NASIRUDDİN TUSİ (1201-1274)

Yıl 2026, Cilt: 27 Sayı: 1, 1 - 25, 17.03.2026

Selami Saygın

https://doi.org/10.17494/ogusbd.1661958

https://izlik.org/JA28HS56PH

Öz

Nasir al-Din Tusi, from Tus in Khorasan, lived in harmony under Nizari/Ismaili rule in Kuhistan for 30 years and 18 years with the Mongols. He aided the Mongols in seizing Kuhistan and supported Hülagu during the conquest and massacre of Baghdad. He was accused of seeking revenge against the Sunni Abbasids by urging Hülagu to destroy Baghdad because of being Shia/Imami. After becoming a Mongol vizier, he compiled the Zij-i Ilkhani, an astronomical table collection, naming it after Genghis Khan’s title “Ilkhan” and praising both Genghis and Hülagu. He was also accused of plagiarism, allegedly copying and altering works. Due to his origins in Tus, it has been claimed—without solid evidence—that he was of Turkish descent.

Anahtar Kelimeler

Abbasid , Baghdat , Meraga Observatory , Mongol , Tusi.

Moğol İşgalinde Nasıruddin Tusi; Hayatı, Mirası ve Tarihteki Yeri

https://izlik.org/JA28HS56PH

Öz

Horasan’ın Tus şehrinden olan Nasıruddin Tusi, Kuhistan’daki Nizari/İsmaili yönetiminde 30 yıl, ardından Moğollarla 18 yıl uyum içinde yaşamıştır. Moğollara Kuhistan’ı ele geçirmede yardım etmiş, Bağdat’ın işgalinde Hülagu’nun yanında yer almış ve onu katliama teşvik etmiştir. Şii/İmami olmasından dolayı, Hülagu’yü Bağdat’ı yıkmaya teşvik ederek, Sünni Abbasilerden intikam aldığı ileri sürülmüştür. Moğol veziri olduktan sonra Merağa Gözlemevi’nde astronomi cetvelleri içeren Zici İlhani kitabını hazırlamış, Cengiz Han’ın lakaplarından olan “ilhan” kelimesini kitaba ad yapmış, Cengiz Han’ı ve Hülagu’yü övmüştür. Önemli bir kısmı tekrar ve küçük ölçekli olan çok sayıda kitap yazmıştır. Kendisine ait olmayan bazı kitapları da tahrifat yoluyla istinsah ederek, kendisine mal ettiği, çok sayıda intihal eseri oluşturduğu savunulmuştur. Horasan Tus şehrinden olmasından dolayı, bir mesnede dayanmadan Türk olduğu ileri sürülmüştür.

Anahtar Kelimeler

Abbasi , Bağdat , Merağa Gözlemevi , Moğol , Tusi

Etik Beyan

Araştırma ve yayın etiğine uyulmuştur.

Destekleyen Kurum

YOK

Kaynakça

• Abu'l-Farac, G. (1999). Abu'l-Farac Tarihi. Çeviren: Ö. R. Doğrul. Türk Tarih Kurumu.
• Aksarayi, K. M. (2000). Müsameratü'l-Ahbar. Çeviren: M. Öztürk. Türk Tarih Kurumu.
• Buniyatov, Z. M. (1991). “Azerbaycan”. Türkiye Diyanet İslam Ansiklopedisi, Cilt 4, s. 317–321. Türkiye Diyanet Vakfı.
• Browne, E. G. (1997). A Literary History of Persia (Cilt 2). Ibex Publications.
• Cami, M. A. (2019). Mefatihü'l-Üns Minhadaratil Kuds. İstanbul.
• Çelebi, K. (2007). Keşfü'z-Zünun. Çeviren: R. Balcı. Cilt 2. Tarih Vakfı Yurt Yayınları.
• Çelebi, L. (1279). Nafahatü'l-Üns. İstanbul.
• Cüveyni, A. M. (1999). Tarih-i Cihan Güşa. Çeviren: M. Öztürk. Türk Tarih Kurumu.
• Döner, N., & Süt, A. (2017). “Nasıruddin Tusi Felsefesinde Kelam-Felsefe İlişkisi”. A. Kar & A. Gafarov (Ed.), Bilime Adanmış Ömür Nasıruddin Tusi içinde (s. 71–91). Gece Kitaplığı.
• Ed-Duri, A. (1991). “Bağdat”. Türkiye Diyanet İslam Ansiklopedisi, Cilt 4, s. 425–433. Türkiye Diyanet Vakfı.
• Eflaki, A. (2006). Ariflerin Menkıbeleri. Çeviren: T. Yazıcı. Cilt 1. Kabalcı Yayınları.
• El-Cezviyye, İ. K. (1997). İğaşetü'l-Lehfan (Cilt 2). Cairo.
• El-Muzaffer, M. R. (1978). Şia İnançları / Akaidü'l-İmamiyye. Çeviren: A. Gölpınarlı. İstanbul.
• Esterabadi, A. B. E. (1990). Bezm'u Rezm. Çeviren: M. Öztürk. Kültür Bakanlığı Yayınları.
• Evren, A. (1995). Tasavvufi Düşüncenin Esasları. Çeviren: M. Bayram. Ankara.
• Fığlalı, E. R. (1984). İmamiyye Şiası. Selçuk Yayınları. Ankara.
• Gafarov, A. (2009). Nasırüddin et-Tusi'nin Ahlak Felsefesi (Doktora Tezi). Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
• Gafarov, A. (2012). “Nasırüddin Tusi”. Türkiye Diyanet İslam Ansiklopedisi, Cilt 41, s. 442–445. Türkiye Diyanet Vakfı. İstanbul.
• Gafarov, A. (2017). “Nasıruddin Tusi'nin Hayatı, İlmi Hüviyeti ve Eserleri”. A. Kar & A. Gafarov (Ed.), Bilime Adanmış Ömür Nasıruddin Tusi içinde (s. 19–44). Gece Kitaplığı.
• Gölpınarlı, A. (1987). Tarih Boyunca İslam Mezhepleri ve Şiilik. Der Yayınları. İstanbul.
• Gölpınarlı, A. (Ed.). Menakıb-i Hünkâr Hacı Bektaşi Veli Vilayetname. İnkılap Yayınları. İstanbul.
• Hemedani, R. F. (2013). Camiü't-Tevarih (İlhanlılar Kısmı). Çevirenler: İ. Aka, M. Ersan & A. H. Kheleani. Cilt 2. Türk Tarih Kurumu. Ankara.
• Humeyni, A. R. (1979). İslam Fıkhında Devlet. Çev. H. Hatemi. Düşünce Yayınları. İstanbul.
• İbni Bibi. (1957). El-Evamirü'l-Alaiyye. Ed. A. S. Erzi. Ankara.
• İbni Kesir. (1995). El-Bidaye ve'n-Nihaye. Çeviren: M. Keskin. Cilt 13. Çağrı Yayınları. İstanbul.
• İbni Teymiye. (1986). El-Münteka (Şiilik ve Mahiyeti). Çeviren: C. Sancar. Konya.
• İbni Teymiye. (1987). İbn Teymiye Külliyatı. Çeviren: Y. Işıcak vd. Tevhid Yayınları. İstanbul.
• Kahraman, A., Şirinov, A., Gafarov, A., & Öz, M. (2012). “Nasırüddin Tusi”. Türkiye Diyanet İslam Ansiklopedisi, Cilt 41, s. 437–445. Türkiye Diyanet Vakfı. İstanbul.
• Kar, A., & Gafarov, A. (Ed.). (2017). Bilime Adanmış Ömür Nasırüddin Tusi. Gece Kitaplığı Yayınları.
• Kazvini, H. M. (2018). Tarih-i Güzide. Çeviren: M. Öztürk. Türk Tarih Kurumu. Ankara.
• Keklik, N. (1967). Sadreddin Konevi'nin Felsefesinde Allah Kâinat ve İnsan. Edebiyat Fakültesi Yayınları. İstanbul.
• Keklik, N. (1983). “Türk Asıllı Filozoflar”. Yeni Düşünce Dergisi, 172, s. 2.
• Kurtuluş, R. (2012). “Tus”. Türkiye Diyanet İslam Ansiklopedisi, Cilt 41, s. 431–432. Türkiye Diyanet Vakfı. İstanbul.
• Minorsky, V. (1988). “Tusi”. İslam Ansiklopedisi, Cilt 12/II, s. 123–130. Milli Eğitim Bakanlığı. İstanbul.
• Olguner, F. (1985). Üç Türk İslam Mütefekkiri İbni Sina – Fahreddin Razi – Nasreddin Tusi Düşüncesinde Varoluş. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. Ankara.
• Öz, M. (2000). “İmamiyye”. Türkiye Diyanet İslam Ansiklopedisi, Cilt 22, s. 207–209. Türkiye Diyanet Vakfı. İstanbul.
• Öz, M. (2010). “Takıyye”. Türkiye Diyanet İslam Ansiklopedisi, Cilt 39, s. 453–454. Türkiye Diyanet Vakfı. İstanbul.
• Özdemir, H. A. (1997). Moğol İstilası ve Abbasi Devleti'nin Yıkılışı: Cengiz ve Hülagu Dönemleri (616–656 / 1219–1258). Doktora Tezi. Marmara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
• Özgüdenli, O. G. (2005). “Moğollar”. Türkiye Diyanet İslam Ansiklopedisi, Cilt 30, s. 225–229. Türkiye Diyanet Vakfı. İstanbul.
• Palta, M. (2019). Nasırüddin Tusi'nin Hayatı, Eserleri, Mezhebi Aidiyeti. Lisans Tezi. Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi.
• Polo, M. (2021). Marco Polo Seyahatnamesi. Çeviren: E. Berktaş. Panama Yayıncılık. İstanbul.
• Razavi, M. T. (1957). Yadbud-i Haftsadumin Sal-i Khawaja Nasır-i Tusi. Tehran University.
• Ruska, J. F. (1988). “Tusi”. İslam Ansiklopedisi, Cilt 12/II, s. 133–134. Milli Eğitim Bakanlığı. İstanbul.
• Rumi, C. (1990). Mesnevi. Çevirenler: A. Gölpınarlı & V. İzbudak. Cilt 2. Milli Eğitim Bakanlığı Yayınları. İstanbul.
• Sıddıki, B. H. (1990). “Nasırüddin Tusi”. K. Turhan (Çev.). M. M. Şerif (Ed.), İslam Düşüncesi Tarihi içinde (Cilt 2, s. 187–202). İnsan Yayınları. İstanbul.
• Spuler, B. (1993). “İlhanlılar”. İslam Ansiklopedisi, Cilt 5/II, s. 967–971. Milli Eğitim Bakanlığı. İstanbul.
• Strothmann, R. (1988). “Tusi”. İslam Ansiklopedisi, Cilt 12/II, s. 130–134. Milli Eğitim Bakanlığı. İstanbul.
• Sultanov, R. (1980). Nasreddin Tusi ve Ahlak-ı Nasiri Adlı Eseri. Bakü.
• Şahin, H. (2008). İlhanlılar Döneminde Şiilik. Doktora Tezi. Atatürk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü. Erzurum.
• Şahin, H. (2012). “Sebep ve Sonuçları Bakımından Olcaytu Sultan'ın Şiiliği”. Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Veli Araştırmaları Dergisi, 64, 115–140.
• Şamel, A. A. (2017). “Nasıruddin Tusi ve 13. Yüzyıldaki Sosyo-Politik Rolü”. Eskiyeni, 35, 151–167.
• Şirinov, A. (2007). Nasirüddin Tusi'de Varlık ve Uluhiyyet. Doktora Tezi. Marmara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü. İstanbul.
• Şirinov, A. (2012). “Nasırüddin Tusi”. Türkiye Diyanet İslam Ansiklopedisi, Cilt 41, s. 437–442. Türkiye Diyanet Vakfı. İstanbul.
• Taştan, A. (2001). “Nasreddin Tusi: Hayatı, Eserleri ve Din ve Toplum Görüşü”. Erciyes Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 1(2), 1–13.
• Tusi, N. (1364). Ahlak-ı Nasırî. Editörler: M. Minov & A. R. Haydari. Tehran.
• Tusi, N. (2005). Ahlak-ı Nasırî. Çeviren: V. Taştan. Fecr Yayınevi. Ankara.
• Tusi, N. (2007). Seçkinlerin Ahlakı. Çeviren: A. Gafarov. İz Yayıncılık. İstanbul.
• Ülken, H. Z. (2020). İslam Felsefesi: Eski Yunan'dan Çağdaş Düşünceye Doğru. Doğu Batı Yayınları. İstanbul.
• Unat, Y. (2017). “İslam Dünyasında Astronomi ve Gözlemevlerinin Gelişiminde Önemli Bir Adım: Merâga Gözlemevi”. A. Kar & A. Gafarov (Ed.), Bilime Adanmış Ömür Nasırüddin Tusi içinde (s. 45–60). Gece Kitaplığı Yayınları.
• Uyar, M. (2003). “İlhanlı Devletinde Yahudi Bir Vezir Sadü'devle”. Tarih Araştırmaları Dergisi, 22(33), 125–142.
• Uyman, S. (2016). Ahlakta Değişim ve Gelişim: Nasiruddin Tusi Örneğiyle. Yüksek Lisans Tezi. Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
• Vassaf, F. B. A. Ş. (1959). Tarih-i Vassaf (Cilt 1). Tehran.
• Vladimiroviç, V. B. (1981). Moğol İstilasına Kadar Türkistan. Çeviren: H. D. Yıldız. İstanbul.