Kur’ân’da marjinal tipolojiler: Semantik ve belâğî bir inceleme

Yıl 2025, Cilt: 15 Sayı: 4, 2490 - 2519

Cemal Sandıkçı

https://doi.org/10.48146/odusobiad.1741735

Öz

Kur’ân-ı Kerîm, teolojik hükümleri bildiren bir metin olmanın ötesinde, insan davranışlarını yönlendiren, birey-toplum ilişkilerini değerlendiren ve psikolojik boyutlar içeren kapsamlı bir ilahî hitaptır. Bu çok yönlü yapısı içinde Kur’an, yalnızca normatif mümin tipini değil; aynı zamanda inanç, ahlâk ve toplumsal davranışlar açısından sınırların dışında kalan, marjinal özellikler taşıyan birey ve toplulukları da örnek olarak sunar. Firavun, Karun, Bel‘am, Lût kavmi, Samirî, Ashâb-ı Sebt gibi olumsuz; Ashâb-ı Kehf ve Hz. İbrahim gibi olumlu marjinal figürler, Kur’an’ın kıssa anlatımı içerisinde çarpıcı biçimde yer almaktadır. Bu figürlerin Kur’an’da temsil edilişi, sadece tarihî birer olay aktarımı değildir; aynı zamanda semantik (anlam bilimsel) ve belâgî (retorik) unsurlar açısından dikkat çekici bir yapı arz eder. Özellikle meânî, beyân ve bedî‘ ilimlerinin imkânlarıyla ele alındığında bu anlatımların eğitimsel, uyarıcı ve yönlendirici nitelikleri daha açık şekilde ortaya çıkmaktadır. Kur’an’ın bu figürlere dair kullandığı kavramlar, deyimler, teşbihler, mecazlar ve lafzî yapılar; söz konusu tipolojilerin yalnızca içerik değil, estetik ve fonksiyonel açıdan da etkili biçimde sunulmasına olanak tanır. Bu makalede, Kur’an’daki marjinal tipolojiler tematik olarak sınıflandırılarak ayetler ışığında ele alınmakta; anlatıların içerdiği semantik alanlar ve belâgat sanatları örnekleriyle analiz edilmektedir. Çalışma, söz konusu figürlerin temsil gücünü ortaya koyarak, Kur’an’ın eğitici ve dönüştürücü dilinin nasıl inşa edildiğine dair önemli bir çerçeve sunmayı amaçlamaktadır.

Anahtar Kelimeler

Kur’an , Marjinal Tipolojiler , Belâgat , Semantik Analiz. Figür.

Marginal typologies in the Qur'an: A semantic and rhetorical analysis

Öz

The Qur'an is not merely a text of theological injunctions but a comprehensive divine discourse that guides human behavior, evaluates individual-societal relations, and encompasses psychological dimensions. Within its multifaceted structure, the Qur'an presents not only normative believer archetypes but also individuals and communities that exhibit marginal characteristics in terms of faith, morality, and social conduct. Figures such as Pharaoh, Korah (Qārūn), Balaam (Balʿam), the people of Lot, al-Sāmirī, and the Sabbath violators are presented as negative examples, while the Companions of the Cave and Prophet Abraham represent positive marginal figures. These portrayals are not merely historical narratives but are imbued with semantic and rhetorical depth. When analyzed through the lens of classical rhetorical sciences—maʿānī (semantics), bayān (clarity/imagery), and badīʿ (embellishment)—the educational, cautionary, and guiding functions of these narratives become more evident. The Qur’an’s use of specific concepts, idioms, similes, metaphors, and stylistic features in depicting these typologies contributes to their impact not only in terms of content but also in aesthetic and functional expression. This article classifies the marginal typologies in the Qur’an thematically and analyzes them in light of relevant verses, examining their semantic fields and rhetorical devices. The study aims to highlight the representational power of these figures and to offer a meaningful framework for understanding how the Qur’an constructs its educative and transformative discourse.

Anahtar Kelimeler

Qur’an , Marginal Typologies , Rhetoric , Semantic Analysis , Figure.

Kaynakça

• Abbâs, F. H. (2004). el-Belâğa funûnuhâ ve efnânuhâ, ‘İlmü’l-meânî. Ammân: yy.
• Abdülazîz, ‘A. (1985). ‘İlmü’l-bedî‘. Beyrut: Dâru’n-Nahdati’l-‘Arabiyye.
• Akkâvî, İ. F. (1992). el-Mecâmi‘u’l-mufassal fî ‘ulûmi’l-belâġa: el-bedî‘, el-beyân, el-me‘ânî. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-‘İlmiyye.
• Bekrî Şeyh Emîn. (2004). el-Belâğatü’l-‘arabiyye: ‘İlmü’l-beyân. Kahire: yy.
• Besyûnî, A. F. F. (2004). ‘İlmü’l-beyân. Kahire: yy.
• Beyzâvî, N. b. Ö. (2006). Envâru’t-tenzîl ve esrâru’t-te’vîl. M. Abdülkādir Atâ . M. Ahmed Abdülazîz, Ed.). Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye.
• Bilgegil, M. K. (1989). Edebiyat bilgi ve teorileri. İstanbul: Enderun Yayınları.
• Cârim, A., & Emin, M. (1959). el-Belâğatü’l-vâzıha. Mısır: yy.
• Cürcânî, A. (1991). Esrâru’l-belâġa. Kâhire: Matbaatü’l-Medenî.
• Cürcânî, A. b. M. (1992). et-Taʿrîfât (thk. İ. el-Ebyârî). Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-‘Arabî.
• Dervîş, M. (1999). İ‘râbu’l-Kur’âni’l-Kerîm ve beyânuh. Beyrut: Dâru İbn Kesîr.
• Ebû Hayyân el-Endelüsî, M. b. Y. (2010). el-Bahru’l-muhît. Beyrut: Dârü’l-Fikr.
• Ebû’l-Bekâ, E. b. M. el-Hüseynî. (1993). el-Külliyyât. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle.
• el-Aydinî, H. b. T. (2009). el-Hevâdî fî şerḥi’l-Mesâlik (nşr. A. Bulut). Samsun: Etüt Yayınları.
• et-Tîbî, Ş. H. b. M. (1987). et-Tibyân fî ‘ilmi’l-me‘ânî ve’l-bedî‘ ve’l-beyân. Beyrut: Mektebetü’n-Nehdeti’l-‘Arabiyye.
• Firûzâbâdî. (1987). el-Kâmûs al-muhît. Beyrut: Mektebetü tahkikü’t-turâs fî müesseseti’r-Risâle. Habenneke el-Meydânî, A. (1996). el-Belâğatü’l-‘arabiyye: Ususuhâ, ‘ulûmuhâ ve funûnuhâ. Dımaşk: Dâru’l-Kalem.
• Hâşimî, S. A. (1999). Cevâhiru’l-belâġa (thk. Y. es-Sameylî). Beyrut: Mektebetü’l-‘Asriyye.
• İbn Âşur, M. T. (1997). et-Tahrîr ve’t-Tenvîr (M. Şehîd, Ed., Dârü Sahnûn.
• İbn Fâris. (1998). Mu‘cemü’l-mekâyîs fî’l-luġa. Beyrut: Dârü’l-Fikr.
• İbn Manzûr. (1990). Lisânü’l-‘Arab. Beyrut: Dâru’s-Sadr.
• İbn Raşîk. (1988). el-‘Umde fî Mehâsini’ş-şi’r ve Âdâbih ve Nakdih. Beyrut: Dârü’l-Ma’rife.
• İbnü’l-Esîr, M. el-M. (1982). Kifâyetü’t-tâlib fî nakdi Kelâmi’ş-şâir ve’l-kâtib. Musul: y.y.
• Kazvînî. (1993). el-İzâh fî ‘Ulûmi’l-Belâğa. Beyrut: Dâru İhyâi’l-‘Ulûm.
• Marûf, N. (1997). el-Muʿcezü’l-kâfî fî ʿulûmi’l-belâġa. Beyrut: yy.
• Matlûb, A. (1996). Muʿcemü’l-muṣṭalaḥāti’l-belâġiyye. Beyrut: Mektebetü Lübnân en-Nâşirûn.
• Mayû, K. (2000). el-Muʿîn fî’l-belâġa. Beyrut: yy.
• Mehmet Rıfat. (1890). Mecâmi‘u’l-edeb: ‘İlmü’l-bedî‘. İstanbul: Dersaadet.
• Menemenlizâde, M. T. (t.y.). Osmanlı edebiyatı: Belâgat. Haz. M. F. Köksal. V. A. Tok. Ankara: Kurgan Edebiyat.
• Mevlevî, M. T. (1994). Edebiyat lügatı. İstanbul: Enderun Kitabevi.
• Nişanyan, S. (2009). Sözlerin soyağacı: Çağdaş Türkçenin Etimolojik Sözlüğü. İstanbul: Everest Yayınları.
• Râzî, F. (1985). Nihâyetü’l-iʿcâz fî dirâyeti’l-iʿcâz. Beyrut: Dâru’l-ʿİlm li’l-Melâyîn.
• Sâbûnî, M. A. (1985). Safvetü’t-tefâsîr. 3 Cilt Beyrut: Dâru’l-Kur’âni’l-Kerîm.
• Saraç, T. (2009). Büyük Fransızca-Türkçe sözlük. İstanbul: Adam Yayınları.
• Sekkâkî. (1987). Miftâḥü’l-‘ulûm. Dâru’l-Kutubi’l-‘İlmiyye.
• Şerefüddin Hüseyin b. M. et-Tîbî. (1987). et-Tibyân fî ‘ilmi’l-meânî ve’l-bedî‘ ve’l-beyân. Beyrut: Mektebetü’n-nehdeti’l-‘arabiyye.
• Sübkî. (2001). ‘Ârûsü’l-efrâḥ. Arûsu’l-efrâh fî şerhi teyhîsi’l-miftâh. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-‘ilmiyye.
• Suyûtî, C. A. (1988). Muʿterekü’l-aqrân. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-‘İlmiyye.
• Tabane, B. (1997). Muʿcemü’l-belâġati’l-ʿarabiyye. Beyrut: Dâru İbn Hazm.
• Taberî, Ebû Caʿfer Muhammed b. Cerîr. (2001). Câmiʿu’l-beyân ʿan teʾvîli âyi’l-Kurʾân. Cilt 15.Kahire: Dârü’l-Hicr.
• Tarlan, A. N. (1964). Edebî san‘atler. İstanbul: Güven Yayınları.
• Teftâzânî. (1960). Muḫtaṣarü’l-me‘ānî. Eser Kitabevi, İstanbul.
• Tehânevî. (1999). Keşşâfu ıstılâhâti’l-fünûn. Beyrut: Dârü’l- Kütübi’l-‘ilmiyye.
• Türk Dil Kurumu. (2025, Temmuz 8). Marjinal. https://sozluk.gov.tr/marjinal.
• Vehbe, M., & el-Mühendis, K. (1984). Muʿcemü’l-muṣṭalaḥāti’l-ʿArabiyye. Beyrut: Mektebetü Lübnân en-Nâşirûn.
• Yahya b. Hamza el-Alevî. (1914). et-Tırâz. Tahran: Müssesetü’n-nasr.
• Zemahşerî, E. K. b. Ö. (2009). el-Keşşâf ‘an hakāʾiḳi ğavāmiʿi’t-tenzīl ve ʿuyūni’l-aḳāvīl fī vucūhi’t-teʾvīl (4 cilt, A. M. Şehhâte, Ed.). Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye.
• Zevbe’î, T. M. b. İ. (1997). el-Belâğatü’l-‘arabiyye: ‘İlmü’l-me‘ânî. Bingazi: Câmiʿa Kaz Yunus.