Enok/İdris Figürü Üzerine Karşılaştırmalı Bir İnceleme

Öz

Semavi dinlerin kutsal metinlerinde ortak şahsiyetler hem benzer hem de farklı anlatılarla yer almaktadır. Bu şahsiyetlerden biri olan Enok, Yahudi, Hıristiyan ve İslam geleneklerinde Hanok, Enoch, Uhnûh ve İdris gibi farklı isimlerle anılmıştır. Ancak kanonik kutsal metinlerde Enok hakkında verilen bilgiler oldukça sınırlıdır. Buna karşılık Enok’un göğe yükselişi, hikmet sahibi oluşu ve semavî konumu etrafında şekillenen anlatılar; Talmud, tefsir ve apokrif literatürde daha ayrıntılı biçimde geliştirilmiştir. Bu çalışma, Enok/İdris figürüne dair anlatıları Yahudi, Hıristiyan ve İslam kaynakları çerçevesinde karşılaştırmalı olarak incelemektedir. Araştırmada öncelikle Tanah, Yeni Ahit ve Kur’an-ı Kerim’de yer alan temel bilgiler ele alınmış; ardından söz konusu anlatıların yorum literatürü ve apokrif metinlerde nasıl genişletildiği değerlendirilmiştir. Bu kapsamda Enok’a nispet edilen Enok Kitabı ile Talmud, tefsir ve bazı apokrif İncil metinleri karşılaştırmalı yöntemle incelenmiştir. Ayrıca Enok/İdris figürünün Hermes geleneğiyle ilişkilendirilmesi, erken dönem kutsal metin verilerinden ziyade sonraki yorum ve hikmet literatürü çerçevesinde değerlendirilmiştir. Çalışmada, Enok/İdris figürünün kanonik kutsal metinlerde sınırlı biçimde temsil edildiği; buna karşılık onun göğe yükselişine ve hikmet sahibi bir şahsiyet oluşuna dair anlatıların sonraki yorum ve apokrif literatürde giderek genişleyen bir gelenek oluşturduğu sonucuna ulaşılmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Dinler Tarihi
• İdris
• Enok
• Hermes
• Karşılaştırmalı İnceleme

A Comparative Study on the Figure of Enoch/Idris

Öz

Shared figures appear in the sacred texts of the Abrahamic religions through both convergent and divergent narrative traditions. One of these figures, Enoch, is referred to by different names such as Hanok, Enoch, Uhnûh, and Idris in Jewish, Christian, and Islamic traditions. However, information about Enoch in the canonical sacred texts is quite limited. In contrast, narratives centered around Enoch's ascension to heaven, his wisdom, and his celestial position are more extensively developed in Talmudic, tafsir (Quranic exegesis), and apocryphal literature. This study comparatively examines the narratives concerning the Enoch/Idris figure within the framework of Jewish, Christian, and Islamic sources. The research first addresses the fundamental information found in the Tanakh, the New Testament, and the Quran; then, it evaluates how these narratives have been expanded upon in tafsir literature and apocryphal texts. Within this framework, the Book of Enoch, traditionally attributed to Enoch, is comparatively analyzed alongside Talmudic literature, tafsir sources, and selected apocryphal biblical texts. Furthermore, the association of the Enoch/Idris figure with the Hermetic tradition has been evaluated within the framework of later commentary and wisdom literature rather than early sacred textual dataThe study concludes that the figure of Enoch/Idris receives only limited representation in canonical sacred texts; however, narratives concerning his ascension and his characterization as a figure endowed with wisdom gradually developed into an increasingly elaborate tradition within later exegetical and apocryphal literature.

Anahtar Kelimeler

• History of Religions
• İdris
• Enok
• Hermes
• Comparative Study

Kaynakça

1. Albayrak, İsmail. “Re-Evaluating the Notion of Isra’iliyyat”. D.E.Ü. İlahiyat Fakültesi Dergisi, 2001, 69-88.
2. Altınel, Tolga Savaş. “Kur’an’ın Kavram ve Bağlam Hassasiyetine Bir Örnek Olarak İdris Peygamber”. Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 61/1 (31 Mayıs 2020), 1-29.
3. Altuntaş, Halil - Şahin, Muzaffer. Kur’an-ı Kerim Meâli. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlıǧı, 12. Baskı., 2005.
4. Asale, Bruk A. “The Ethiopian Orthodox Tewahedo Church Canon of the Scriptures: Neither Open nor Closed”. The Bible Translator 67/2 (2016), 202-222.
5. Bauckham, Richard J. Jude, 2 Peter. London: Word Publishing, 1990.
6. Beydâvî, Nâsırüddîn Ebû Saîd Abdullah b. Ömer el-. Envarü’t-Tenzîl ve Esrârü’t-Te’vîl. çev. Abdülvehhab Öztürk. İstanbul: Kahraman Yayınları, 2011.
7. Birışık, Abdülhamit. “Tefsir”. Türkye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. ed. Yaşar Çolak. 40/281-290. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2011.
8. Bladel, Kevin Van. The Arabic Hermes: From Pagan Sage to Prophet of Science. New York: Oxford University Press, 2009.

9. Colby, Frederick S. Narrating Muḥammad’s Night Journey. Albany: State University of New York Press, 2008.
10. Doniger, Wendy (ed.). Britannica Encyclopedia of World Religions. Chicago: Encyclopedia Britannica, 2006.
11. Erder, Yoram. “The Origin of the Name Idrīs in the Qurʾān: A Study of the Influence of Qumran Literature on Early Islam”. Journal of Near Eastern Studies 49/4 (1990), 339-350.
12. Fowden, Garth. The Egyptian Hermes: A Historical Approach to the Late Pagan Mind. Princeton, New Jersey: Princeton University Press, 1993.
13. Geller, Florentina Badalanova. 2 (Slavonic Apocalypse of) Enoch: Text and Context. Berlin: Max Planck Institute for the History of Science, 2010.
14. Güç, Ahmet - Meydan, Emine. “Barnaba İncili ve Yazmalarının Değeri Üzerine Bir Araştırma”. Celal Bayar Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 189-208.
15. Güngör, Ali İsra. Apokrifler ve Hıristiyan Kutsal Metinleri Arasındaki Yeri Abdurrahman Küçük’e Armağan. Ankara: Berikan Yayınevi, 2017.
16. Gürkan, Salime Leyla. “Talmud”. Türkye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. ed. Yaşar Çolak. 39/550-552. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2010.
17. Harman, Ömer Faruk. “İdris”. Türkye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. ed. Yaşar Çolak. 21/478-480. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2000.
18. Izydorczyk, Zbigniew (ed.). The Medieval Gospel of Nicodemus: Texts, Intertexts, and Contexts in Western Europe. Tempe, Arizona: Arizona Center for Medieval and Renaissance Studies, 1997.
19. James, Montague Rhodes. The Apocryphal New Testament. Oxford: Clarendon Press, 1924.
20. Jeffery, Arthur. The Foreign Vocabulary of the Qur’an. Baroda: Oriental Institute Baroda, 1938.
21. Jones, Alfred. The Proper Names of the Old Testament Scriptures. London, 1856.
22. Joosten, Jan. “The Date and Provenance of the Gospel of Barnabas”. Journal of Theological Studies, 200-215.
23. Kahraman, Ferruh. “Alfabenin İcadı ve Harflerin Kökeni”. Marife Dini Araştırmalar Dergisi 2 (30 Aralık 2020), 759-781.
24. Keskin, Günyüz. Peygamber Enok’un Kitabı. İstanbul: Hermes, 32. Basım, 2011.
25. Koehler, Ludwig - Baumgartner, Walter. Leiden, 2000.
26. Köksal, M. Asım. Peygamberler Tarihi. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 32. Basım, 2024.
27. Kurtubî, Muhammed b. Ahmed el-. el-Câmiʿ li-Ahkâmi’l-Kur’ân. çev. M. Beşir Eryarsoy. İstanbul: Buruc, 1996.
28. Laurance, Richard vd. Peygamber İdris’in İki Kitabı. çev. Oğuz Eser. İstanbul: İdil, 2017.
29. Meral, Yasin. “Talmud”. TUBİTAK Ansiklopedi. 05 Ekim 2025. Erişim 05 Ekim 2025. https://ansiklopedi.tubitak.gov.tr/ansiklopedi/talmud
30. Nickelsburg, George W. E. - VanderKam, James C. 1 Enoch: The Hermeneia Translation. Fortress Press, 2012.
31. Odeberg, Hugo (ed.). 3 Enoch or The Hebrew Book of Enoch. Cambridge: Cambridge University Press, 1928.
32. Oğuz, Seyfettin (ed.). Barnabas İncili. çev. Mehmet Yıldız. Istanbul: Bilge Kültür Sanat, 2013.
33. Orlov, Andrei A. The Enoch-Metatron Tradition. Tübingen: Mohr Siebeck, 2005.
34. Öztürk, Mustafa. “Zülkarneyn”. Türkye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. ed. Yaşar Çolak. 44/564-567. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2013.
35. Pines, Şlomo. “Enoch, Slav Kitabı | Encyclopedia.com”. 05 Ekim 2025. Erişim 05 Ekim 2025. https://www.encyclopedia.com/religion/encyclopedias-almanacs-transcripts-and-maps/enoch-slavonic-book?utm
36. Rabin, Haim. A Comprehensive Etymological Dictionary of the Hebrew Language For Readers of English. Jerusalem: Carta Jerusalem The University Of Haifa, 1987.
37. Razi, Fahreddin er-. Mefatihul Gayb. çev. İsmail Cerrahoğlu. Ankara: Akçağ, 1993.
38. Reeves, John C. - Reed, Annette Yoshiko. Enoch from Antiquity to the Middle Ages. Volume I: Sources from Judaism, Christianity, and Islam. Oxford University PressOxford, 1. Basım, 2018.
39. Sarıkçıoglu, Ekrem (ed.). Diğer İnciller (Apokrif İnciller). Isparta: Fakülte Kitabevi, 2. baskı., 2009.
40. Scholem, Gershom. Major Trends in Jewish Mysticism. New York: Schocken Books, 1995.
41. Taberi, Ebu Cafer Muhammed Bin Cerir’üt. Tarih-i Taberi. 4 Cilt. İstanbul: Sağlam Yayınevi, 2018.
42. Taberi, Muhammed Bin Cerir et-. Taberi Tefsiri. çev. Kerim Aytekin - Hasan Karakaya. İstanbul: Hisar Yayınevi, 1996.
43. Tanman, Hülya. İslam Düşüncesinde Hermes ve İbn’ül Arabi’de Hermetizm. Konya: Necmettin Erbakan Üniversitesi, Yüksek Lisans Tezi, 2019.
44. Torrey, Charles Cutler. The Jewish Foundation of Islam. New Jersey: Jewish Instıtue of Religion Press, 1933.
45. Tsuji, S. “Apocrypha”. New Catholic Encyclopedia I (2nd ed). ed. Berard L. University of Marthaler. 1/558-559. Gale eBooks. Detroit: Thomson/Gale, 2003.
46. Ulusoy, Esra. Hıristiyanlıkta Apokrif Kavramı ve Yeni Ahit’in Apokrifleri. Ankara: Ankara Üniversitesi, 2019.
47. Wheeler, Brannon M. Prophets in the Quran: An Introduction to the Quran and Muslim Exegesis. London; New York: Continuum, 2002. https://doi.org/10.5860/CHOICE.40-3355
48. Zemahşeri, Muhammed el-Harizmi ez-. El-Keşşâf ’an Hakā’ikı Ğavâmidı’t-Tenzîl ve ’Uyûni’l-Ekāvîl fî Vucûhî’t-Te’vîl. ed. Murat Sülün. çev. Muhammed Coşkun. Fatih, İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı, 2018. Encyclopedia Britannica. “Apocalyptic”. 02 Eylül 2025. Erişim 05 Ekim 2025. https://www.britannica.com/topic/apocalypticism
49. “Genesis 5 | Sefaria Library”. Erişim 03 Mayıs 2026. https://www.sefaria.org/Genesis.5
50. “Hadis Veritabanı”. Erişim 26 Ocak 2026. https://www.hadisveritabani.info/hadis/arama?kelime=idris&t=1 “II. Nebukadnezar | Biyografi, Başarılar ve Gerçekler | Britannica”. 27 Eylül 2025. Erişim 16 Ekim 2025. https://www.britannica.com/biography/Nebuchadnezzar-II
51. Kutsal Kitap. New York: Watchtower Bible and Tract Society, 2019.
52. “Sefer HaYashar (Midrash), Book of Genesis, Bereshit | Sefaria Library”. Erişim 03 Mayıs 2026. https://www.sefaria.org/Sefer_HaYashar_(midrash),_Book_of_Genesis,_Bereshit.5?utm