Waqf Institutions in the Aq Qoyunlu Expansion and Consolidation in the Eastern Black Sea Region
Öz
The socio-political consolidation pursued by the Aq Qoyunlu dynasty in the eastern Black Sea hinterland was largely shaped through planned settlement and architectural development activities centered on waqf (pious endowment) institutions. Existing scholarship has predominantly focused on the military activities and diplomatic relations of the Aq Qoyunlu polity; however, the structural and functional role of waqfs in the process through which the region became a permanent Turkish homeland has not received sufficient scholarly attention. This situation necessitates a comprehensive examination that places waqf institutions at the center of regional domination and consolidation processes. Methodologically, this study is based on the analysis of primary chronicles of the period, most notably the Kitāb-i Diyārbakriyya, together with a paleographic examination of tahrir registers, waqf records, and provincial accounting registers preserved in the Ottoman Archives. These archival sources have been supplemented through field research, including the identification of architectural remains, on-site observations, and visual documentation, thereby enabling a multidisciplinary approach. The findings reveal that the Black Sea strategy initiated during the period of Tur Ali Bey acquired an institutional character through the construction of mosques, zawiyas, and madrasas along the Bayburt–Erzincan–Kelkit–Şebinkarahisar corridor. Concentrated particularly at strategic mountain passes (derbents) and major trade routes, these structures not only provided religious and social services but also functioned as waystations, logistical support centers, and mechanisms for maintaining public order. In this capacity, they strengthened the Turkish presence in the region both juridically and practically. The acceleration of these activities during the reigns of Karayülük Osman Bey and Uzun Hasan, together with the active participation of female members of the dynasty as founders of waqfs, demonstrates that endowment activities extended beyond individual charitable initiatives. Rather, they formed part of a systematic and enduring policy embedded within dynastic tradition. Consequently, the Aq Qoyunlu waqf network clearly demonstrates that the history of Turkish settlement in the eastern Black Sea region cannot be reduced solely to the conquest of Trabzon in 1461. Instead, it reveals that a strong administrative and social infrastructure had already been established prior to the conquest, laying the foundations for the region’s long-term integration into the Turkish-Islamic world.
Anahtar Kelimeler
Akkoyunluların Doğu Karadeniz’de Tutunma Çabaları Bağlamında Tesis Edilen Vakıf Kurumları
Öz
Akkoyunlu Hanedanı’nın Doğu Karadeniz hinterlandında gerçekleştirdiği sosyo-politik konsolidasyon, büyük ölçüde vakıf kurumları etrafında şekillenen planlı iskân ve imar faaliyetleriyle yürütülmüştür. Mevcut literatür, çoğunlukla Akkoyunluların askeri faaliyetleri ve diplomatik ilişkileri üzerinde yoğunlaşmakta; buna karşılık, bölgenin kalıcı bir Türk yurdu hâline gelmesinde, başka bir ifadeyle “vatanlaşma” sürecinde vakıfların oynadığı yapısal ve işlevsel rol yeterince ele alınmamaktadır. Bu durum, vakıf müesseselerinin bölgesel hâkimiyetin tesisindeki önemini merkeze alan kapsamlı bir incelemeyi gerekli kılmaktadır. Çalışmanın metodolojik çerçevesi, Kitâb-ı Diyârbekriyye başta olmak üzere dönemin temel kroniklerinin analizi ile Osmanlı Arşivi’nde yer alan tahrir, evkaf ve muhasebe-i vilayet defterlerinin paleografik incelemesine dayanmaktadır. Arşiv verileri; saha çalışmaları sırasında tespit edilen mimari kalıntılar, yerinde gözlemler ve görsel dokümantasyon yöntemleriyle desteklenmiş, böylece disiplinler arası bir yaklaşım benimsenmiştir. Elde edilen bulgular, Tur Ali Bey Dönemi’nde temelleri atılan Karadeniz politikasının; Bayburt, Erzincan, Kelkit ve Şebinkarahisar hattında inşa edilen cami, zaviye ve medreseler aracılığıyla kurumsal bir nitelik kazandığını ortaya koymaktadır. Özellikle derbent noktaları ve ticaret yolları üzerinde yoğunlaşan bu yapılar, yalnızca dini ve sosyal hizmetler sunmamış; aynı zamanda menzil, lojistik destek ve asayişin sağlanması gibi işlevlerle bölgedeki Türk varlığını fiili ve hukuki açıdan güçlendirmiştir. Karayülük Osman Bey ve Uzun Hasan Dönemleri’nde hız kazanan bu süreçte, hanedan mensubu kadınların vakıf kurucusu olarak aktif rol üstlenmeleri dikkat çekicidir. Bu durum, vakıf faaliyetlerinin bireysel hayır anlayışının ötesinde, hanedan geleneğine eklemlenmiş sistemli bir devlet politikası olarak sürdürüldüğünü göstermektedir. Sonuç olarak, Akkoyunlu vakıf ağı, Doğu Karadeniz’deki Türk iskân tarihinin yalnızca 1461 Trabzon’un fethiyle sınırlı olmadığını; fetih öncesinde güçlü bir idari ve toplumsal altyapının oluşturulduğunu açık biçimde ortaya koymaktadır.
Anahtar Kelimeler
