Kaçar Sarayından Osmanlı Divanına: Bir Diplomatın İz Bırakan Hikâyesi (1790-1862)

Öz

Kaçar Hanedanlığı döneminde 1836’da Osmanlı sarayına elçi olarak gönderilen Mirza Seyyid Cafer Han Müşîrü’d-devle, yaklaşık yedi yıl süren görevi boyunca Osmanlı-İran ilişkilerinde önemli roller üstlenmiştir. 1847 Erzurum Antlaşması sonrasında teşkil edilen Osmanlı-İran Sınır Tespit Komisyonu’nda aktif görev almış; burada İran’ın toprak haklarını savunmadaki diplomatik kararlılığını ortaya koymuş ve bu süreçteki gözlem ve raporlarını Risâle-i Tahkîkât-ı Serhediyye adlı eserinde toplamıştır. Bu çalışmada, Kaçar döneminin önde gelen diplomat ve devlet adamlarından biri olan Mirza Cafer Han’ın hayatı, diplomatik faaliyetleri ve özellikle Osmanlı-İran diplomatik ilişkilerindeki rolü incelenmektedir.

Anahtar Kelimeler

• İran
• Osmanlı Devleti
• Mirza Cafer Han
• Diplomasi
• Uluslararası İlişkiler.

From the Kaçar Palace to the Ottoman Divan: The Memorable Story of a Diplomat (1790-1862)

Öz

During the Qajar dynasty, Mirza Sayyid Ja‘far Khan Mushir al-Dawla, who was sent to the Ottoman court as an ambassador in 1836, played significant roles in Ottoman–Iranian relations throughout his nearly seven-year mission. After the Treaty of Erzurum of 1847, he served actively on the Ottoman-Iranian Boundary Delimitation Commission, where he demonstrated Iran’s diplomatic resolve in defending its territorial rights. He compiled his observations and reports from this process in his work titled Risāla-yi Taḥqīqāt-i Sarḥadiyya. This study examines the life, diplomatic activities, and particularly the role of Mirza Ja‘far Khan -one of the prominent diplomats and statesmen of the Qajar period- in Ottoman-Iranian diplomatic relations.

Anahtar Kelimeler

• Iran
• Ottoman Empire
• Mirza Ja‘far Khan
• Diplomacy
• International Relations.

Kaynakça

1. BOA, HAT., 1421/58089-A, 28 Cemâziyelâhir 1253 (29 Eylül 1837).
2. BOA., HR. MTK., 342/27, 1-2, 2 Muharrem 1277 (21 Temmuz 1860).
3. BOA., HR. MTK., 23/62, 27 Safer 1265 (22 Ocak 1849).
4. BOA, HR. SFR., (2), 102-6, 8 Cemâziyelâhir 1278 (11 Aralık 1861).
5. BOA, HR. SFR., (2), 102-11, 17 Cemaziyülevvel 1278 (20 Kasım 1861).
6. BOA, HR. SFR., (3), 61/8, 2-3, (11 Aralık 1861).
7. BOA, A.}DVN.HMN., 44/33, 17 Rebîülâhir 1255 (30 Haziran 1839).
8. BOA, C.HR., 60/2966, (29 Zilhicce 1251/16 Nisan 1836).

9. BOA, A.{DVNSNMH.d., 11/37, (20 Cemâziyelevvel 1252/2 Eylül 1836).
10. BOA, HAT., 1421/58089-A, (28 Cemaziyelahir 1253/29 Eylül 1837).
11. BOA, HAT., 1421/58089-B, (15 Ramazan 1253/13 Aralık 1837).
12. BOA, HAT., 1421/58089-B, (15 Ramazan 1253/13 Aralık 1837).
13. BOA, HAT., 1421/58089-E, (9 Rabiulevvel 1253/13 Haziran 1837).
14. BOA, HAT., 1421/58089-E, (28 Cemaziyelahir 1253/29 Eylül 1837).
15. BOA, HAT., 298/17698, (9 Rabiulevvel 1253/13 Haziran 1837).
16. AVUHİ, GH., 1283, K.12, P. 3-1.
17. AVUHİ, GH., 1279, K. 10, P. 23-20.
18. Rûznâme-i Devlet-i Aliyye-i İran, No: 498, 8 Cemâziyelevvel 1277 (22 Kasım 1860).
19. Rûznâme-i Devlet-i Aliyye-i İran, No: 517, 12 Ramazan 1278 (13 Mart 1862).
20. Takvîm-i Vekâyi, Sayı. 105, (15 Rabiulevvel 1251/11 Temmuz 1835).
21. Takvîm-i Vekâyi, Sayı. 129, (1 Safer 1252/18 Mayıs 1836).
22. Takvîm-i Vekâyi, Sayı. 135, (1 Cemaziyelahir 1252/13 Eylül 1836).
23. Takvîm-i Vekâyi, Sayı. 113, (8 Cemâziyelevvel 1251/2 Ağustos 1835).
24. Ahvâl-ı bozorgân: Mirza Seyyid Cafer Han Münşîrü’d-devle. (1324). Yadgâr, 2(6), 43-50.
25. Ademiyet, F. (1354). Emir-i kebir ve İran. Harezmî.
26. Asil, H. (1381). Risâleha-yı Mirza Melkum Han Nazımüddevle. Neşr-i Ney.
27. Ateş, S. (2020). Osmanlı-İran sınır bölgeleri: Bir sınır yapmak 1843-1914. (D. Kaya, Çev.). Küre Yayınları.
28. Aykun, İ. (1995). Erzurum konferansı (1843-1847) ve Osmanlı-İran hudut antlaşması. [Doktora tezi, Atatürk Üniversitesi].
29. Bamdad, M. (1347). Şerh-ı hal-i ricâl-i İran. C. 1. Zevvâr.
30. Bina, A. E. (1383). Tarih-i siyasi ve diplomasi-i İran. C. 2. İntişârât-ı Danişgâh-ı Tahran.
31. Devebakan, M. (2023). İran’da modernleşmenin ayak sesleri: Mirza Melkum Han ve faaliyetleri. Selenge Yayınları.
32. Devebakan, M., & Tanrıverdi, M. (2024). Kaçar hanedanı elçisi: Hacı Mirza Ebü’l-hasan Han Şirazî (İlçi)’nin Londra sefareti (1809-1810). Genel Türk Tarihi Araştırmaları Dergisi. Prof. Dr. Eşref Buharalı Özel Sayısı, 367-378.
33. Devebakan. M. (2025). İran-Osmanlı ilişkilerinde sürekli diplomasiye geçiş ve İstanbul Büyükelçiliğinin kuruluşu. [Doktora tezi, Tokat Gaziosmanpaşa Üniversitesi].
34. Derviş Paşa. (1870). Tahdidi hudud-ı İraniye. Matbaa-i Amire.
35. Eminî, A. R. (1382). Tarih-i revâbit-i harici-i İran ez Kaçariye ta sukût-ı Rıza şah. Hett-i Sevvom.
36. Gozîde-i esnâd-ı siyasî-i İran ve Osmanî: Devre-i Kaçariye. C. 1. Vezaret-i Harici Defter-i Mutâle‘ât-ı Siyasi ve Beynelmilelî.
37. Hurmuci, M. C. (1344). Tarih-i Kaçar: Hakayıkü’l-ahbar-ı nasirî. (Yay. Hüseyin Hidivcem). Zevvâr.
38. İtimâdü’s-Saltana, M. H. (1367). Mir’atü’l-buldan. C. 1. (Yay. Abdülhüseyin Nevâyî & Mir Haşim Muhaddis). İntişârât-ı Danişgâh-ı Tahran.
39. İtimâdü’s-Saltana, H. H. (1367). Mir’atü’l-buldan. C. 2-3. (Yay. Abdülhüseyin Nevâyî & Mir Haşim Muhaddis). İntişârât-ı Danişgâh-ı Tahran.
40. Karadeniz, Y. (2020). İran Tarihi (1700-1925). 2. Baskı. Selenge Yayınları.
41. Kerimiyân, A. (1385). Mirza Cafer Mühendisbaşı. Gencine-i Esnâd, 63, 73-99.
42. Ketirâyî, M. (1355). Faramasonari der İran. İkbal.
43. Mahmud Celâleddin Paşa. (1983). Mirât-ı hakikat. C. 1-3. (Haz. İsmet Miroğlu). Berekat Yayınları.
44. Minevî, M. (1332). Evvelin karvân-ı me’rifet 2. Yağma, 6, 231-237.
45. Mirza Seyyid Cafer Han Mühendisbaşı. (1348). Risâle-i tahkîkât-ı serhediyye. (Yay. Muhammed Müşîrî). Bunyâd-i Ferheng-i İran.
46. Mohdevî, A. H. (1392). Tarih-i revâbit-i harici-i İran. Emir Kebir.
47. Muahedât mecmuası. (1297). C. 3. Cerîde-i Askeriyye Matbaası.
48. Mustevfî, A. (1360). Şerh-ı zendegânî-i men. C. 1. Zevvâr.
49. Müşîrî, C. (1331). Mirza Seyyid Cafer Han Müşîrü’d-devle. Namehâ-yı Ferheng, 6, 349-356.
50. Müşîrî, M. (1346). Esnad ve mektubât-ı tarihî. Berresiha-yı Tarihî, 1(1), 126-160.
51. Namehâ-yı siyasi ve tarihî-i seyyidü’l-vüzerâ-yı kaimmakam ferhanî. (1358). (Yay. Cihangir Kaimmakamî). İntişârât-ı Danişgâh-ı Tahran.
52. Nasiri, M. R. (1977). Nâsıreddîn şah zamanında Osmanlı-İran münasebetleri (1848-1896). [Doktora tezi, İstanbul Üniversitesi].
53. Parsadûst, M. (1369). Rişeha-yı tarihî ihtilafât-ı İran ve Irak. Şirket-i Sehamî-i İntişâr.
54. Rızapor, A. (1394). Revâbıt-i siyasi-i İran ve Beljik der devre-i Kaçar (Ber esas-ı esnad-ı vezaret-i umur-i harici). (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi). Vezaret-i Ulum, Tahkîkât ve Fenaverî, Pijûhişgâh-ı Ulum-ı İnsanî ve Mutâle’ât-ı Ferhengî, Müdüriyet-i Tehsîlât-ı Tekmîlî-i Pijûhişkede-i Tarih.
55. Riyazi Herevî, M. Y. (1372). Aynü’l-vakayî. (Yay. Mushammed Asaf Fikret).
56. Safayî, İ. (1352). Merzahâ-yı na âram. Vezaret-i Ferheng ve Hüner.
57. Sarıkçıoğlu, M. (2013). Osmanlı-İran hudut sorunları (1847-1913). Türk Tarih Kurumu.
58. Sepehr, M. T. (1390). Nasihü’t-tevârih tarih-i Kaçariye. C. 1. (Yay. Cemşid Giyanfer). Esatir.
59. Soofizadeh, A. (2020). Kaçar hanedanlığı döneminde Osmanlı-İran siyasi ilişkileri (1795-1925). Türk Tarih Kurumu.
60. Şeybanî, M. İ. (1366). Muntehebü’t-tevârih. Muhammed Ali İlmi.
61. Şirazî, M.S. (1347). Sefername-i Mirza Salih Şirazî. (Yay. Muhammed Şehristanî). Rûzen.
62. Uçarol, R. (2008). Siyasi tarih (1789-2001). Der Yayınları.
63. Uluerler, S. (2009). XIX. yüzyılın ilk yarısında Osmanlı-İran siyasi ilişkileri (1774-1848). [Doktora tezi, Fırat Üniversitesi].
64. Uluerler, S. (2015). Osmanlı-İran sınır tespiti tartışmalarında Kotur’un yeri (1849-1852). Turkish Studies, 10(5), 329-356.
65. Uluerler, S. (2018). Berlin antlaşması’na göre (1878) Osmanlı’nın İran’a terk ettiği kotur’un sınırları meselesi. Bingöl Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 8(16), 145-171.
66. Unat, F. R. (1942). Husrev Paşanın İran elçisi Hudadâd Han hakkında bir arz tezkeresi. Tarih Vesikaları, 5(1), 369-373.
67. Vahidniyâ, Y. (1362). Kararhâ ve karadâdhâ; dovran-ı Kaçariye. Ettayî.
68. Wrıght, D. (1368). İraniyân der miyan-ı İngilizîhâ. (Terc. Kerim İmamî). Neşr-i Nov.