Ege Bölgesi karaçam (Pinus nigra Arn. subsp. nigra var. caramanica) orijin denemesi: 31. yıl sonuçları

Öz

Bu çalışmada, Ege Bölgesi’nde en iyi gelişim gösteren karaçam orijinlerinin belirlenmesi amaçlanmıştır. Bu amaç için, 1993 yılında üç yörede (Muğla-Kavaklıdere, İzmir-Bayındır-Ovacık, Balıkesir-Dursunbey) 18 orijinle bu çalışma kurulmuştur. Çalışmada, otuz birinci yılında elde edilen ağaç boyu (cm), göğüs yüksekliği çapı (cm) ve gövde formu verileri değerlendirilmiştir. Yörelerin tek tek analizinde Balıkesir-Dursunbey’de orijinin etkisi, ağaç boyu üzerinde istatistiki açıdan anlamlı (P= 0,0374), göğüs çapı ve gövde formu bakımından anlamsız (P>0,05) bulunmuştur. Muğla-Kavaklıdere ve İzmir-Bayındır-Ovacık deneme sahalarında orijin etkisi boy, çap ve gövde formu bakımından anlamsız (P>0,05) bulunmuştur. Deneme alanlarının birlikte analizinde, orijinxdeneme alanı etkileşiminin ağaç boyu üzerindeki etkisinin anlamsız çıkmış oluşu, Ege Bölgesi’nin karaçam için tek bir tohum transfer zonu olabileceğini işaret etmektedir. Bu transfer zonunda yapılacak ağaçlandırmalarda; deneme alanlarında birey kayıplarının %50’nin üzerinde olması dikkate alınarak, Bursa-M.Kemalpaşa-Burhandağı, Çanakkale-Kalkım, Balıkesir-Alaçam-Gölcük, Muğla-Yılanlı, Balıkesir-Alaçam-Değirmeneğrek ve Kütahya-Domaniç-Dereçarşamba orijinlerinin kullanılması uygun olacaktır.

Anahtar Kelimeler

• Ege Bölgesi
• karaçam
• Pinus nigra
• orijin denemesi

Destekleyen Kurum

Ege Ormancılık Araştırma Enstitüsü Müdürlüğü

Proje Numarası

15.1704

Etik Beyan

Bu çalışma, bilimsel araştırma ve yayın etiği kurallarına uygun olarak hazırlanmıştır. Yazarlar arasında herhangi bir çıkar çatışması bulunmamaktadır. Bu çalışma özgündür, daha önce yayımlanmamış olup başka bir dergide değerlendirme sürecinde değildir.

Teşekkür

Makale, Ege Ormancılık Araştırma Enstitüsü tarafından yürütülen “Ege Bölgesi Karaçam (Pinus nigra Arn. subsp. nigra var. caramanica) Orijin Denemesi: 31. Yıl Sonuçları” adlı ve 15.1704/1986-1997-2025 nolu projenin sonuç raporundan üretilmiştir. Ege Ormancılık Araştırma Enstitütü Müdürlüğü’nden Şemi İktüeren, Ali Sevim, Bülent Toksoy, Şehmuz Bal’a ve emeği geçen tüm Enstitüsü müdürlüğü personeli ile deneme alanlarının bakım ve ölçümüne yardımcı olan İzmir, Balıkesir ve Muğla Orman Bölge Müdürlüklerinin çalışanlarına teşekkür ederiz.

Provenance trials of Turkish black pine (Pinus nigra Arn. subsp. nigra var. caramanica) in Ege Region: 31st year results

Öz

This study aimed to determine black pine origins showing the best performance in the Aegean Region. For this purpose, a provenance trial was established in 1993 at three locations (Muğla-Kavaklıdere, İzmir-Bayındır-Ovacık, and Balıkesir-Dursunbey) using 18 provenances. Tree height (cm), diameter at breast height (cm), and stem form data obtained in the 31st year of the study were evaluated. In the individual site analyses, the effect of provenance on tree height was found to be statistically significant in Balıkesir-Dursunbey (P = 0.0374), while its effects on diameter and stem form were not significant (P> 0.05). In the Muğla-Kavaklıdere and İzmir-Bayındır-Ovacık trial sites, the effect of provenance on height, diameter, and stem form was not significant (P > 0.05). In the combined analysis of the trial sites, the non-significant effect of the provenance × site interaction on tree height indicates that the entire Aegean Region may be considered a single seed transfer zone for Turkish black pine. For afforestation activities within this transfer zone, and considering that mortality rates exceeded 50% in the trial sites, the provenances Bursa–Mustafakemalpaşa–Burhandağı, Çanakkale–Kalkım, Balıkesir–Alaçam–Gölcük, Muğla–Yılanlı, Balıkesir–Alaçam–Değirmeneğrek, and Kütahya–Domaniç–Dereçarşamba are recommended for use.

Anahtar Kelimeler

• Aegean Region
• black pine
• Pinus nigra
• provenance trail

Destekleyen Kurum

Aegean Forestry Research Institute

Proje Numarası

15.1704

Etik Beyan

This study was conducted in accordance with the principles of scientific research and publication ethics. The authors declare that there is no conflict of interest. This manuscript is original, has not been published before, and is not under consideration for publication elsewhere.

Teşekkür

This article was produced from the final report of the project entitled “Provenance Trial of Turkish Black Pine (Pinus nigra Arn. subsp. nigra var. caramanica) in the Aegean Region: 31st-Year Results,” conducted by the Aegean Forestry Research Institute under project number 15.1704/1986-1997-2025. The authors would like to express their sincere gratitude to Şemi İktüeren, Ali Sevim, Bülent Toksoy, and Şehmuz Bal of the Aegean Forestry Research Institute, as well as to all Institute staff who contributed to the study. We also gratefully acknowledge the staff of the İzmir, Balıkesir, and Muğla Regional Directorates of Forestry for their assistance with the maintenance and measurements of the experimental sites.

Kaynakça

1. Acar, F.C., Altun, Z.G., Boza, A., 2011. Ege Bölgesi Karaçam (Pinus nigra Arn. subsp. nigra var. caramanica) Orijin Dene-mesi: Onbeşinci Yıl Sonuçları. Ege Ormancılık Araştırma Müdürlüğü. Teknik Bülten No: 50, İzmir
2. Acar, F.C., Altun, Z.G., Boza, A., Örtel, E., 2018. Ege Bölgesi Karaçam (Pinus nigra Arn. subsp. nigra var. caramanica) Orijin Denemesi: Yirmi ve Yirmibeşinci Yıl Sonuçları. Ege Ormancılık Araştırma Enstitüsü. Araştırma Projesi Sonuç Raporu. İzmir
3. Alan, M., 2022. Karaçam Üzerine Yapılan Genetik Islah Çalışmaları: Orijin Denemeleri ve Tohum Bahçeleri. Şu eserde: Sevgi, O., Tecimen H. B., Okan T., (Ed.), Karaçam, TOD Yayın No: E/22/62. Ankara. ISBN: 978-605-71791-2-8
4. Akkemik, Ü., Yılmaz, H., Oral, D., Kaya, A., 2011a. Some changes in taxonomy of pines (Pinus L.) native to Turkey. Journal of the Faculty of Forestry University of Istanbul, 61(1): 63-78
5. Akkemik, Ü., Yılmaz, H., Oral, D., Kaya, A., 2011b. Pinus L. Şu eserde: Yaltırık, F., Akkemik, Ü. (Ed.), Türkiye’nin Doğal Gymnospermleri (Açık Tohumlular), Çevre ve Orman Bakanlığı, Ankara, s59-107
6. Akkemik, Ü., 2018. Türkiye’nin Doğal-Egzotik Ağaç ve Çalıları. Orman Genel Müdürlüğü Yayınları, ISBN: 978-605-9550-14-7, Ankara
7. Arslan, M.B., Avcı, E., Tozoğlu, A., Birtürk, T., Saraçbaşı, A., Örtel, E., 2021. Comparison of some wood properties of juve-nile black pines of different origin planted ın the same habitat. Maderas. Ciencia y Tecnología (23): 66, 1-12. Doi: 10.4067/s0718-221x2021000100466
8. Atalay, İ., Efe, R., 2010. Anadolu Karaçamı (Pinus nigra Arnold subsp. pallasiana (Lamb.) Holmboe)’ nın Ekolojisi ve Tohum Nakli Açısından Bölgelere Ayrılması. Orman Ağaçları ve Tohumları Islah Araştırma Müdürlüğü. Müdürlük Yayın No: 37, Çeşitli Yayınlar Serisi: 4. Ankara

9. Atay, İ., Ürgenç, S., 1972. Orman kaynaklarımızdan optimal faydalanma ile ilgili ağaçlandırma sorunları. İstanbul Üniversitesi Orman Fakültesi Dergisi, B-22(1): 160-175
10. Boydak, M. 2001. A new variety of Pinus nigra Arnold subsps. pallasiana (Lamb.) Holmboe from Anatolia. The Karaca Arboretum Magazine 6 (1): 15-23
11. Cantürk, C., Koç, İ., Özel, H.B., Şevik, H., 2024. Possible changes of Pinus nigra distribution regions in Türkiye with the impacts of global climate change. BioResources, 19 (3): 6190-6214
12. Çalıkoğlu, M., 2002. Anadolu Karaçamı (Pinus nigra arnold ssp. pallasiana (lamb. ) Holmboe) Orijinlerinin Kuraklığa Karşı Reaksiyonlarının Ekofizyolojik Analizi. İstanbul Ünv., Fen Bilimleri Enst., Doktora Tezi, İstanbul
13. Çalıkoglu, M., Akbin, G., Semerci, H., Arslan, M., Aslan, V., Taşdemir, C., Tokcan, M., 2018. Karaçam (Pinus nigra Arnold subsp. pallasiana (Lamb.) Holmboe) Orijin Denemelerinin 31. Yıl Sonuçları. Batı Akdeniz Ormancılık Araştırma Enstitüsü. Proje Ara Sonuç Raporu. Antalya
14. Çalıkoglu, M., Akbin, G., Semerci, H., Arslan, M., Aslan, V., Taşdemir, C., Tokcan, M., 2019. Karaçam (Pinus nigra Arnold subsp. pallasiana (Lamb.) Holmboe) orijin denemelerinin 31. Yıl Sonuçlarına Katkı: Orijinlerin Performans Sıralama Değerleri. Batı Akdeniz Ormancılık Araştırma Enstitüsü. Proje Ara Sonuç Raporu. Antalya
15. Çengel, B. ve Kaya, Z., 2022. Karaçam Populasyonlarında Genetik Çalışmalar. Şu eserde: Karaçam, Sevgi, O., Tecimen, H. B., Okan T., (Ed.), TOD Yayın No: E/22/62, Ankara. ISBN: 978-605-71791-2-8
16. Coşgun, S., Sabuncu R., Cengiz, Y., 2007. Akdeniz Bölgesinde Anadolu Karaçamı Pinus nigra Arnold subsp. pallasiana lamb. Holmboe Orijin Denemelerinin 21. Yıl Sonuçları. Batı Akdeniz Ormancılık Araştırma Müdürlüğü Dergisi, 8 (1): 1-26
17. Deligöz, A., 2022. Karaçam Fidan Üretimi. Şu eserde: Sevgi, O., Tecimen H. B., Okan T., (Ed.), Karaçam, TOD Yayın No: E/22/62, Ankara. ISBN: 978-605-71791-2-8
18. Demir, E., İmal, B., 2021. Anadolu karaçamı [Pinus nigra J.F. Arnold ssp. pallasiana (Lamb.) Holmboe] tohumlarında polieti-len glikol ile erken kuraklık testi. Turkish Journal of Forestry 22(2): 65-72
19. Doğan, B., Acar, F. C., 2004. Ege Bölgesi karaçam (Pinus nigra Am. subsp. nigra var. caramanica) orijin denemesi: beş yıllık sonuçlar. Ege Ormancılık Araştırma Müdürlüğü, Teknik Bülten No: 24, İzmir
20. Enescu, C. M., de Rigo, D., Caudullo, G., Mauri, A., Houston Durrant, T., 2016. Pinus nigra in Europe: distribution, habitat, usage and threats. Şu eserde: San-Miguel-Ayanz, J., de Rigo, D., Caudullo, G., Houston Durrant, T., Mauri, A. (Ed.), Euro-pean Atlas of Forest Tree Species, European Commission, Luxembourg, p. 16-127
21. Frankis, M. P., 2000. Pinus L. Şu eserde: Güner A., N. Özhatay, T. Ekim, K.H.C. Başer (Eds.). Flora of Turkey and the East Aegean Islands, Edinburgh University Press, Edinburgh, p6-7
22. Gökdemir, Ş., Tosun, S., Palazoglu, Z.O., Arslan, M., Coşgun, S., Turker, H., Tokcan, M., 2012. Türkiye’de Karaçam (Pinus nigra Arnold subsp. pallasiana (Lamb) Holmboe) Orijin Denemelerinin Yirmibeşinci Yıl Ara Sonuçları. İç Anadolu Ormancı-lık Araştırma Enstitüsü, Teknik Bülten No: 293, Ankara
23. Güney, A., Erkan, T., Oğlakcı, R., Özer, E., 2025. Climate-growth relationships and growth trends of Cedrus libani, Pinus brutia, and Pinus nigra subsp. pallasiana in the Boz Mountains (Western Türkiye). Turkish Journal of Forestry 26(2): 137-147
24. Isajev, V., Fady, B., Semerci, H., Andonovski, V., 2004. EUFORGEN Technical Guidelines for Genetic Conservation and Use for European Black Pine (Pinus nigra). International Plant Genetic Resources Institute. Rome
25. Kandemir, A., Mataracı, T., 2018. Pinus L. Şu eserde: Güner, A., A. Kandemir, Y. Menemen, H. Yıldırım, Aslan, S., Ekşi, G., Güner, I., Çimen, A.Ö. (Eds.). Resimli Türkiye Florası (Illustrated Flora of Turkey). ANG Vakfı, NGBB Yayınları, 2: s324-354, İstanbul
26. Koski, V., Antola, J., 1993. Turkish National Tree Breeding and Seed Production Program for Turkey (1994-2003). Prepared in Cooperation with ENSO Forest
27. Development Inc and Forest Tree Seeds and Tree Breeding Institute, Ankara
28. Mátyás, C., 1996. Climatic adaptation of trees: rediscovering provenance tests. Euphytica, 92: 45-54
29. OGM, 2021. Orman Genel Müdürlüğü. Türkiye Orman Varlığı 2020. ogm.gov.tr/tr/ormanlarimiz-sitesi/TurkiyeOrmanVarligi/Yayinlar/2020 TurkiyeOrmanVarligi.pdf, (Ziyaret tarihi: 30/07/2025).
30. OGM, 2024. Türkiye Ormancılık İstatistikleri. https://www.ogm.gov.tr/tr/e-kutuphane/resmi-istatistikler, (Ziyaret tarihi: 31/07/2025)
31. Parlak, S., Aykın, Ö., Gökdemir, F. 2024. Anadolu karaçam (Pinus nigra Arn.)’ında iki farklı ekipmanla kabuk soyma zaman analizi. Ağaç ve Orman 5(2): 64-71
32. SAS, 2002. SAS Institute Inc., SAS/STAT Users’ Guide. Cary, NC, USA
33. Sevgi, O., Yılmaz, O.Y., 2022. Karaçam Ormanlarının Yayılışı. Şu eserde: Sevgi, O., Tecimen, H. B., Okan, T. (Ed.), Karaçam. TOD Yayın No: E/22/62, Ankara. ISBN: 978-605-71791-2-8
34. Semerci, H., Öztürk, H., Semerci, A., İzbırak, A.; Ekmekçi, Y.; 2008. Değişik Islah Zonlarından Örneklenen Anadolu Karaçamı (Pinus nigra Arnold. ssp. nigra var. caramanica (Loudon) Rehder) Orijinlerinin Dona ve Kuraklığa Dayanıklılıklarının Belir-lenmesi. Orman Ağaçları ve Tohumları Islah Araştırma Müdürlüğü, Teknik Bülten No: 21, Ankara
35. Şimşek, Y., Erkuloğlu, O.S., Tosun, S., 1995. Türkiye’de Karaçam (Pinus nigra Am. ssp. pallasiana (Lamb.) Holmboe) Orijin Denemelerinin İlk Sonuçlan. İç Anadolu Ormanclık Araştırma Enstitüsü. Teknik Bülten No: 247, Ankara
36. Tosun, S., Palazoğlu, Z.O., Arslan, M., Duyar, A., Şenel, P., Tokcan, M., 2011. Batı Karadeniz ve Marmara Bölgesi Karaçam (Pinus nigra Arnold ssp. pallasiana) Orijin Denemelerinin 21. Yıl Sonuçları. Batı Karadeniz Ormancılık Araştırma Enstitüsü. Teknik Bülten No: 16, Müdürlük Yayın No: 26, Bolu
37. Tunçtaner, K., Tulukçu, M., Toplu, F., 1986. Gemlik Yarımadası’nda Yerli ve Yabancı Karaçam (Pinus nigra Arnold.) Orijinle-rinin Büyüme Yönünden Karşılaştırılmaları. Kavak ve Hızlı Gelişen Yabancı Tür Orman Ağaçları Araştırma Enstitüsü. Yıllık Bülten No: 22, İzmit
38. Ürgenç, S., 1986. Ağaçlandırma Tekniği. İstanbul Ünv. Yayın No: 3314, Orman Fakültesi Yayın No: 375. İstanbul
39. Velioğlu, E., Tolun, A.A., Çengel, B., Kaya, Z. 1999. Bolkar Dağları Doğal Karaçam (Pinus nigra Arnold subspecies pallasia-na) populasyonlarında İzoenzim Çeşitliliği. Orman Ağaçları ve Tohumları Islah Araştırma Müdürlüğü. Müdürlük Yayın No: 9, Teknik Bülten No: 2, Ankara
40. Velioğlu, E., Çengel, B., İçgen, Y., Kandemir, G., Alan, M., Kaya, Z., 2003. Moleküler Belirteçler Yardımıyla Karaçam (Pinus nigra Arnold subspecies pallasiana (Lamb.) Holmboe) Tohum Meşcerelerinde, Tohum Bahçelerinde ve Ağaçlandırmalarında Bulunan Genetik Çeşitliliğin Karşılaştırılması. Orman Ağaçları ve Tohumları Islah Araştırma Müdürlüğü. Müdürlük Yayın No: 23, Teknik Bülten No: 11, Ankara
41. White, T. L., Adams, W. T., Neale, D. B., 2007. Forest Genetics. CABI, USA
42. Yaltırık, F., 1988. Dendroloji Ders Kitabı: I. Gymnospermae. İstanbul Ünv. Yayın No: 3443. Orman Fakültesi Yayın No: 386, İstanbul
43. Yaltırık, F., Efe, A., 2000. Dendroloji Ders Kitabı Gymnospermae-Angiospermae (II. Baskı). İstanbul Ünv. Yayın No: 4265, Orman Fakültesi Yayın No: 465, İstanbul
44. Zeltins, P., Katrevics, J., Gailis, A., Maaten, T., Desaine, I., Jansons, A., 2019. Adaptation capacity of Norway spruce prove-nances in Western Latvia. Forests, 10 (10): 840
45. Zobel, B., Talbert, J., 1984. Applied Forest Tree Improvement. Printed in the U.S.A. and Canada, Copyright by John Wiley & Sons, Inc.