Trade Goods and Prices in Saray, Capital of the Golden Horde, According to Muhammad al-Qūmī’s Shams al-Siyāq

Öz

Medieval accounting ledgers constitute key sources for reconstructing the fiscal systems of premodern states. These records document both state revenues and expenditures in detail. While there are examples of treatises containing accounting records covering the period between the 11th and 14th centuries, there are very few treatises available for the period after this date. For instance, several fiscal accounting records from the Ilkhanid period have survived. In the Timurid period, a rare example of such accounting compilations was produced by Muhammad al-Qūmī, drawing on earlier treatises. Qūmī’s work represents a significant source fort he study of fifteenth century fiscal practices. This study examines Muhammad al-Qūmī’s treatise Shams al-Siyāq and the Merchant records contained within it. It also data on the merchant’s commercial activities Saray, the capital of the Golden Horde, supported by tabulated evidence. The main subject of the study is Qūmī’s treatise entitled Shams al-Siyāq and the trade goods and prices in the Golden Horde capital city of Saray. The article is structured into an introduction and two main sections. The introduction briefly touches upon the founding of the Golden Horde State. It then provides concise information on the founding of the capital city of Saray and its emergence as a trading city alongside the establishment of the state. The first subheading of the study provides information about Muhammad al-Qūmī and his work, Shams al-Siyāq. The second subheading examines information about trade goods in the city of Saray and their prices, accompanied by tables.

Anahtar Kelimeler

• Golden Horde
• Muhammad al-Qūmī
• Shams al-Siyāq
• Saray
• Trade.

Muhammed el-Kumî’nin “Şemsü’s Siyak” Risâlesinde Altın Orda Devleti’nin Başkenti Saray Şehrinde Ticaret Malları ve Fiyatları

Öz

Orta Çağ muhasebe defterleri, devletlerin maliye sistemlerinin kayıt altına alındığı mühim evraklardan birisidir. Bu kayıtlarda devletin tüm girdi-çıktısı defterlere yazılırdı. XI ve XIV. yüzyıllar arasını kapsayan muhasebe kayıtlarını barındıran risâle örnekleri mevcutken bu tarihten sonrası için mevcut risâleler yok denecek kadar azdır. Söz gelimi İlhanlılara ait çeşitli konularda yazılmış ve kayıt altına alınmış maliye muhasebe defterleri mevcuttur. Timurlular döneminde ise bu muhasebe kayıtlarının tek örneği Muhammed el-Kumî tarafından önceki risâleler örnek alınarak meydana getirilerek oluşturulmuştur. Kumî’nin devlet muhasebe kayıtlarını derleyecek tek örnek çalışması XV. yüzyıl maliye çalışmaları bakımından son derece önemlidir. Bu çalışmada Muhammed el-Kumî’nin yazmış olduğu Şemsü’s-Siyak adlı risâlesi ile bu risâlede kayıt altına alınmış bir tacirin ticaret raporları hakkında bilgi verilmiştir. Aynı zamanda söz konusu tacirin Altın Orda başkenti Saray şehrinde yaptığı ticarete dair veriler tablolarla desteklenecek şekilde değerlendirilmiştir. Çalışmanın ana konusunu Kumî’nin Şemsü’s-Siyak adlı risâlesi ile Altın Orda başkenti Saray şehrindeki ticaret malları ve fiyatları teşkil etmiştir. Bu çalışma giriş ve iki alt başlıkta mütalaa edilmiştir. Giriş kısmında Altın Orda Devleti’nin kuruluşuna kısaca değinilmiştir. Ardından devletin kuruluşuyla birlikte başkent Saray şehrinin kuruluşu ve bir ticaret şehri özelliğini kazanmasına dair muhtasar bilgi verilmiştir. Çalışmanın birinci alt başlığında Muhammed el-Kumî ve kaleme aldığı Şemsü’s-Siyak eseri hakkında bilgi verilmiştir. İkinci alt başlıkta ise Saray şehrindeki ticaret malları ve bunların fiyatına dair bilgiler tablolar eşliğinde incelenmiştir.

Anahtar Kelimeler

• Altın Orda
• Muhammed Kumî
• Şemsü’s-Siyak
• Saray
• Ticaret.

Kaynakça

1. Abdullah Püser Muhammed b. Kiya el-Mazenderanî, Risale-i Felekiyye (Kitab-us Siyakat), çev. İsmail Otar, İstanbul: İSMMMO Yayınları 2013.
2. Aka, İsmail, Mirza Şahruh ve Zamanı (1405-1447), Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 1994.
3. Ali b. Muhammed el-Kumî, Şemsü’s-Siyak, Ayasofya Kütüphanesi nr. 3986.
4. Beyani, Şirin, Zen der Asr-ı Moğol, Tahran: Ustad-ı Danişgah-i, 1388.
5. Beyani, Şirin, Moğol Dönemi İran’ında Kadın, çev. Mustafa Uyar, Ankara: TTK Yayınları, 2015.
6. Bostancı, Fatih, “Altın Orda Devleti’nde Yerleşik Hayatın İlk İzleri: Saray Şehri”, Genel Türk Tarihi Araştırmaları Dergisi, 3/6, 2021, 229-240.
7. Bostancı Fatih, Timurlu Devleti’nin İktisadî Yapısı, İstanbul: Efeakademi Yayınları, 2024.
8. Dalsar, Fahri, Türk Sanayi ve Ticaret Tarihinde Bursa’da İpekçilik, İstanbul: Sermet Matbaası, 1960.

9. Ebû Abdullah Muhammed İbn Battûta Tancî, İbn Battûta Seyahatnâmesi, C. I, çev. A. Sait Aykut, İstanbul: Yapı Kredi Yayınları, 2000.
10. Ebu’l Fida, Ebu’l Fida Coğrafyası (Takvim’ül Büldan), çev. Ramazan Şeşen, İstanbul: Yeditepe Yayınları, 2017.
11. el-Ömerî, Mesâlikü’l-ebsâr fî Memâliki’l-emsâr (Türkler Hakkında Gördüklerim ve Duyduklarım), çev. D. Ahsen Batur, İstanbul: Selenge Yayınları, 2014.
12. Ferhnakî, Şahram -Cemşid Nevruzî-Şehram Yusufi Fer-Huşeng Hüsrevbegi, “Avamil-i Müessir ber Vaziyeti Ticaret Horasan ve Maveraünnehir der devran-ı Timuriyan”, Mecelle-i Pejoheşha-i Tarih-i İran ve İslam, 23/1397, 153-176.
13. Frank, Irene-David M. Brownstone, The Silk Road a History, New York: Publication Data, 1986.
14. Frye, Richard Nelson, The History of Ancient Iran, München: C. H. Beck’sche Verlagsbuchhandlung, 1984.
15. Gıyasüddîn b. Hümamüddîn Hüseyin-i Hândmîr, Düstûrü’l-Vüzerâ, tash. Seyyid Nefisî, Tahran: İntişarât-ı İkbal, 1317.
16. Grousset, Rene, Bozkır İmparatorluğu (Attila- Cengiz Han- Timur), çev. M. Reşat Uzmen, İstanbul: Ötüken Yayınları, 2017.
17. Hinz, Walther, “Ein orientalisches Handelsunternehmen im 15. Jahrhundert”, Die Welts des Orients Bd. 1, H. 4, 1950, 313-340.
18. Hinz, Walther, “İslâm’da Ölçü Sistemleri”, çev. Acar Sevim, Türklük Araştırmaları Dergisi, 5/1989, İstanbul: 1990, 1-82.
19. Hinz, Walther, “Lebensmittelpreise im mittelalterlichen Vorderen Orient”, Die Welt des Orients, Bd. 2, H. 1, 1954, 52-70.
20. Hinz, Walther, Die Risālä-ye Falakiyyä Des ‘Abdollāh Ibn Moḥammad Ibn Kīyā al-Māzandarānī Ein persischer Leitfaden des staatlichen Rechnungswesens (um 1363) Wiesbaden: Franz Steiner Verlag GMBH, 1952.
21. İbn Arabşah, Acaibu’l Makdûr, çev. D. Ahsen Batur, İstanbul: Selenge Yayınları, 2012.
22. Kafalı, Mustafa, Altın Orda Hanlığı’nın Kuruluş ve Yükseliş Devirleri, İstanbul: İstanbul Edebiyat Fakültesi Matbaası, 1976.
23. Kalan, Ekrem, “XIII. Yüzyıllarda Kuzey İpek Yolu ve Altın Orda Hanları’nın Ticaret Politikaları”, Avrasya Etüdleri, 45/2015-I, İpek Yolu Özel Sayısı, TİKA, Ankara: 2014.
24. Kallek, Cengiz, “Men”, Diyanet İslam Ansiklopedisi, C. 29, Ankara: Diyanet Vakfı Yayınları, 2005, 105-107.
25. Kemaleddîn Abdurrezak-ı Semerkandî, Matlau’s-Sayen ve’l-Mecmau’l-Bahreyn, C. I-II, II-II, tash. Abdülhüseyin Nevayî, Tahran: Müessese-i Mütalaat-ı Tahkikat-ı Ferhengî, 1372.
26. Kemaloğlu, İlyas, Altın Orda ve Rusya “Rusya Üzerinde Türk-Tatar Etkisi”, İstanbul: Ötüken Yayınları, 2015.
27. Kılıç, Emel, Altın Orda Devleti’nin İktisadi Tarihi (XIII-XV. Yüzyıllar), (Doktora Tezi), Ankara: Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, 2017.
28. Koç, Dinçer, İdil Bulgarları, İstanbul: Selenge Yayınları, 2021.
29. Koç, Dinçer, Altın Orda Tarihi, İstanbul: Bilgeoğuz Yayınları, 2025.
30. Kurat, Akdes Nimet, IV-XVIII. Yüzyıllarda Karadeniz Kuzeyindeki Türk Kavimleri ve Devletleri, Ankara: TTK Yayınları, 2019.
31. Martinez, Arsenio Peter, “Kurumsal Gelişme, Gelirler ve Ticaret”, İç Asya Tarihi Cengizliler Çağı, haz. Nicola Dı Cosmo, Allen J. Frank, Peter B. Golden, ed. Altay Tayfun Özcan, (İstanbul: Kronik Yayınları, 2022) 163-190.
32. M. Małowist, Saraï la Nouvelle, capitale de la Horde d’Or. (R. Kimball, çev.). Western Europe, Eastern Europe and World Development, 13th-18th Centuries içinde ed. Batou & H. Szlajfer, Leiden-Boston: Brill, 2010, 325-338.
33. Merçil, Erdoğan, Selçuklularda Vergiler, İstanbul: Bilge Kültür-Sanat Yayınları, 2021.
34. Minovî, M. and V. Minorsky, “Nasîr al-Dîn Tûsî on Finance”, Bulletin of the School of Oriental and African Studies, VOL. 10, No. 3, 1940, 755-789.
35. Muhammed b. Havend Şah b. Mahmȗd Mîrhând, Târîh-i Ravzatü’s-Sefâ fî Sȋreti’l-Enbiyâ ve’l-Mülûk ve’l-Hulefâ, C. VI/II haz. Cemşid Kiyanfer, Tahran: İntişarat-ı Esatir, 1385.
36. Muhammed Yusuf Vale-i Isfahanî, Tarih-i Holdberin (Tarih-i Timuriyân û Türkmenân), tash. Mir Haşim Muhaddes, Tahran: İntişarât-ı Miras-ı Mektub, 1379.
37. Mukminova, R. G., Ocherki po istorii remesla v Samarkande i Bukhare XVI vv., Taşkent 1976.
38. Mukminova, R. G., Sotsıal’naya Dıfferentsıatsıya Naselenıya Gorodov Uzbekıstana Konets Xv—Xvı vv., Taşkent: Akademia Nuk Uzbekskoy CCR İnstitut İstorii, 1985.
39. Özcan, Altay Tayfun, Moğol-Rus İlişkileri (1223-1341), Ankara: TTK Yayınları, 2017.
40. Özcan, Altay Tayfun, Hazar Kağanlığı ve Etrafındaki Dünya, İstanbul: Kronik Yayınları, 2019.
41. Özcan, Altay Tayfun, Batu (1206-1255) Cengiz Han’ın Batıdaki Mirasçısı, İstanbul: Kronik Yayınları, 2024.
42. Özdal, Ahmet N., Ortaçağ Ekonomisi ve Müslüman Tüccarlar (X-XIV. Yüzyıllar), İstanbul: Selenge Yayınları, 2016.
43. Özdal, Ahmet N., Ortaçağ İslam Dünyasında Ekonomik Ekosistem, İstanbul: Timaş Yayınları, 2019.
44. Özgüdenli, Osman G., “İlhanlı Devrine Ait Anonim Bir Münşe’at Mecmû’ası: Risāla Al-Ṣāḥibiyya”, Belleten, 63/238, 1999, 725-744.
45. Petruşevskiy, İ. P., Zemledeliye Agrarniye Otnoşenya v Irane XIII-XIV Vekov, Moskva-Leningrad: Izdatelistva Akademiyy Nauk SSSR, 1960.
46. Pigolevskiya, N. V. -A. Yu. Yakubovskiy vd., İstoriya İrana s Drevneysih Vremen da Kontsa XVIII veka, İzdatelistva Leningradiskago Universiteta, 1958.
47. Reşîdüddȋn Fâzlûllâh Hamedanȋ, Cȃmi’ü’t-Tevȃrȋh, tash. Muhammed Ruşen-Mustafa Musevi, C. I, Tahran: Miras-ı Mektûb, 1373.
48. Sahillioğlu, Halil, “Dinar”, Diyanet İslam Ansiklopedisi, C. 9, İstanbul: Diyanet Vakfı Yayınları, 1994, 352-355.
49. Sahillioğlu, Halil, “Dirhem”, DİA, Diyanet İslam Ansiklopedisi, C. 9, İstanbul: Diyanet Vakfı Yayınları, 1994, 368-371.
50. Sürücü, Merve -Ensar Macit, “Moğolların Kuzey’e Açılan Kapıları: Saray ve Saray el-Cedid”, Selçuk Türkiyat, 65, 2025, 35-54.
51. Şerafeddin Ali Yezdî, Zafernâme, c. I-II, tash. Abdülhüseyin Nevayî, neşr., Tahran: Meclis-i Şurayî İslamî, 1387.
52. Şihabeddin Abdullah Hafız-ı Ebrû, Zübdetü’t-Tevarîh, c. I-IV, tash. Kemal Hac Seyyid Cevadî, Tahran: Vezaret-i Ferheng û Erşad-ı İslamî, 1380.
53. Yakubovskiy, A.YU., Altın Ordu ve Çöküşü, çev. Hasan Eren, Ankara: TTK Yayınları, 1992.
54. Yeniçeri, Celal, “Bâc”, Diyanet İslam Ansiklopedisi, C. 9, İstanbul: Diyanet Vakfı Yayınları, 1991, 411-413.