankara: TTK Yayınları, 1987.
56. Uyar, Mustafa, “Vahşi Hayvanlar Üzerine Savaş Pratiği: Ortaçağ Moğol Ordularının Sürek Avları”, Timurlu Tarihine Adanmış Bir Ömür 75. Doğum Yılında Prof. Dr. İsmail Aka’ya Armağan, Editör: Musa Şamil Yüksel, Ankara: Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü Yayınları, 2017.
57. Uyar, Mustafa, Ankbayar Danuu, Cengiz İmparatorluğu Hakkında İlk Tarihi Kayıtları: Meng Ta Pei Lu ve Hei Ta Shi Lu, İstanbul: Ötüken Neşriyat, 2012.
58. Uzluk, Feridun Nafiz, Anadolu Selçukluları Devleti Tarihi III, Ankara: 1952.
59. Vladimirtsov, Yakovleviç, Boris, Çingis Han’ın Yaşamı, Çev. İlhan Aslan, İstanbul: Post Yayınevi, 2022.
60. Vladimirtsov, Yakovleviç, Boris, Moğolların İçtimai Teşkilatı, Moğol Göçebe Feodalizmi, Çev. Abdülkadir İnan, Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 1995.
61. Yakubovskiy, A. Yuryeviç, Altın Ordu ve Çöküşü, Çev. H. Eren, Ankara; TTK Yayınları, 2021.
62. Yıldız, Abdurrahim, “Kültürel Bir Gösterge Olarak Renk Sembolizmi ve Beyaz’ın Kültürel İşlevleri”, Türk Ekini Dergisi 6, 2020, 37-49.