Özalizm ve Neoliberalizmin Entelektüel Kodları: Kriz, İdeoloji ve Küresel Kapitalizme Eklemlenme Ekseninde Türkiye’nin Siyasal-İktisadi Yeniden İnşası

Öz

Türkiye’nin 1980’li yıllardaki siyasal-iktisadi dönüşümü, piyasa merkezli düşüncenin devlet kurumları içinde yerleşmesini ortaya koymaktadır. Monetarizm, arz yönlü iktisat, rasyonel beklentiler, kamu tercihi teorisi ve Hayekçi liberalizmden etkilenen bu yönelim, siyasal düzlemde Thatcherizm, Reaganizm ve Türkiye’de Özalizm aracılığıyla somutlaşmıştır. 24 Ocak 1980 Kararları, sermaye hareketlerinin serbestleştirilmesi, özelleştirme uygulamaları ve sosyal devletin geriletilmesi yoluyla devlet-piyasa ilişkilerinin yeniden tanımlandığı bir dönüm noktasıdır. Bu çalışma, Türkiye’de neoliberalizmin yalnızca bir ekonomik reform programı değil, siyasal otoriteyi, kurumsal yapıları ve yönetişimin normatif temellerini yeniden şekillendiren ideolojik bir çerçeve olarak işlediğini savunmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Neoliberalizm
• Özalizm
• Monetarizm
• Arz-Yönlü İktisat
• Devlet–Piyasa İlişkileri.

The Intellectual Genealogy of Özalism and Neoliberalism: Reconstructing Turkey’s Political Economy Amid Crisis, Ideology, and Articulation with Global Capitalism

Öz

Turkey’s political-economic transformation in the 1980s reveals the consolidation of market-oriented thinking within state institutions. Influenced by monetarism, supply-side economics, rational expectations, public choice theory, and Hayekian liberalism, this shift found political expression in Thatcherism, Reaganism, and, in Turkey, Özalism. The January 24, 1980 Decisions marked a turning point in redefining state–market relations through capital liberalization, privatization, and the retrenchment of the social state. This study contends that neoliberalism in Turkey functioned not simply as an economic reform agenda, but as an ideological framework that reshaped political authority, institutional structures, and the normative foundations of governance.

Anahtar Kelimeler

• Neoliberalism
• Özalism
• Monetarism
• Supply-Side Economics
• State–Market Relations.

Kaynakça

1. Ahmad, F. (2017). Modern Türkiye’nin oluşumu (Y. Alogan, Trans.). Kaynak.
2. Akçay, Ü., & Türkay, M. (2006). Neoliberalizm’den kalkınmacı yaklaşıma: Devletin sermaye birikimi sürecindeki yeri üzerine. In B. Ülman & İ. Akça (Eds.), İktisat, siyaset, devlet üzerine yazılar (pp. 49–65). Bağlam.
3. Akdoğan, A. (2010). Piyasa kültürünün yaygınlaştırılmasında Özal’ın söyleminin işlevi. Toplum ve Demokrasi Dergisi, 4(8), 1–18.
4. Akıncı, A. (2025). Türkiye’nin siyasal hayatı, 1946–2025. Değişim.
5. Aktan, C. C. (Ed.). (2020). Türkiye’de anayasal iktisat (Eleştirel görüşlerin eleştirisi). SOBİAD Hukuk ve İktisat Araştırmaları Merkezi Yayınları.
6. Alpay, Y., & Alkin, E. (2023). Olaylarla Türkiye ekonomisi: Yirminci yüzyıl ekonomi tarihi. Hümanist.
7. Altıok, M. (2002). Yeni liberal istikrar ve yapısal uyum programları: Türkiye ekonomisinde sermaye birikimi ve kriz. Praksis, 5, 77–130.
8. Amin, S. (1976). Unequal development: An essay on the social formations of peripheral capitalism. Monthly Review Press.

9. Balaban, O. (2012). The negative effects of construction boom on urban planning and environment in Turkey: Unraveling the role of the public sector. Habitat International, 36(1), 26–35.
10. Balassa, B. (1979). The newly industrializing countries in the world economy. Pergamon Press.
11. Baran, P. A. (1957). The political economy of growth. Monthly Review Press.
12. Barbaros, R. F., & Kozal, Ö. E. (2017). Planlamanın başarısızlığı: Kalkınma miti ve sanayileşmenin düşüşü. In E. R. Barbaros & E. J. Zurcher (Eds.), Modernizmin yansımaları: 1980'li yıllarda Türkiye (pp. 105–160). Efil Yayınları.
13. Baykal, Ö. (2019). Türkiye’de siyasetin konsolidasyonu: Turgut Özal dönemi. Akademik Hassasiyetler, 6(12), 143–179.
14. Bora, T. (2023). Demirel. İletişim.
15. Boratav, K. (2012). Türkiye iktisat tarihi 1908–2009. İmge Kitabevi.
16. Bosanquet, N. (1983). After the new right. Heinemann.
17. Bottomore, T. B. (1997). Sociology: A guide to problems and literature (Rev. ed.). Transaction Publishers.
18. Bruff, I. (2014). The rise of authoritarian neoliberalism. Rethinking Marxism, 26(1), 113–129.
19. Buchanan, J. M. (1986). The constitution of economic policy [Nobel Prize lecture]. Nobel Prize. Retrieved February 24, 2025, from https://www.nobelprize.org/prizes/economic-sciences/1986/buchanan/lecture/
20. Buchanan, J. M., & Tullock, G. (1962). The calculus of consent: Logical foundations of constitutional democracy. University of Michigan Press.
21. Chang, H.-J. (2002). Breaking the mould: An institutionalist political economy alternative to the neoliberal theory of the market and the state. Cambridge Journal of Economics, 26(5), 539–559.
22. Connell, R., & Dados, N. (2014). Where in the world does neoliberalism come from? The market agenda in southern perspective. Theory and Society, 43(2), 117–138.
23. Dağ, D. (2020). Türkiye’den göçün Türkiye-(Federal) Almanya ilişkilerine etkisi (1961–2000). Siyasal.
24. Demirel’in ekonomi sözleri. (2015, June 17). BusinessHT. https://businessht.bloomberght.com/piyasalar/haber/1091838-demirelin-ekonomi-sozleri
25. DİSK-AR (Türkiye Devrimci İşçi Sendikaları Konfederasyonu Araştırma Merkezi). (2020). 12 Eylül: Sermayenin emeğe darbesi – Vehbi Koç’un Kenan Evren'e mektubu (pp. 4–5). DİSK Yayınları.
26. Duman, M. Z. (2011). Turgut Özal’in politikalarında ekonomik rasyonalizm. Sosyoloji Dergisi, 23, 105–123.
27. Akyıldız, H., & Eroğlu, Ö. (2004). Türkiye Cumhuriyeti dönemi uygulanan iktisat politikaları. Süleyman Demirel Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 9(1), 43–62.
28. Farmer, K., & Conway, L. (2021). Neo-Austrian views of the global financial crisis and its pre-Corona aftermath. Modern Economy, 12, 712–763.
29. Frank, A. G. (1966). The development of underdevelopment. Monthly Review, 18(4), 17–31. https://doi.org/10.14452/MR-018-04-1966-08_3
30. Frank, A. G. (1967). Capitalism and underdevelopment in Latin America: Historical studies of Chile and Brazil. Monthly Review Press.
31. Friedman, M. (1962). Capitalism and freedom. University of Chicago Press.
32. Friedman, M., & Friedman, R. D. (1980). Free to choose: A personal statement. Harcourt Brace Jovanovich.
33. Friedman, M., & Schwartz, A. J. (1963). A monetary history of the United States, 1867–1960. Princeton University Press.
34. Gamble, A. (1996). Hayek: The iron cage of liberty. Westview Press.
35. Gülalp, H. (1993). Kapitalizm, sınıflar ve devlet: Türkiye’nin toplumsal yapısı. Belge Yayınları.
36. Harvey, D. (2005). A brief history of neoliberalism. Oxford University Press.
37. Hayek, F. A. (1935). Prices and production (2nd ed.). Routledge.
38. Hayek, F. A. (2007). The road to serfdom. University of Chicago Press. (Original work published 1944)
39. Hayek, F. A. (1960). The constitution of liberty. University of Chicago Press.
40. Hirschman, A. O. (1968). The political economy of import-substituting industrialization in Latin America. Quarterly Journal of Economics, 82(1), 1–32.
41. Hobbes, T. (1996). Leviathan (R. Tuck, Ed.). Cambridge University Press. (Original work published 1651)
42. Ibn Khaldun. (1983). The muqaddimah: An introduction to history (F. Rosenthal, Trans.; 3 vols.). Princeton University Press. (Original work published 1377)
43. International Bank for Reconstruction and Development. (1971). Current economic position and prospects of Turkey (Report No. EMA-30a). The World Bank.
44. Jones, L. P., & Sakong, I. (1980). Government, business, and entrepreneurship in economic development: The Korean case. Harvard University Press.
45. Kaymak, M. (2011). 1980 öncesinin sorunsalından hareketle 1980 sonrası Türkiye tarımı. In E. Başer, N. Koçyiğit, & M. Öziş (Eds.), Bugüne bakmak: 1980 sonrasında Türkiye’de yaşanan toplumsal dönüşüm süreçleri (pp. 123–141). Dipnot Yayınları.
46. Kazgan, G. (2005). Türkiye ekonomisinde krizler (1929–2001): Ekonomi politik açıdan bir irdeleme. İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları.
47. Keyder, Ç. (1987). Türkiye’de devlet ve sınıflar. İletişim Yayınları.
48. Keynes, J. M. (1936). The general theory of employment, interest, and money. Macmillan.
49. Keynes, J. M. (2007). The general theory of employment, interest, and money. Palgrave Macmillan. (Original work published 1936)
50. Köse, A. H., & Öncü, A. (2006). Tahsildarlar ve borçlular: Karşı-iktisat gözüyle dünya kapitalizmi ve Türkiye. Evrensel.
51. Krueger, A. O. (1974). The political economy of the rent-seeking society. American Economic Review, 64(3), 291–303.
52. Krueger, A. O. (1978). Foreign trade regimes and economic development: Liberalization attempts and consequences. Ballinger for NBER.
53. Krueger, A. O. (1979). The development role of the foreign sector and aid. Harvard University Press.
54. Krueger, A. O. (1990). Asian trade and growth lessons. American Economic Review, 80(2), 108–112.
55. Krugman, P. (2009). The return of depression economics and the crisis of 2008 (1st ed.). W. W. Norton & Company.
56. Kurmuş, O. (2010). Türkiye'de neoliberalizm. Mülkiye Dergisi, 34(268), 9–41.
57. Laffer, A. B. (2004). The Laffer curve: Past, present, and future (Backgrounder No. 1765). Heritage Foundation.
58. Lucas, R. E., Jr. (1972). Expectations and the neutrality of money. Journal of Economic Theory, 4(2), 103–124.
59. Lucas, R. E., Jr. (1973). Some international evidence on output-inflation tradeoffs. American Economic Review, 63(3), 326–334.
60. Marx, K. (1976). Capital: A critique of political economy (Vol. 1, B. Fowkes, Trans.). Penguin Classics.
61. McCartin, J. A. (2011). Collision course: Ronald Reagan, the air traffic controllers, and the strike that changed America. Oxford University Press.
62. Rawsthorne, P. (2018). Implementing the Ridley Report: The role of Thatcher's policy unit during the miners’ strike of 1984–1985. International Labor and Working-Class History, 94, 156–201.
63. Sargent, T. J., & Wallace, N. (1975). Rational expectations, the optimal monetary instrument, and the optimal money supply rule. Journal of Political Economy, 83(2), 241–254.
64. Milliyet. (1967, August 18). Demirel: Fındık, mısır ve buğday tarlalarının yerine fabrika bacaları yükselecektir (p. 1). Milliyet Gazete Arşivi. https://gazetearsivi.milliyet.com.tr/liste?tarih=1967.08.18
65. Mirowski, P. (2013). Never let a serious crisis go to waste: How neoliberalism survived the financial meltdown. Verso.
66. Mirowski, P., & Plehwe, D. (Eds.). (2009). The road from Mont Pèlerin: The making of the neoliberal thought collective. Harvard University Press.
67. Mises, L. von. (1966). Human action: A treatise on economics (3rd rev. ed.). Henry Regnery.
68. OECD. (1978). Economic surveys: Turkey 1978. Organisation for Economic Co-operation and Development.
69. Oyan, O., & Aydın, A. R. (1991). Türkiye’de maliye ve fon politikaları: Alternatif yönelişler. Adım.
70. Önder, İ. (2011). Emperyalizmin Türkiye’yi dönüştürme etkisi: 1980 sonrası politikalar. In E. Başer, N. Koçyiğit, & M. Öziş (Eds.), Bugüne bakmak: 1980 sonrasında Türkiye’de yaşanan toplumsal dönüşüm süreçleri (pp. 31–59). Dipnot Yayınevi.
71. Öniş, Z. (1991). Political economy of Turkey in the 1980s: Anatomy of unorthodox liberalism. Comparative Politics, 23(2), 109–126.
72. Öniş, Z. (2004). Turgut Özal and his economic legacy: Turkish neo-liberalism in critical perspective. Middle Eastern Studies, 40(4), 113–134.
73. Öniş, Z., & Şenses, F. (2022). Turkey’s encounter with neoliberal globalization and the logic of Washington Consensus, 1980–1990. In E. Özçelik & Y. Özdemir (Eds.), Political economy of development in Turkey, 1838–present (pp. 197–226). Palgrave Macmillan.
74. Özal, T. (1993). 3. İzmir İktisat Kongresi açılış konuşması. In 3. İzmir İktisat Kongresi 4–7 Haziran 1992 (pp. 19–27). Başbakanlık Devlet Planlama Teşkilatı Müsteşarlığı.
75. Parasız, İ. (1998). Türkiye ekonomisi: 1923'den günümüze Türkiye'de iktisat ve istikrar politikaları uygulamaları. Ezgi.
76. Peck, J. (2010). Constructions of neoliberal reason. Oxford University Press.
77. Peck, J., & Tickell, A. (2002). Neoliberalizing space. Antipode, 34(3), 380–404.
78. Pierson, C. (1991). Beyond the welfare state?: The new political economy of welfare. Penn State University Press.
79. Prebisch, R. (1950). The economic development of Latin America and its principal problems. United Nations.
80. Reagan, R. (1981, January 20). Inaugural address. Ronald Reagan Presidential Library. Retrieved August 5, 2024, from https://www.reaganlibrary.gov/archives/speech/inaugural-address-1981
81. Rodrik, D. (1990). The Özal decade in Turkey (NBER Working Paper No. 3300). National Bureau of Economic Research.
82. Rodrik, D. (1995). Getting interventions right: How South Korea and Taiwan grew rich. Economic Policy, 10(20), 53–107.
83. Somel, C. (2016). Bir kamu politikası olarak post-neoliberalizm. Mülkiye Dergisi, 40(3), 209–236.
84. Soyak, A. (2003). Türkiye'de iktisadi planlama: DPT'ye ihtiyaç var mı? Doğuş Üniversitesi Dergisi, 4(2), 167–182.
85. Sönmez, M. (1992). 100 soruda 1980'lerden 1990'lara dışa açılan Türkiye kapitalizmi. Gerçek.
86. Şahin, A. (1989). 21. yüzyıla girerken Türkiye'nin turizm sektörüne uyguladığı teşvik politikalarının genel bir değerlendirilmesi. İktisat Fakültesi Mecmuası, 47(1–4), 307–322.
87. Takım, A. (2011). Türkiye’de 1960–1980 yılları arasında uygulanan kalkınma planlarında maliye politikaları. Maliye Dergisi, 160(1), 154–176.
88. Tansel, C. B. (Ed.). (2017). States of discipline: Authoritarian neoliberalism and the contested reproduction of capitalist order. Bloomsbury Publishing.
89. Thatcher, M. (1987). Interview for Woman’s Own. Margaret Thatcher Foundation. https://www.margaretthatcher.org/document/106689.
90. Tuna, A. B. (2023, August 23). Cumhuriyet’in 100 yıllık fotoğraf albümü. İST Dergi. https://www.istdergi.com/dosya/cumhuriyetin-100-yillik-fotograf-albumu
91. Waterbury, J. (1999). The long gestation and brief triumph of import-substituting industrialization. World Development, 27(2), 323–341.
92. Türkiye Cumhuriyeti Büyük Millet Meclisi. (1989, September 1). TBMM 18. Dönem 3. Yasama yılı açılış konuşması: Turgut Özal. TBMM.
93. Türkiye Cumhuriyeti Büyük Millet Meclisi. (1990, September 1). TBMM 18. Dönem 4. Yasama yılı açılış konuşması: Turgut Özal. TBMM.
94. Yerasimos, S. (1980). Azgelişmişlik sürecinde Türkiye (Vol. 2). Gözlem Yayınları.