Seljuk–Eastern Roman Interaction in Anatolia and the Formation of Early Anatolian Seljuk Political Authority: Border, Negotiation and Legitimacy up to the Reign of Kilij Arslan I

Öz

This study examines how early Anatolian Seljuk politics was shaped through practices of negotiation, recognition, and the construction of legitimacy within frontier zones. The political vacuum that emerged in Anatolia after the Battle of Manzikert indicates that the advance of the Qutalmishid polity cannot be explained solely through conquest and raiding. The weakening of central authority within the Eastern Roman Empire and ongoing succession struggles enabled Süleymanşâh to establish relations with competing claimants to imperial authority, creating conditions for the emergence of a negotiation-based political order in the frontier region. Through the Treaty of the Drakon River, the pressure zone advancing toward Constantinople was transformed into a frontier regime grounded in mutual recognition, a development that functioned as a source of legitimacy for the Seljuk side. Following the death of Süleymanşâh, relations became increasingly fragile during the period of Abû’l-Qâsim, as diplomatic initiatives by the Eastern Roman Empire and interventions from the Great Seljuk center narrowed the sphere of Seljuk authority around Nicaea. This picture reveals that early Anatolian Seljuk politics was shaped not only through military confrontation but also through negotiation, reciprocal needs, and practices of recognition. A comparative reading of imperial narratives by Anna Komnene, Attaleiates, and Bryennios together with eastern sources such as Matthew of Edessa and Abû’l-Faraj, alongside modern scholarship, makes visible not only the chronology of events but also the layers of political meaning produced by that chronology. In this context, the frontier emerges not merely as a geographical line but as a field of legitimacy operating through taxation and route control, military assistance, and the circulation of symbolic titles and gifts.

Anahtar Kelimeler

• Anatolian Seljuks
• Süleyman İbn Qutalmish
• Eastern Roman Empire
• Frontier Politics
• Legitimacy

Anadolu’da Selçuklu-Doğu Roma Etkileşimi ve Erken Türkiye Selçuklu Siyasetinde Sınır, Müzakere ve Meşruiyet (I. Kılıç Arslan’a Kadar)

Öz

Bu çalışma, erken Türkiye Selçuklu siyasetinin sınır bölgelerinde üretilen müzakere, tanınma ve meşruiyet pratikleri üzerinden nasıl şekillendiğini ele almayı amaçlamaktadır. Malazgirt Meydan Muharebesi’nden sonra Anadolu’da ortaya çıkan siyasî boşluk, Kutalmışoğullarının ilerleyişini sadece fetih ve akınlara bağlı kılmamıştır. Doğu Roma İmparatorluğu’ndaki merkezî otorite zaafı ve süregelen taht mücadeleleri, Süleymanşâh’ın iktidar iddiasındaki güç odakları ile temas kurmasını mümkün kılmış; bu durum sınır sahasında müzakereye dayalı bir siyasî düzenin şekillenmesine zemin hazırlamıştır. İlerleyen süreçte Drakon/Dragon/Dragos/Drakos Çayı Anlaşması’yla Konstantinopolis’e yaklaşan baskı hattı karşılıklı kabullere dayalı bir sınır düzenine dönüşmüş, bu durum Selçuklu açısından meşruiyet üretici işlev görmüştür. Süleymanşâh’ın vefatının ardından Ebû’l-Kâsım döneminde ilişkiler giderek kırılganlaşmış; Doğu Roma’nın diplomatik hamleleriyle Büyük Selçuklu müdahaleleri, Türkiye Selçuklularının İznik çevresindeki iktidar alanını daraltmıştır. Bu tablo erken Türkiye Selçuklu siyasetinin yalnızca askerî çatışmalarla değil müzakere, karşılıklı ihtiyaçlar ve tanınma pratikleri üzerinden de şekillendiğini ortaya koymaktadır. Anna Komnena, Attaleiates ve Bryennios’un aktardığı imparatorluk anlatıları ile Urfalı Mateos, Abû’l-Farac’a ait doğu kaynaklarının modern literatürle birlikte okunması, olayların kronolojisinin yanı sıra bu kronolojinin ürettiği siyasal anlam katmanlarını ortaya çıkarmaktadır. Bu çerçevede sınırın yalnızca coğrafî bir çizgi olmadığı; vergi ve güzergâh denetimi, askerî destek ve sembolik unvan ile armağan dolaşımı aracılığıyla işleyen bir meşruiyet alanı niteliği taşıdığı anlaşılmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Selçuklu
• Süleymanşâh
• Doğu Roma
• Sınır Siyaseti
• Meşruiyet

Kaynakça

1. Abû’l-Farac (Bar Hebraeus). Abû’l-Farac Tarihi. Çev. Ömer Rıza Doğrul. Ankara: Türk Tarih Kurumu, 1999.
2. Akçay, Filiz. Selçuklu Kentleri: Türkiye Selçukluları. Ankara: Gece Kitaplığı, 2023.
3. Akçay, Filiz. “Türkiye Selçuklularının Değişken Sınırları.” Basılmamış Doktora Tezi, Ordu Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Ordu 2020.
4. Akün, Ömer Faruk. “Atsız b. Uvak.” Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, c. 4, 92–93. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 1991.
5. Alıç, Samet. “Afşin et-Türkî”. Maraş Araştırmaları III. Ed. İbrahim Solak ve Samet Alıç. 23-34. Konya: Kahramanmaraş Büyükşehir Belediyesi Kültür Yayınları, 2022.
6. Aliyazıcıoğlu, Zeynep İnan. “XI. Yüzyılda Anadolu’da Norman Şeflerinin Faaliyetleri.” History Studies 10, sy. 1 (Şubat 2018): 8-15.
7. Anna Komnena. Alexiad. Çev. Bilge Umar. İstanbul: İnkılâp Kitabevi, 1996.
8. Anonim. Haçlı Tarihi (Gesta Francorum et Aliorum Hierosolymitanorum). Çev. Ergin Ayan. İstanbul: Selenge Yayınları, 2013.

9. Anonim. Târîh-i Âl-i Selçuk (Selçuknâme). Çev. Halil İbrahim Gök ve Fahrettin Coşguner. Ankara: Atıf Yayınları, 2014.
10. Attaleiates, Michael. Tarih. Çev. Bilge Umar. İstanbul: Arkeoloji ve Sanat Yayınları, 2008.
11. Ayönü, Yusuf. Selçuklular ve Bizans. Ankara: Türk Tarih Kurumu, 2018.
12. Beihammer, Alexander. Byzantium and the Emergence of Muslim-Turkish Anatolia, ca. 1040-1130. London-New York: Routledge, 2017.
13. Beihammer, Alexander D. “The Byzantine–Muslim Frontier from the Arab Conquests to the Arrival of the Seljuk Turks.” The Islamic–Byzantine Border in History: From the Rise of Islam to the End of the Crusades içinde, ed. D. G. Tor ve Alexander D. Beihammer, 33-70. Edinburgh: Edinburgh University Press, 2023.
14. Bryennios, Nikephoros. Tarihin Özü. Çev. Bilge Umar. İstanbul: Arkeoloji ve Sanat Yayınları, 2008.
15. Bezer, Gülay Öğün. “Anadolu’nun Fethi ve Drakon Çayı Anlaşması’nın Bu Süreçteki Yeri”. TYB Akademi: Osman Turan ve Selçuklular Özel Sayısı 12 (Eylül 2014), 21-36.
16. Demirkent, Işın. “Tatikios (Türk Asıllı Bir Bizans Kumandanı).” Belleten 67, sy. 248 (2003): 91-110.
17. Tor, D. G. ve Alexander D. Beihammer, ed. The Islamic–Byzantine Border in History: From the Rise of Islam to the End of the Crusades. Edinburgh: Edinburgh University Press, 2023.
18. el-Azîmî. Azîmî Tarihi. Çev. Ali Sevim. Ankara: Türk Tarih Kurumu, 2006.
19. Foss, Clive. Byzantium and Its Neighbours. London: Variorum Reprints, 1989.
20. Haldon, J. F. Byzantium in the Seventh Century: The Transformation of a Culture. Cambridge: Cambridge University Press, 1997.
21. Hamdullah Müstevfî Kazvînî. Âsârü’l-Bılâd ve Ahbârü’l-Ibâd. Nşr. Muhammed Ali Beydaun. Beyrut: Dâr Sâdır, 1960.
22. İbnü’l-Esîr. el-Kâmil fi’t-Târîh. Çev. Ahmet Ağırakça. 12 Cilt. İstanbul: Hikmet Neşriyat, 2008.
23. Kafesoğlu, İbrahim. Sultan Melikşah Devrinde Büyük Selçuklu İmparatorluğu. İstanbul: Osman Yalçın Matbaası, 1953.
24. Koca, Salim. Selçuklu Devri Türk Tarihinin Temel Meseleleri. Ankara: Berikan Yayınları, 2010.
25. Köymen, Mehmet Altay. Selçuklu Devri Türk Tarihi. Ankara: Türk Tarih Kurumu, 1993.
26. Köymen, Mehmet Altay. “Süleymanşah ve Anadolu Selçuklu Devleti’nin Kuruluşu”. Belleten, C. LVII, S. 218, 1993, 71-79.
27. Kütük, Ahmet. “Anadolu’da Bir Selçuklu Prensi: Kutalmışoğlu Mansur ve Faaliyetleri (1063–1078).” USAD 11 (Güz 2019): 245–262.
28. Merçil, Erdoğan. Müslüman-Türk Devletleri Tarihi. İstanbul: Bilge Kültür Sanat, 2013.
29. Muralt, Edouard de. Essai de Chronographie Byzantine (1057–1453). St. Petersburg: Libraires de l’Académie des Sciences, 1871.
30. Ostrogorsky, Georg. Bizans Devleti Tarihi. Çev. Fikret Işıltan. Ankara: Türk Tarih Kurumu, 2006.
31. Peacock, A. C. S. Early Seljuq History: A New Interpretation. London: Routledge, 2010.
32. Peacock, A. C. S. “The Islamic–Byzantine Frontier in Seljuq Anatolia.” The Islamic–Byzantine Border in History: From the Rise of Islam to the End of the Crusades içinde, ed. D. G. Tor ve Alexander D. Beihammer, 265-290. Edinburgh: Edinburgh University Press, 2023.
33. Psellos, Michael. Khronographia. Çev. Işın Demirkent. Ankara: Türk Tarih Kurumu, 1992.
34. Ramsay, William Mitchell. Anadolu’nun Tarihî Coğrafyası. Çev. Mihri Pektaş. İstanbul: Millî Eğitim Bakanlığı Yayınları, 1960.
35. Sevim, Ali. Anadolu’nun Fethi: Selçuklular Dönemi. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 1993.
36. Sevim, Ali. Kutalmışoğlu Süleymanşah. Ankara: Türk Tarih Kurumu, 1990.
37. Sevim, Ali. “Nâvekiyye Türkmenleri Sorunu.” Erdem 9, sy. 26 (1996): 789–792.
38. Sevim, Ali. “İbnü’l-Kalânisi’nin Zeylü Tarih-i Dımaşk Adlı Eserinde Selçuklularla İlgili Bilgiler I.” Belgeler 29, sy. 33 (2008): 1–43.
39. Sevim, Ali. “Sıbt İbnü’l-Cevzî’nin Mir’âtü’z-Zaman Fî Tarihi’l-Âyan Adlı Eserindeki Selçuklularla İlgili Bilgiler III: Sultân Melîkşâh Dönemi.” Belgeler 20, sy. 24 (1999): 1–84.
40. Sevim, Ali. Ünlü Selçuklu Komutanları. Ankara: Türk Tarih Kurumu, 1990.
41. Seyyid, Eymen Fuâd. ed-Devletü’l-Fâtımiyyetü fî Mısr. Kahire: el-Hey’etü’l-Mısrıyyetü’l-Âmmetü’l-Ketâb, 2007.
42. Sıbt İbnü’l-Cevzî. Mirʾâtü’z-Zamân fî Târîhi’l-Âyân’da Selçuklular: Seçme, Tercüme ve Değerlendirme. Çev. Ali Sevim. Ankara: Türk Tarih Kurumu, 2011.
43. Sümer, Faruk. Oğuzlar (Türkmenler). Ankara: Ankara Üniversitesi Yayınları, 1972.
44. Süryani Mihail. Vekayinâme. Çev. Hrant D. Andreasyan. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 1944.
45. Şahin, Mustafa. “Habibü’s-Sîyer’e Göre Türkiye Selçukluları.” Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Dergisi 54 (2014): 1–28.
46. Şeşen, Ramazan. İslâm Coğrafyacılarına Göre Türkler ve Türk Ülkeleri. Ankara: Türk Tarih Kurumu, 2001.
47. Togan, A. Zeki Velidî. “Moğollar Devrinde Anadolu’nun İktisadi Vaziyeti.” Türk Hukuk ve İktisat Tarihi Mecmuası 1 (1931): 1-42.
48. Togan, A. Zeki Velidî. “Reşideddin’in Mektuplarında Anadolu’nun İktisâdî ve Medeni Hayatına Ait Kayıtlar.” İÜ İktisat Fakültesi Mecmuası 15, sy. 1-4 (1953-1954): 33-49.
49. Turan, Osman. Selçuklular Zamanında Türkiye. İstanbul: Turan Neşriyat, 1971.
50. Urfalı Mateos. Urfalı Mateos Vekayinâmesi. Ankara: Türk Tarih Kurumu, 1962.
51. Vryonis, Speros. The Decline of Medieval Hellenism in Asia Minor and the Process of Islamization from the Eleventh through the Fifteenth Century. Berkeley: University of California Press, 1971.
52. Yâkût el-Hamevî. Muʿcemü’l-Büldân. Beyrut: Dâr Sâdır, 1977.
53. Yinanç, Mükrimin Halil. Türkiye Tarihi Selçuklular Devri. İstanbul: İstanbul Üniversitesi Yayınları, 1944.
54. Yuvâli, Abdülkadir. “İlhanlıların Anadolu Politikası ve Doğu Anadolu Şehirlerinin Vergi Potansiyeli.” XI. Türk Tarih Kongresi, C. II, Ankara: Türk Tarih Kurumu, 1994, 581-600.
55. Zonaras, Ioannes. Tarihlerin Özeti. Çev. Bilge Umar. İstanbul: Arkeoloji ve Sanat Yayınları, 2008.