1995-2023 Arasında Türkiye’nin Bölgesel Dış Ticaret Yoğunluğunun Benimsenen Ticaret Politikaları Kapsamında Değerlendirilmesi

Öz

Bu çalışma, Türkiye’nin 1995-2023 döneminde on farklı bölgesel ülke grubuyla gerçekleştirdiği mal ticaretini, Brown (1949) ve Kojima (1964) tarafından geliştirilen Ticaret Yoğunluğu İndeksi ile analiz etmektedir. Ülkeler coğrafi konum ve anlaşmalara göre gruplandırılmıştır. İhracat ve ithalat yoğunluğu benimsenen dış ticaret politikaları kapsamında söz konusu dönem için incelenmiştir. Bulgular, Asya ile artan ticaret hacmine rağmen yapısal bağların zayıf kaldığını, Afrika ile ise görece güçlü bağlar kurulduğunu göstermektedir. AB ile yüksek ticaret payına rağmen düşük yoğunluk değeri, entegrasyonun derinliği açısından dikkat çekicidir.

Anahtar Kelimeler

• Dış ticaret politikası
• Ticaret yoğunluğu
• Bölgesel ticaret

Evaluation of Türkiye’s Regional Foreign Trade Intensity Between 1995 and 2023 within the Scope of Adopted Trade Policies

Öz

This study analyses Türkiye’s goods trade with ten different regional country groups between 1995-2023 using the Trade Intensity Index developed by Brown (1949) and Kojima (1964). Countries are grouped according to their geographical location and trade agreements. Export and import intensity is examined for the period in question within the scope of the adopted foreign trade policies. The findings indicate that despite increasing trade volume with Asia, structural ties remain weak, while relatively strong ties have been established with Africa. Despite a high trade share with the EU, the low intensity index is noteworthy in terms of the depth of integration.

Anahtar Kelimeler

• Foreign trade policy
• Trade intensity
• Regional trade

Kaynakça

1. Akal, M. & Ersoy, A. Y. (2015). Osmanlı 45 ülkelerinin Türkiye ile dış ticaret yoğunlukları gelişimi ve yeni Osmanlılık. International Journal of Human Sciences, 12(1), 1244-1262. https://doi.org/10.14687/ijhs.v12i1.3253
2. Akman, M. S. (2023). Türkiye’nin dış ticaret politikası ve uygulamaları: 1923-2023. Ö.F. Çolak (Ed.), Yüzyılın ekonomisi cilt II: Yüzyılın makroekonomik analiz içinde (ss. 315-360). Efil Yayınevi. Akpiliç, F., Aslan, Ç., & Bulut, E. (2024). The effects of global economic policy uncertainties on manufacturing industry exports: The case of Türkiye. Industrial Policy, 4(2), 50-58. https://doi.org/10.61192/indpol.1596389
3. Altay, H., Çelebioğlu, F., & Şen, A. (2010). Ticari yoğunlaşma kapsamında Türkiye’nin küresel ölçekli dış ticaret analizi. Dumlupınar Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 26, 161-172. https://dergipark.org.tr/tr/pub/dpusbe/issue/4768/65582
4. Altay, S. (2024a). Trade policy review of Turkey. The World Economy, 47(9), 3861-3892. https://doi.org/10.1111/twec.13609
5. Altay, S. (2024b). Regional trade agreements in Turkish foreign policy: A rising trading state’s quest for trade sovereignty. Turkish Studies, 26(2), 229-264. https://doi.org/10.1080/14683849.2024.2440434
6. Anderson, J. E., & van Wincoop, E. (2003). Gravity with Gravitas: A Solution to the Border Puzzle. American Economic Review, 93(1), 170-192.
7. Artekin, A. Ö., & Duran, M. S. (2022, 12-13 Mayıs). Development of international trade in Turkey: Trends and changes. 12th International Scientific Conference “Business and Management 2022”. Vilnius, Litvanya. https://doi.org/10.3846/bm.2022.713
8. Aydoğuş, O. (2011). Orta Doğu ve Kuzey Afrika ülkeleri ve Türkiye. İktisat ve Toplum Dergisi, 5, 36-44. https://iktisatvetoplum.com/mena-orta-dogu-ve-kuzey-afrika-ulkeleri-ve-turkiye-osman-aydogus/

9. Aynagöz Çakmak, Ö. (2017). Orta Asya: Bölgesel entegrasyon girişimleri ve öneriler. Sosyal Ekonomik Araştırmalar Dergisi, 17(33), 116-134. https://doi.org/10.30976/susead.327538
10. Bano, S. (2002). Intra-industry trade and trade intensities: Evidence from New Zealand (Working Paper in Economics 5/02), University of Waikato. https://researchcommons.waikato.ac.nz/entities/publication/cbd0e920-58b7-482d-9648-845ca4d221a9
11. Brown, A. J. (1949). Applied economics: Aspects of the world economy in war and peace. George Allen and Unwin.
12. Chen, B., & Li, Y. (2014). Analyzing bilateral trade barriers under global trade context: A gravity model adjusted trade intensity index approach. Review of Development Economics, 18(2), 326-339. https://doi.org/10.1111/rode.12087
13. Conte, M., Cotterlaz, P., & Mayer, T. (2022). The CEPII Gravity database. (Working Paper No: 2022-05) CEPII.
14. Çeştepe, H. (2012). Türkiye’nin seçilmiş Ortadoğu ülkeleriyle ticaretinin analizi. Ekonomik ve Sosyal Araştırmalar Dergisi, 8(2), 23-43. https://dergipark.org.tr/tr/pub/esad/issue/6059/81455
15. Demir, M. A. (2020). Türkiye ile seçilmiş Orta Doğu ülkeleri arasındaki ticaret yoğunluğunun analizi. Nazilli İİBF Dergisi, 1(1), 1-14. https://dergipark.org.tr/tr/pub/niibfd/issue/55259/745791
16. Drysdale, P., & Garnaut, R. (1982). Trade intensities and the analysis of bilateral trade flows in a many-country world. Hitotsubashi Journal of Economics, 22(2), 62-84. https://www.jstor.org/stable/43295729?seq=1
17. Ekor, M., Adeniyi, O., & Saka, J. (2015). Trade intensity analysis of South Africa-BRIC economic relations (MPRA Paper No. 82632). Munich Personal RePEc Archive. https://mpra.ub.uni-muenchen.de/82632/
18. Elmorsy, S. A. (2015). Determinants of trade intensity of Egypt with COMESA countries. Bandung, 2(1), 1-25. https://doi.org/10.1186/s40728-014-0002-6
19. Emeç, A. S., Kaplan, F., & Koluman, A. (2021). Türkiye ile Afrika ülkeleri arasındaki dış ticaret üzerine bir inceleme. Süleyman Demirel Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 26(4), 509-520. https://dergipark.org.tr/tr/pub/sduiibfd/issue/65632/996729
20. Erkekoğlu, H., & Yilmaz, B. (2019). Investigation of foreign trade between Turkey and member countries of Asia-Pacific Economic Cooperation (APEC) with gravity model. Journal of Yaşar University, 14(54), 141-151. https://doi.org/10.19168/JYASAR.525789
21. Head, K., & Mayer, T. (2014). Gravity equations: Workhorse, toolkit, and cookbook. Handbook of International Economics, 4, 131-195.
22. Karaalp, H. S. (2011). Competitiveness of Turkey in Eurasia: A comparison with CIS countries. China-USA Business Review, 10(9), 727-744.
23. Kaminski, B., & Ng, F. (2006). Turkey’s evolving trade integration into Pan-European markets. World Bank Policy Research Working Paper No. 3908. https://openknowledge.worldbank.org/entities/publication/30415414-b1c6-5203-8fee-2142f5f17393
24. Kirişci, K. (2009). The transformation of Turkish foreign policy: The rise of the Trading State. New Perspectives on Turkey, 40. https://doi.org/10.1017/S0896634600005203
25. Kirişci, K., & Kaptanoğlu, N. (2011). The politics of trade and Turkish foreign policy. Middle Eastern Studies, 47(5), 705-724. https://doi.org/10.1080/00263206.2011.613226
26. Kojima, K. (1964). The pattern of international trade among advanced countries. Hitotsubashi Journal of Economics, 5(1), 16-36. https://core.ac.uk/download/pdf/6835715.pdf
27. Kutlay, M. & Öniş, Z. (2020). Otoriter kapitalizmin yükselişi: Değişen küresel dengeler ve demokrasinin geleceği üzerine. İktisat ve Toplum Dergisi, 120, 42-53. https://iktisatvetoplum.com/otoriter-kapitalizmin-yukselisi-degisen-kuresel-dengeler-ve-demokrasinin-gelecegi-uzerine-mustafa-kutlay-ziya-onis/
28. Kutlay, M. (2012). Yeni Türk dış politikasının ekonomi politiği: Eleştirel bir yaklaşım. Uluslararası İlişkiler Dergisi, 9(35), 101-127. https://dergipark.org.tr/tr/pub/uidergisi/issue/39283/462614
29. Kutlay, M. (2024). “21. yüzyılı kazanmak: Güç geçişleri döneminde Küresel Güney ve Türkiye”. TÜSİAD Küresel Siyaset Forumu Makale Dizisi No: 7. https://tusiad.org/tr/yayinlar/raporlar/item/11667-tusi-ad-kuresel-siyaset-forumu-makale-dizisi-no-7-21-yuzyili-kazanmak-guc-gecisleri-doneminde-kuresel-guney-ve-turkiye
30. Malik, J., & Rather, S. A. (2018). China’s trade intensity with South Asian countries. Journal of Economics and International Finance, 10(4), 30-42. http://dx.doi.org/10.5897/JEIF2015.0682
31. Maryam, J., Banday, U. J., & Mittal, A. (2018). Trade intensity and revealed comparative advantage: An analysis of Intra-BRICS trade. International Journal of Emerging Markets, 13(5), 1182-1195. https://doi.org/10.1108/IJoEM-09-2017-0365
32. Metin, M., & İspiroğlu, F. (2017). Türkiye’nin MENA ülkeleri ile dış ticareti: Bir makroekonomik değerlendirme. Kahramanmaraş Sütçü İmam Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 7(1), 23-38. https://dergipark.org.tr/tr/pub/ksuiibf/issue/30884/334301
33. Minko, A. E. (2024). Intersections of Middle East crises and African stability: Assessing the impact of regional conflicts on peace and security in Sub-Saharan Africa. Journal of Political Science: Bulletin of Yerevan University, 3(9), 11-33. https://doi.org/10.46991/JOPS/2024.3.9.011
34. Öniş, Z., & Yılmaz, Ş. (2009). Between Europeanization and Euro‐Asianism: Foreign policy activism in Turkey during the AKP era. Turkish Studies, 10(1), 7-24. https://doi.org/10.1080/14683840802648562
35. Önsoy, M. (2017). Latin America-Turkey relations: Reaching out to distant shores of the Western Hemisphere. P. Gözen Ercan (Ed.), Turkish foreign policy içinde (ss. 237-258). Palgrave Macmillan. https://doi.org/10.1007/978-3-319-50451-3_12
36. Özkan, M., & Orakçı, S. (2023). Decoding of Turkey’s last two decades in Africa. M. Vasiliev, D. A. Degterev, & T. M. Shaw (Ed.), Africa and the formation of the new system of international relations-Vol. II içinde (ss. 205-216). Springer. https://doi.org/10.1007/978-3-031-34041-3_13
37. Pamuk, Ş. (2023), Türkiye’nin 200 yıllık iktisadi tarihi. Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
38. Papuççular, H. (2023), Cumhuriyetin dış politikası. Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
39. Paswan, A. (2021). India’s bilateral trade with China: Empirical study based on Trade Intensity Index and Trade Reciprocity Index. Studies in Economics and Business Relations, 2(1), 1-16. https://doi.org/10.48185/sebr.v2i1.81
40. Phan, T. H., & Jeong, J. Y. (2012). An analysis of Korea-Vietnam bilateral trade relations (MPRA Paper No. 48312). Munich Personal RePEc Archive. https://mpra.ub.uni-muenchen.de/48312/
41. Rosecrance, R. N. (1986). The rise of the trading state: Commerce and conquest in the modern world. Basic Books.
42. Santos Silva, J.M.C., & Tenreyro, S. (2006). The log of gravity. The Review of Economics and Statistics, 88(4), 641-658. https://doi.org/10.1162/rest.88.4.641
43. Saray, M. O. (2019). D-8 ekonomileri, dış ticaret desenleri ve Türkiye için önemi: İhracat ve ithalat yoğunluğu endeksiyle bir değerlendirme. Current Research in Social Sciences, 5(2), 171-188. https://doi.org/10.30613/curesosc.627642
44. Sherstyukov, S. (2024). Turkey’s relations with the countries of Latin America and the Caribbean in the 21st century: In search of strategic autonomy. Journal of Volgograd State University: Series 4. History. Regional Studies. International Relations, 29(1), 193-202. https://doi.org/10.15688/jvolsu4.2024.1.17
45. Siyakiya, P. (2019). Analysing the Turkey-Africa relationship’s impact on the flow of Turkey’s exports. Empirical Economic Review, 2(1), 35-62. http://dx.doi.org/10.29145/eer/21/020102
46. Şimşek, N., Şimşek, H. A., & Zhanaltay, Z. (2017). Analysis of bilateral trade relations between Turkey and Russia Federation. Bilig, (83), 1-26.
47. T.C. Dışişleri Bakanlığı. (2024). “2023 Yılında Cumhuriyet Tarihimizin İhracat Rekorunu Kırdık” 7 Kasım 2025 tarihinde https://ticaret.gov.tr/haberler/2023-yilinda-cumhuriyet-tarihimizin-ihracat-rekorunu-kirdik adresinden erişildi.
48. T.C. Dışişleri Bakanlığı. “Dünya Ticaret Örgütü”. 15 Nisan 2025 tarihinde https://www.mfa.gov.tr/dunya-ticaret-orgutu-__dto_.tr.mfa adresinden erişildi.
49. T.C. Dışişleri Bakanlığı. “Orta Asya Ülkeleri ile İlişkiler”. 15 Nisan 2025 tarihinde https://www.mfa.gov.tr/turkiye-orta-asya-ulkeleri-iliskileri.tr.mfa adresinden erişildi.
50. T.C. Dışişleri Bakanlığı. “Türkiye’nin Latin Amerika ve Karayiplere Yönelik Politikası ve Bölge Ülkeleri ile İlişkileri”. 15 Nisan 2025 tarihinde https://www.mfa.gov.tr/i_-turkiye_nin-latin-amerika-ve-karayiplere-yonelik-politikasi-ve-bolge-ulkeleri-ile-iliskileri.tr.mfa adresinden erişildi.
51. T.C. Dışişleri Bakanlığı. “Türkiye-Afrika İlişkileri”. 15 Nisan 2025 tarihinde https://www.mfa.gov.tr/turkiye-afrika-iliskileri.tr.mfa adresinden erişildi.
52. T.C. Ticaret Bakanlığı. “Uzak Ülkeler Stratejisi”. 15 Nisan 2025 tarihinde https://ticaret.gov.tr/ihracat/uzak-ulkeler-stratejisi adresinden erişildi.
53. T.C. Ticaret Bakanlığı. “Yürürlükte Bulunan STA’lar”. 15 Nisan 2025 tarihinde https://ticaret.gov.tr/dis-iliskiler/serbest-ticaret-anlasmalari/yururlukte-bulunan-stalar adresinden erişildi.
54. Tapsoba, S. J. A. (2008). Trade intensity and business cycle synchronicity in Africa. Journal of African Economies, 18(2), 287-318. https://doi.org/10.1093/jae/ejn014
55. Togan, S. (2010). Turkey: Trade Policy Review 2007. The World Economy, 33(11), 1339-1389. https://doi.org/10.1111/j.1467-9701.2009.1254.x
56. United Nations. (n.d.). UN Comtrade Database. United Nations Statistics Division. 1 Nisan 2025 tarihinde https://comtradeplus.un.org/ adresinden erişildi.
57. Vollrath, T. L. (1991). A theoretical evaluation of alternative trade intensity measures of revealed comparative advantage. Weltwirtschaftliches Archiv, 127(2), 265-280. http://www.jstor.org/stable/40439943
58. Yang, Y., & Gupta, S. (2007). Regional trade arrangements in Africa: Past performance and the way forward. African Development Review, 19(3), 399-431. https://doi.org/10.1111/j.1467-8268.2007.00169.x
59. Yazgan, M. E., & Derici Şengül, Ö. (2023), Türkiye’nin dış ticaret macerası, Ö.F. Çolak (Ed.) Yüzyılın Ekonomisi Cilt II: Yüzyılın Makroekonomik Analiz içinde (ss. 361-390). Efil Yayınevi
60. Yotov, Y. V., Piermartini, R., Monteiro, J-A., & Larch, M. (2016). An advanced guide to trade policy analysis: The structural gravity model. Geneva: UNCTAD and WTO. https://www.wto.org/english/res_e/booksp_e/advancedwtounctad2016_e.pdf