Foreign Policy of the Golden Horde State during the Reign of Tokhta Khan

Öz

This study examines the foreign policy of the Golden Horde during the reign of Tokhta Khan (1291–1312) in relation to the internal political struggles that shaped the state’s transformation during this period. Tokhta Khan’s reign represents a crucial transitional phase in which the Golden Horde, after a prolonged period of political instability, began to restore centralized authority. The most significant development in this process was the elimination of Emîr Nogai, who had previously exercised considerable influence and shared power with the khan. Rather than being merely a personal rivalry, the conflict between Tokhta Khan and Nogai reflected a broader political strategy aimed at re-establishing the authority of the central government and strengthening the institutional structure of the Jochid state. Following Nogai’s defeat, Tokhta Khan turned his attention to Azerbaijan, one of the long-standing objectives of Golden Horde foreign policy. Through diplomatic initiatives directed toward the Ilkhanids, he attempted to preserve the Horde’s historical claims over the region; however, efforts to secure cooperation with the Mamluks remained unsuccessful due to the changing balance of power. Relations with the Great Khanate and the Mongol groups of Turkestan were maintained within a cautious and balanced framework. Tokhta Khan’s policy of reconciliation within the Mongol world contributed to the restoration of diplomatic relations and enabled the renewed use of former Jochid territories in China. Thus, his reign should be regarded not only as a period of recovery but also as a formative stage that prepared the political and institutional foundations for the subsequent reign of Özbek Khan (1313–1341).

Anahtar Kelimeler

• Tokhta Khan
• Golden Horde State
• Ilkhanids
• Mamluks
• Yuan
• Politics.

Tokta Han (1291-1312) Dönemi’nde Altın Orda Devleti’nin Dış Politikası

Öz

Bu çalışma, Altın Orda Devleti’nin Tokta Han (1291–1312) Dönemi’nde doğudaki dış politikasını, iç siyasette yaşanan güç mücadeleleriyle bağlantılı olarak incelemektedir. Tokta Han devri, uzun süren fetret yıllarının ardından devletin yeniden merkezî otoriteye yöneldiği bir geçiş evresi niteliği taşımaktadır. Bu sürecin en belirleyici unsuru, iktidar otoritesini fiilen paylaşan Emîr Nogay’ın bertaraf edilmesi (1300) ve bunun ardından Altın Orda’nın dış politikada daha bağımsız ve tutarlı bir çizgiye yönelmesidir. Tokta Han’ın Nogay’la giriştiği mücadele yalnızca bir iktidar çatışması olmayıp, devletin merkezî yapısının yeniden tesis edilmesine yönelik bilinçli bir siyasetin parçası olarak değerlendirilmelidir. Nogay’ın ortadan kaldırılmasından sonra Tokta Han, Altın Orda’nın geleneksel dış politika meselelerinden biri olan Azerbaycan sorununa yeniden yoğunlaşmıştır. İlhanlılar karşısında bu bölge üzerindeki tarihsel haklarını diplomatik yollarla gündeme getirmiş, ancak Memlüklerle ittifak kurma girişimleri dönemin değişen siyasi dengeleri sebebiyle sonuçsuz kalmıştır. Bu durum, Tokta Han’ın dış politikasının büyük ölçüde şartlara bağlı ve sınırlı bir hareket alanına sahip olduğunu göstermektedir. Tokta Han Dönemi’nde Büyük Hanlıkla ve Türkistan Moğollarıyla münasebetler kısıtlı ancak dengeli bir zeminde sürdürülmüştür. Tokta Han, Moğol dünyasında barış ve uzlaşmayı sağlayan bir siyaset izleyerek Büyük Hanlık ve Türkistan Moğolları nezdinde önemli kazanımlar elde etmiştir. Çin’de 1235’te Cuci Ulusu’na tahsis edilen mülklerin yeniden kullanılabilir hâle gelmesi, Tokta Han’ın çok taraflı diplomasi anlayışının somut bir yansımasıdır. Bu gelişmeler, Tokta Han döneminin Altın Orda Devleti için yalnızca bir toparlanma safhası değil, aynı zamanda Özbek Han (1313-1341) devrinin kurumsal ve siyasi zeminini hazırlayan kritik bir dönem olduğunu ortaya koymaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Tokta Han
• Altın Orda Devleti
• İlhanlılar
• Memlükler
• Yuan
• Siyaset.

Kaynakça

1. Alameddin Birzâlî, Târîhu’l-Birzâlî, haz. W. De. Tiesenhausen, çev. İsmail Hakkı İzmirli, Altın Ordu Devleti Tarihine Ait Metinler, İstanbul: Maarif Matbaası, 1941.
2. Allsen, Thomas, “The Rise of the Mongolian Empire and Mongolian Rule in North China”, ed. Herbert Franke, Denis Twitchett, The Cambridge History of China-Alien Regimes and Border State, 907-1368, New York: Cambridge University Press, 1994, 368-372.
3. Badr-ad-Din al-Aynî, Sivyazki Jemçujin-ʿİḳdü’l-cümânfî târîḫi ehli’z-zamân, sob. V. G. Tiezengauzen, Sbornik Materialov Otnosyaşihsiya k İstorii Zolotoy Ordıy. Moskva-Leningrad: İzd. Akademii Nauk SSSR, 1941.
4. Bavbek, O, “Noğay Türkleri”, Türk Kültürü, 257, 1986, 160-165.
5. Berindei, Mihnea, O’riordan, Giustiniana Migliardi, “Venise et la Horde d’or fin XIII e Siècle A propos d’un document inédit de 1324”, Cahiers du Monde Russe et Soviètique, 29, no. 2, 1988.
6. Biran, Michal, “Between Steppe Khanates: Relations Between the Chagataids and the Golden Horde (1260-1370)”, ed. Rafael Khakimov, Marie Favereau, The Golden Horde in World History, Kazan: Sh. Marjani Institute of History of the Tatarstan Academy of Sciences, 2017.
7. Biran, Michal, “Cengiz Han’ın İstilasından Timur’un Yükselişine Kadar Orta Asya’da Moğollar: Ögedey ve Çağatay Soyunun İdareleri”, haz/ed. Nicola di Cosmo, Allen J. Frank, Peter B. Golden – Altay Tayfun Özcan, İç Asya Tarihi-Cengizliler Çağı, İstanbul: Kronik Yayınları, 2022.
8. Bocharov, Sergei G., “Between the Mongols and Byzantium. The Incorporation of the Crimean Peninsula into the State of the Golden Horde”, ed. Victor Cojocaru, Annamária-Izabella Pázsint, Migration and Identity in Eurasia-From Ancient Times to the Middle Ages (269-283), Editura MEGA, Cluj-Napoca 2021.

9. Brătianu, G. I., Recherches sur le Commerce Génois dans La Mer Noire au XIIIE Siècle, Librairie Orientaliste Paul Geuthner, Paris 1929.
10. Demirkent, Işın, Haçlı Seferleri, İstanbul: Dünya Yayıncılık, 2004, 249-256.
11. Eherî, İstoriya Şeyha-Uveysa, sob. V. G. Tiezengauzen, Sbornik Materialov Otnosyaşihsiya k İstorii Zolotoy Ordıy, Moskva-Leningrad: İzd. Akademii Nauk SSSR, 1941.
12. el-Esedî, İz Letopisey İbn Şohbı al Asadi. sob. V. G. Tiezengauzen, Sbornik Materialov Otnosyaşihsiya k İstorii Zolotoy Ordıy, Moskva-Leningrad: İzd. Akademii Nauk SSSR, 1941.
13. el-Ömerî, Mesâlikü’l-ebsâr, haz. W. De. Tiesenhausen, çev. İsmail Hakkı İzmirli, Altın Ordu Devleti Tarihine Ait Metinler, İstanbul: Maarif Matbaası, 1941.
14. Ercan, Ayşe Beyza, “Moğol Tahakkümü Altında Gürcü Krallığı’nda Çıkan İsyan Hareketleri”, Genel Türk Tarihi Araştırmaları Dergisi, 5/9, 2023, 129-144.
15. Hamdallah Kazvînî, Tarih-i Guzide, SbornikMaterialov Otnosyaşihsiya k İstorii Zolotoy Ordıy, Sob.V. G. Tiezengauzen, Moskva-Leningrad: İzd. Akademii Nauk SSSR, 1941.
16. Hrapaçevskiy, R. P., Zolotaya Orda v İstoçnikah (Materyalıy dilya İstorii Zolotoy Ordıy ili Ulusa Cuci)-Kitayskie i Mongolskie İstoçniki. T. 3, Moskva: Nauka, 2009.
17. İbn Haldun, Kniga nazidatelnih primerov i sbornik podlejaşago…Kitâbü’l-ʿİber ve dîvânü’l-mübtedeʾ ve’l-ḫaber, sob. V. G. Tizengauzen, Sbornik Materialov Otnosyaşihsiya k İstorii Zolotoy Ordıy. Moskva-Leningrad: İzd. Akademii Nauk SSSR, 1941.
18. İnalcık, Halil, Kırım Hanlığı Tarihi Üzerine Araştırmalar 1441-1700, İstanbul: Türkiye İş Bankası Yayınları, 2017. Jackson, Peter, The Mongols and the West, 1221-1410, New York: Routledge, 2014.
19. Kafalı, Mustafa, Altın Orda Hanlığının Kuruluş ve Yükseliş Devirleri, İstanbul: Edebiyat Fakültesi Matbaası, 1976.
20. Karamanlı, Hüsamettin M., “Gürcistan”, Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, C-14, TDV Yayınları, İstanbul 1996, 311-313.
21. Kemaloğlu, İlyas, Altın Orda ve Rusya – Rusya Üzerindeki Türk-Tatar Etkisi, İstanbul: Ötüken Neşriyat, 2015.
22. Kıçanov, E. İ., “Svedeniya iz İstorii Dinastii (Yuan Shi) o Zolotoy Orde”, İstoçnikovedeniye İstorii Ulusa Cuci (Zolotoy Ordıy) ot Kalki do Astrahani 1223-1556, Kazan 2001.
23. Kostûkov, V. P., “Buddizm v kulture Zolotoy Ordı”, Tûrkologiçeskiy Sbornik 2007-2008, Moskva: Vostoçnaya Literatura RAN, 2009.
24. Makrîzî, es‘-Sülûk - Kniga putey dilya poznaniya dinastiy tsarskih, sob. V. G. Tizengauzen, Sbornik Materialov Otnosyaşihsiya k İstorii Zolotoy Ordıy, Moskva-Leningrad: İzd. Akademii Nauk SSSR, 1941.
25. Małowist, M. “Saraï la Nouvelle, capitale de la Horde d’Or” transl. Robin Kimball, ed. Batou and Henryk Szlajfer, Western Europe, Eastern Europe and World Development, 13th-18th Centuries, Leiden-Boston: Jean Brill, 2010.
26. May, Timothy, Moğol İmparatorluğu, çev. Ülke Evrim Uysal, İstanbul: Kronik Yayınları, 2021.
27. Mu’îneddîn Natanzî, Müntehabü’t-Tevârîh-î Mu’inî, neşr. Pervîn İstiharî, Tahran: İntişârât-ı Esâtîr, 1383.
28. Mu’izz al-sab (Proslavlyayuşiye Genealogii) İstoriya Kazahstana v Persidskih İstoçnikah, per. Ş. H. Vohidova -Red. A. K. Muminov, İnstitut Vostokovedeniya im. R. B. Suleymanova Ministerstva Obrazovaniya i Nauki Respubliki Kazahstan, T. III, Almatı: Dayk-Press, Almatı 2006.
29. Nüveyri, Nihayetu’l-ereb, haz. W. De. Tiesenhausen, çev. İsmail Hakkı İzmirli, Altın Ordu Devleti Tarihine Ait Metinler, İstanbul: Maarif Matbaası, 1941.
30. Ötemiş Hacı, Çengiz-Nâme, haz. İlyas Kemaloğlu, Ankara: Türk Tarih Kurumu, 2014.
31. Özcan, Altay Tayfun, Moğol-Rus İlişkileri (1223-1341), Ankara: Türk Tarih Kurumu, 2017.
32. Özgüdenli, Osman Gazi, “Ögedey Han” Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, C-14, TDV Yayınları, İstanbul 2007.
33. Poçekayev, R. Yu., “Kitayskiye Vladeniya Zolotoy Ordıy: Adminiistrativno-Pravovoe Polojeniye”, Zolotoordınskoe Nasledie. Materyalı vtoroy Mejdunarodnoy Nauçnoy Konferentsii “Politiçeskaya i Sotsiyalno-Ekonomiçeskaya İstoriya Zolotoy Ordıy”, C. 2: Kazan: Posvyaşennoy Pamyati M. A. Usmanova, 2011.
34. Porsin, A. A., “Nogay i ego rol v politiçeskoy jizni Zolotoy Ordı v 90-e godı XIII veka”, Zolotoordınskaya Tsivilizatsiya, No. 7, 2014.
35. Reşîdu’d-dîn Fazlullâh, Sbornik Letopisey, sob. V. G. Tizengauzen, Sbornik Materialov Otnosyaşihsiya k İstorii Zolotoy Ordıy, Moskva-Leningrad: İzd. Akademii Nauk SSSR, 1941.
36. Reşîdu’d-dîn Fazlullâh, Sbornik Letopisey, Tom. III, (Per. A. K. Arends, Red. A. A. Romaskeviç, E. E. Bertels, A. Yu. Yakubovskiy), İzd. Akademii Nauk SSSR, Moskva Leningrad 1946.
37. Reşîdu’d-dîn Fazlullâh, The Successors of Genghis Khan, trans. John Andrew Boyle, Columbia University Press, New York-London 1971.
38. Reşîdüddin Fazlullah, Câmiu’t-Tevârih (İlhanlılar Kısmı), çev. İsmail Aka, Mehmet Ersan, Ahmad Hesamipour Khelejani, Ankara: Türk Tarih Kurumu, 2013.
39. Rossabi, Morris, Kubilay Han, (Çev. Özgür Özol), İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, 2015.
40. Rükneddin Baybars, Zübdetü’l-fikre fî târîhi’l-hicre, haz. W. De. Tiesenhausen, çev. İsmail Hakkı İzmirli), Altın Ordu Devleti Tarihine Ait Metinler, İstanbul: Maarif Matbaası, 1941.
41. Sağlam, Ahmet, Memlûk Sultanı Nâsır Muhammed b. Kalavun’un Siyasi Faaliyetleri (684-741/1285-1341), (Yayımlanmamış Doktora Tezi), Celal Bayar Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Tarih Anabilim Dalı Tarih Programı, Manisa 2015.
42. Schamiloglu, Uli, “Altın Ordu”, Türkler, çev. B. Keneş, Ankara: Yeni Türkiye Yayınları, 2002.
43. Spuler, Bertold, İran Moğolları. Siyaset, İdare ve Kültür İlhanlılar Devri 1220-1350, Ankara: Türk Tarih Kurumu, 2011.
44. Sürücü, Merve, “Altın Orda Devleti’nde Bir Dönüm Noktası: Emîr Nogay”, Journal of Literature and Humanities, 69, 2022, 1-8.
45. Sürücü, Merve, Altın Orda Devleti’nde Özbek Han Dönemi (1313-1341), (Yayımlanmamış Doktora Tezi), Atatürk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Tarih Bilim Dalı, Ortaçağ Tarihi Anabilim Dalı, Erzurum 2025.
46. Thomas, Allsen, “The Rise of the Mongolian Empire and Mongolian Rule in North China”, ed. Herbert Franke, Denis Twitchett, The Cambridge History of China-Alien Regimes and Border State, 907-1368, New York: Cambridge University Press, 1994.
47. Tsendmaa, Enkhchimeg, “Vzaimootnoşeniya Çagatayskogo ulusa i Zolotoy Ordıy”, Zolotoordınskaya Tsivilizatsiya, №10, 2017, 152-155.
48. Uzelac, Aleksandr, “Echoes of the conflict between Tokhta and Nogai in the Christian World”, Golden Horde Review, 5(3), 2017, 509-521.
49. Vásáry, Istvan, Kumanlar ve Tatarlar (Osmanlı Öncesi Balkanlar’da Doğulu Askerler (1185-1365), çev. Ali Cevat Akkoyunlu, İstanbul: Yapı Kredi Yayınları, 2008.
50. Vassaf, Şihab’ad-din Abdallah İbn Fazlallah, İstorii Vassafa, sob. V. G. Tiezengauzen, Sbornik Materialov Otnosyaşihsiya k İstorii Zolotoy Ordıy, Moskva-Leningrad: İzd. Akademii Nauk SSSR, 1941.
51. Vassâf, Tahrîr-i Târîh-i Vassâf, neşr. Abdu’l-Muhammed Âyetî, Tahran: İntişârât-i Bunyâd-i Ferheng-i İrân, 1336.
52. Vernadsky, George, Moğollar ve Ruslar, çev. Eşref Bengi Özbilen, İstanbul: Selenge Yayınları, 2007.
53. Veselovskiy, N. İ. Han iz Temnikov Zolotoy Ordı Nogay i Ego Vremya. Petrograd 1922.
54. Yakubovskiy, A. Yu., Altın Ordu ve Çöküşü, çev. Hasan Eren, Ankara: TTK Basımevi, 1992.
55. Yurçenko, A. G. “Kakoy Prazdnik Otmetil Han Uzbek v İyune 1334 g.”, Zolotoordınskoe Nasledie: Materialıy Mejdunarodnoy Nauçnoy Konferentsii “Politiçeskaya i sotsialno-ekonomiçeskaya istoria Zolotoy Ordıy (XIII-XV vv.)”, Kazan: Fen, 2009, 110-127.
56. Zehebî, “Târîhu’l-İslâm”, haz. W. De. Tiesenhausen, çev. İsmail Hakkı İzmirli, Altın Ordu Devleti Tarihine Ait Metinler, İstanbul: Maarif Matbaası, 1941.
57. https://Ctext.Org/Dictionary.Pl / Song Lian; Yuan Tarihi, 117. Tomar, Belgütey Cuci Tula Yaqudu Kuanchepuhua Tiemuer Buhua Bölümü (宋濂； 元史， 卷一百十七： 别里古台 术赤 秃剌 牙忽都 宽彻普化 帖木儿不花”)