Abstract

In this study, 19th-century tombstones which were spotted during the research conducted in Sakarya Geyve District, Umur Bey Village were examined. Nine of the fourteen graves, identified in our study, belong to males and five of them to females. All of the graves are in the type of earth graves and are in the form of a rectangular plate according to their formal features. Marble is used as a construction material. When examined in terms of decoration and technique, it is seen that the scraping and carving technique is mostly applied as low relief and high relieFigür The headdress types on the male tombstones are in the form of sarık, kavuk, and fez. The footstones are mostly in the form of a rectangular plate and are terminated with a triangular crown. On the female tombstones, the headdress, herbal, and triangular crowns are observed. Footstones are in similar form to those of men. Vegetative and geometric decorations are dominant, especially on the headstone stones. The decoration applications in the works are mostly vegetal and geometric. In herbal forms, rose, tulip, acanthus leaves, and date palm were applied in a stylized manner. In terms of geometric decorations, it was observed that compositions consisting of five-pointed stars, vertical, horizontal, and diagonal lines were applied. In the inscription texts, sülüs and talik lines are applied straight or inclined form to the right. The tombstones in Sakarya-Geyve Umur Bey Village, which is a work of art in terms of technical and compositional features, are partially both in local and metropolis style. Due to the proximity of Sakarya-Geyve to the metropolis, it is thought that the tombstones examined were ordered directly from Istanbul or from local workshops that produce in the metropolis style.

Keywords

• Ottoman,
• Sakarya Tombstone
• Decoration
• 19th century

Sakarya -Geyve Umur Bey Köyü Mezarlığı 19. Yüzyıl Osmanlı Mezar Taşlarından Örnekler

Öz

Bu çalışmada, Sakarya Geyve İlçesi, Umur Bey Köyü’nde gerçekleştirdiğimiz araştırmalarda tespit edilen 19. yüzyıl mezar taşları değerlendirilmiştir. Çalışmamızda belirlenen on dört mezardan dokuzu erkek beşi ise kadınlara aittir. Mezarların tamamı şahideli toprak mezar türünde olup, biçimsel özelliklerine göre dikdörtgen plaka formundadır. Malzeme olarak mermer kullanılmıştır. Süsleme ve teknik açısından incelendiğinde oyma ve kazıma tekniğinin daha çok alçak kabartma ve yüksek kabartma şeklinde uygulandığı görülmektedir. İncelenen erkek mezar taşlarındaki başlık tipleri, sarık kavuk ve fes şeklindedir. Ayak taşları daha çok dikdörtgen plaka formundaki gövde üzerine üçgen tepelik ile sonlandırılmıştır. Kadın mezar taşlarında ise başlık, bitkisel ve üçgen tepelik görülmektedir. Ayak taşları ise erkeklerinki ile form olarak benzerlik göstermektedir. Özellikle baş ucu taşlarında bitkisel ve geometrik bezeme hakimdir. Bitkisel bezemede gül, lale, akant yaprakları ve hurma ağacı stilize şekilde uygulanmıştır. Geometrik bezemede ise beş kollu yıldız, düşey, yatay ve çapraz çizgilerden oluşan kompozisyonların uygulandığı tespit edilmiştir. Kitabe metinlerinde sülüs ve talik hat düz veya sağa eğilimli olarak uygulanmıştır Teknik ve kompozisyon özellikleri açısından sanat eseri niteliği taşıyan 19.yüzyıla tarihlenen Sakarya- Geyve Umur Bey Köyü’nde yer alan mezar taşları kısmen mahalli kısmen de başkent üslubuna sahiptir. Sakarya- Geyve’nin başkente yakınlığı sebebiyle, incelenen şahidelerin ya doğrudan İstanbul’dan ya da başkent üslubuna uygun üretim yapan yerel atölyelerden sipariş edildiği düşünülmektedir.

Anahtar Kelimeler

• Sakarya
• Osmanlı
• Mezar taşları
• Bezeme

Kaynakça

1. Apak A. (2002). “Osmanlı Devleti’nin Kuruluş Döneminde Bursalı Bir Vezir Ailesi: Kara Timurtaşoğulları”, Marife, (2) 1, Bahar, 181-196.
2. Arslan, A. (2007). Edirne Üç Şerefeli Cami Haziresi. (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi). Gazi Üniversitesi/ Sosyal Bilimler Enstitüsü, Ankara.
3. Atacan, V. ve Bekar, S. (2001). Rize Hemşin Yöresi Osmanlı Mezar Taşları ve Kitabeleri, Ankara: Türk Halk Kültürünü Araştırma ve Tanıtma Vakfı.
4. Ayverdi H. E. (1966). Osmanlı Mimarisinin İlk Devri, İstanbul: İstanbul Fetih Cemiyeti Yayınları.
5. Ayverdi H. E. (1972). Osmanlı Mimarisinde Çelebi ve II Sultan Murad Devri (1403-1451)II, İstanbul: İstanbul Fetih Cemiyeti Yayınları.
6. Bacque J. L., Grammont, Laqueur, H P. ve Vantin, N, (1990). “Les Cimetieres Ottomans Comme Source Historique. Methodologie et Possibilites des Traitement par L’Informatique/ Tarihsel Kaynak Olarak Osmanlı Mezarlıkları”, Erdem, 6(16), 177-214.
7. Bahar H. (2015). Avrasya’da Ölüm ve Türklerde Mezar Kültürü, Saim Sakaoğlu, Mehmet Aça, Pervin Ergun, (Ed.). Aile Yazıları 8: (ss. 273-294) Ankara: Başak Matbaa.
8. Balta, N. (2014). Anadolu Kadın Başlıkları. Ankara: Erek Matbaacılık.

9. Barışta, H.Ö. (1997). ‘’Eyüp Sultan’dan Bazı Çocuk Mezar Taşları’’, 1.Eyüp Sultan Sempozyumu, İstanbul:172-180. Eyüp Belediyesi.
10. Barışta, H.Ö. (2002). “Göynük Akşemseddin Türbesi Hazinesi’ndeki Bitkisel Bezmeli Kadın Mezar Taşları”, VI. Ortaçağ Türk Dönemi Kazı Sonuçları ve Sanat Tarihi Sempozyumu, (8-10 Nisan 2002), Bildiriler, Kayseri: s.23-135. Baykal, Kazım. (1982). Bursa ve Anıtları, İstanbul: Taç Vakfı Yayınları.
11. Bayrakal, S. (2016). Uşak’ta Osmanlı Mezar Taşları, İzmir: Ege Üniversitesi Basımevi.
12. Biçici, H. K. (2004). Manisa Gördes’te Bulunan Osmanlı Dönemi Süslemeli Mezar Taşları. (Yayımlanmamış Doktora Tezi). Gazi Üniversitesi/ Sosyal Bilimler Enstitüsü, Ankara. Biçici, H. K. (2012). “Osmanlı Dönemi Orta kent Başlıklı Mezar Taşları” Turkish Studies I 7 (4), 1063-1105.
13. Bulut, Fatma, (2010). İzmir-Urla Merkezdeki Cami Hazirelerinde Bulunan Osmanlı Dönemi Mezar Taşları. (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi). Gazi Üniversitesi/ Sosyal Bilimler Enstitüsü, Ankara.
14. Çal, H. (2000). “İstanbul Eyüp’teki Erkek Mezar Taşlarında Başlıklar”, Tarihi, Kültürü ve Sanatıyla III. Eyüp Sultan Sempozyumu, Tebliğler, (28–30 Mayıs 1999), İstanbul: s.206-225. Eyüp Belediyesi.
15. Çal, H. (2007). “Göynük (Bolu) Şehri Türk Mezar Taşları’’, Vakıflar Dergisi XXX, Ankara: 295-383. Vakıflar Genel Müdürlüğü Yayınları.
16. Çal, Halit, Ataoğuz Çal, Özlem, (2008). Kastamonu Atabey Gazi Camisi ve Türbesi Hazirelerindeki Mezar Taşları. Ankara: Kastamonu Belediyesi. Çal, H. ve İltar, G. (2011). Giresun İli Osmanlı Mezar Taşları. Ankara: Giresun Valiliği Yayınları.
17. Çal, H. (2015). Boyabat Mezar Taşları. Ankara: Boyabat Belediyesi Kültür Yayınları-1.
18. Çal, H. (2018). “Karadeniz Bölgesinde 18. Yüzyıl Erkek Mezar Taşları”, Türk kültürü ve Hacı Bektaş Veli Araştırmaları Dergisi, 87, 103-151.
19. Çal, H. (2019). Karadeniz Bölgesinde 18. Yüzyıl Kadın Mezar Taşları. Budak, A. ve Yılmaz M. (Ed.). Osmanlı Sanatında Değişim ve Dönüşüm: (ss.105-129). Konya: Sebat Ofset Matbaacılık.
20. Çal, H. ve Canyurt F. (2020). “Edirne Şehrindeki Mezar Taşlarında Başlık Tipleri”, Turkmes 2019 Metin Bildiriler, Kayseri: 223-248. Kardeşler matbaası Kimlik yayınları.
21. Çakar, Gülşen. (2007). Bursa Emir Sultan Mezarlığındaki 18. ve 19. yüzyıl Mezar Taşları. (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi). Gazi Üniversitesi/ Sosyal Bilimler Enstitüsü, Ankara.
22. Çetin, Ö. H. (2004). ”17. yüzyıla ait Kıyafet Albümlerinde Kadın Giyim-Kuşamı” Tarihin ve tarihçinin İzinden Kazım Yaşar Kopraman Armağanı (Ed. Hakan Çetin), Ankara, s.261-296, Öncü Basımevi Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü Yayınları.
23. Çınar, S. (2015). Üsküdar’da Yer Alan Bir Grup Cami Haziresindeki Mezar Taşları. (Yayımlanmamış Doktora Tezi). Atatürk Üniversitesi/ Sosyal Bilimler Enstitüsü, Erzurum.
24. Daşdemir, S. (2011). İstanbul Selimiye Cami Haziresi. (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi). Marmara Üniversitesi/ Türkiyat Araştırma Enstitüsü, İstanbul.
25. Doğan, B. (2009). Edirne Gazi Mihal Camisi Hazinesi’ndeki Mezar Taşları. (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi). Trakya Üniversitesi/Sosyal Bilimler Enstitüsü, Edirne.
26. Eldem, E. (2005). İstanbul’da Ölüm Osmanlı İslam Kültüründe Ölüm ve Ritüelleri. İstanbul: Osmanlı Bankası Arşiv ve Araştırma Merkezi.
27. Eren, S. (2011). Trabzon İli Gülbahar Hatun ve Tavanlı Camii Hazireleri İle Küçük İmaret Mezarlığı'ndaki Mezar Taşları. (Yayımlanmamış Doktora Tezi). Gazi Üniversitesi/ Sosyal Bilimler Enstitüsü, Ankara.
28. Eren, S. (2018). “Trabzon Tavanlı Camı Haziresi 19. Yüzyıl Kadın Mezar Taşları”, Türk Dünyası / Dil ve Edebiyat Dergisi, 46, 91-122.
29. Gezgin, D. (2010). Bitki Mitosları, İstanbul: Sel Yayıncılık.
30. Gökler, Burak M. (2017). Balıkesir Mezar Taşları. (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi), Atatürk Üniversitesi/ Sosyal Bilimler Enstitüsü, Erzurum.
31. Güçlü, İ. (2013). İzmir Bayındır Yakapınar Köyü Mezar taşı Kitabeleri. (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi). Dokuz Eylül Üniversitesi/ Sosyal Bilimler Enstitüsü, İzmir.
32. Gündoğan, B. (2007). Kastamonu Ferhat Paşa Camisi Haziresi Mezar Taşları. (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi). Gazi Üniversitesi/ Sosyal Bilimler Enstitüsü, Ankara.
33. Hanoğlu, C. (2015). Batılılaşma Dönemi Rize Mezar Taşları. (Yayımlanmamış Doktora Tezi). Atatürk Üniversitesi/ Sosyal Bilimler Enstitüsü, Erzurum. İşli, N. (2009). Osmanlı Serpuşları, İstanbul: Ebru Matbaacılık.
34. Keskin M. Ç. (2019). “Umur Bey Taş Vakfiyesi: Esin ve İçerik Üzerine Bir Değerlendirme”, Osmanlı Araştırmaları, LIII, 121-151.
35. Koçu, R. E. (1969). Türk Giyim Kuşam ve Süsleme Sözlüğü, Ankara: Sümerbank Kültür Yayınları.
36. Kunter, H. B. (1942). “Kitabelerimiz”, Vakıflar Dergisi, II, 431-456.
37. Kurtbil, Z. H. (2009). Kadıköy Taşköprü Caddesi Mezarlığı. (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi). İstanbul: Marmara Üniversitesi/ Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü.
38. Kutlu, H. (2005). Kaybolan Medeniyetimiz Hekimoğlu Ali Paşa Camii Hazinesi’ndeki Tarihi Mezar Taşları, İstanbul: Damla Yayın Evi.
39. Mermutlu, B. ve Öcalan, H. B. (2011). Tarihi Bursa Mezar Taşları, Bursa Hazireleri, Bursa: Ömür Matbaacılık.
40. Nefes, E. (2002). Samsun Yöresinde Bulunan Mezar Taşları. Yayımlanmamış Doktora Tezi. Samsun: Ondokuz Mayıs Üniversitesi/ Sosyal Bilimler Enstitüsü.
41. Sezen, T. (2017). Osmanlı Yer Adları. Ankara: Başbakanlık Devlet Arşivleri Genel Müdürlüğü Yayın No: 26.
42. Sümerkan, M. R. (1998). Trabzon Yöresi Geleneksel El sanatları. Trabzon: Eser Ofset Mat.
43. Sürün, M. (2006). İstanbul Şeyh Vefâ Cami Haziresi (Mezar Tasları Tipolojisi Üzerine Bir Deneme). (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi). Marmara Üniversitesi/Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü, İstanbul.
44. Togay, M. vd. (2016). Kütahya Müzesi İslami Mezar Taşları ve Kitabeler. Kütahya: Kütahya Valiliği İl kültür ve Turizm Müdürlüğü, Dönmez Ofset.
45. Tunçel, G. (2005) “Ayaş Mezar Taşları”, Sanat Tarihi Dergisi, Yrd. Doç. Dr. Lâle Bulut’a Armağan, XIV/1, 277–307.
46. Tüfekçioğlu, A. (2000). “Medeniyet Tarihimizde Taş ve Vakfiyeler”, Yüzüncü Yıl Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 1, 33-43.
47. Uğurluel, T. (2007). İstanbul Tahtakale’de Yavaşça Şahin Haziresi. (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi). İstanbul: Marmara Üniversitesi/ Türkiyat Araştırma Enstitüsü.
48. Varol, A. H. (2019), Aydın Kuşadası Adalızade Mezarlığı Osmanlı Mezar Taşları. (Yayımlanmamış Doktora Tezi). Ankara: Gazi Üniversitesi/ Sosyal Bilimler Enstitüsü.
49. Vedat, T. (2019). “Vakıf Belgelerine Göre Osmanlı Devleti’nin Kuruluş Dönemi Aileleri II: Âl-i Timurtaş Paşa”, Osmanlı Araştırmaları, LIII, 51-120.
50. Yavuz, S. (2013). Sakarya İli Geyve İlçesi Osmanlı Dönemi Mezar Taşları. (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi). Sakarya: Sakarya Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
51. Yavuz, S. (2012). ‘‘Geyve Elvan Bey İmaretindeki Mezar Taşlarının Bugünkü Durumu’’, Sakarya Üniversitesi, Fen Edebiyat Dergisi Yayınları, S.2, Sakarya, s.71-103
52. Yeni, Ö. (2009). Sinop Arkeoloji Müzesi'nde Sergilenen Türk-İslam Dönemi Mezar Taşları. (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi). Konya: Selçuk Üniversitesi/ Sosyal Bilimler Enstitüsü.
53. Yer, K. (2004). Trabzon Sülüklü Şehir Mezarlığı’ndaki 18. Yüzyıl Mezar Taşları. (Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi). Gazi Üniversitesi/ Sosyal Bilimler Enstitüsü, Ankara.
54. Yılmaz, H. (2009). Anadoluhisarı Sultan II. Beyazıd Han Mezarlığı Mezar Taşları (Pafta No:54). (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi). Sakarya Üniversitesi/ Sosyal Bilimler Enstitüsü, Sakarya.