Aile Saadetinin Anahtarı: Hadislerde Saliha Kadın Retoriği ve Eş Seçiminin İncelikleri

Yıl 2025, Cilt: 26 Sayı: Özel Sayı, 2545 - 2565, 30.12.2025

Hacer Arslan , Mehmet Sıddık Özalp

Öz

Bu çalışma, hadis literatüründe yer alan “sâliha kadın” motifini belâgat sanatları ve edebî üslup çerçevesinde incelemeyi amaçlamaktadır. Evlilikle ilgili hadislerin genellikle içerik yönüyle değerlendirilmesine karşın, bu rivayetlerdeki estetik ifade biçimlerinin ve retorik unsurların yeterince analiz edilmemiş olması çalışmanın temel problemidir. Nitel araştırma yöntemiyle yürütülen bu çalışmada, rivayetler biçim ve içerik açısından çözümlenmiştir. Araştırma, sâliha kadın modelinin ahlâkî, pedagojik, psikolojik mesajlar taşıdığını ve belâgatın bu mesajların tesir gücünü artırmada etkili bir araç olduğunu ortaya koymaktadır. Böylece hadislerdeki temsilin, bireysel ve toplumsal düzeyde derin etkiler bıraktığı vurgulanmaktadır.

Anahtar Kelimeler

Arap Dili ve Belâgatı , Hadis , Aile , Sâliha Eş , Belâgat

The Key to Family Bliss: The Rhetoric of the Righteous Woman in Hadiths and the Subtleties of Spouse Selection

Öz

This study explores the motif of the “righteous woman” (al-marʾa al-ṣāliḥa) in hadith literature within the framework of rhetorical arts (balāghah) and literary style. While marriage-related hadiths are often analyzed for their content, their aesthetic and rhetorical features remain underexamined. Using a qualitative approach, the study analyzes selected narrations in terms of both form and meaning. Findings show that the portrayal of the righteous woman conveys moral, pedagogical and psychological messages, with rhetoric serving as a powerful tool to enhance their impact. The study highlights the deep individual and social influence of these representations in prophetic discourse.

Anahtar Kelimeler

Arabic Language and Rhetoric , Hadith , Family , Righteous Wife , Rhetoric

Kaynakça

• Abū Dāwūd, S. ibn al-A. ibn I. ibn B. ibn S. ibn ‘Amr al-Azdī al-Sijistānī. (1997). Sunan Abī Dāwūd (Vols. 1–5). Beirut: Dār Ibn Ḥazm.
• Abū Dāwūd al-Ṭayālisī, S. ibn D. ibn al-Jārūd. (1999). Musnad Abī Dāwūd al-Ṭayālisī (Vols. 1–4). Cairo: Dār Hajr.
• Aksan, G. (2013). Evlilik ve Ayrılma: Ailenin Kurulması ve Sona Ermesi. In M. Aydın (Ed.), Sistematik Aile Sosyolojisi (pp. 169–194). Konya: Çizgi Kitabevi Publishing.
• Albānī, A. ʿAbd al-R. M. N. al-Dīn. (n.d.). Ṣaḥīḥ al-Jāmiʿ al-Ṣaghīr wa Ziyādātih (Vols. 1–2). Al-Maktab al-Islāmī.
• Azharī, A. M. M. ibn A. (n.d.). Tahdhīb al-Lugha (Vols. 1–15). Cairo: al-Dār al-Miṣrīya li-l-Taʾlīf wa-l-Tarjama.
• Bayhaqī, A. B. A. ibn al-Ḥusayn. (2000). Shuʿab al-Īmān (Vols. 1–9; A. H. M. al-S. ibn B. Zaghlūl, Ed.). Beirut: Dār al-Kutub al-ʿIlmiyya.
• Bazzār, A. B. A. ibn ʿAmr ibn ʿAbd al-Khāliq. (1988). Al-Baḥr al-Zehhār (Vols. 1–18). al-Madīnah al-Munawwarah: Maktabat al-ʿUlūm wa’l-Ḥikam.
• Bukhārī, A. ʿAbd A. M. ibn I. (1993). Sahīh al-Bukhārī (5th ed., Vols. 1–7). Damascus: Dār Ibn Kathīr.
• Bukhārī, A. ʿAbd A. M. ibn I. (1997). The Translation of the Meanings of Sahīh al-Bukhārī (Vols. 1–9; M. M. Khan, Trans.). Riyadh: Maktaba Dāru-s Salām.
• Canatan, K., & Yıldırım, E. (2013). Aile Sosyolojisi (3rd ed.). İstanbul: Açılım Kitap.
• Dündar, Ö. Z. (2018). Değişen ve Değiş(e)meyen Yönleriyle Aile: Yapısı, Türleri, İşlevleri. In N. Adak (Ed.), Değişen Toplumda Değişen Aile Sosyolojik Tartışmalar (3rd ed.). Ankara: Siyasal Kitabevi.
• Ersanlı, K. (2014). Aile İçi İlişkilerin Dayandığı Psikolojik Temeller. Ondokuz Mayıs University Journal of Education Faculty, 5(1), 47–50.
• Esen, H. (2020). İslam Hukukunda Aile / Family in Islamic Law / الأسرة في الشريعة الإسلامية. İlahiyat Akademi, (11), 19–56.
• Fakhr al-Dīn al-Rāzī, A. ʿAbd A. M. b ʿUmar b al-Ḥasan b al-Ḥusayn al-Taymī. (1999). Mafātīḥ al-Ghayb (3rd ed., Vols. 1–32). Beirut: Dār Iḥyāʾ al-Turāth al-ʿArabī.
• Giddens, A., & Sutton, P. W. (2014). Essential Concepts in Sociology. United States of America: Polity Press.
• Ḥākim, A. ʿAbd A. M. ibn ʿAbd A. (2018). Al-Mustadrak ʿalā al-Ṣaḥīḥayn (Vols. 1–9). Dār al-Risālah al-ʿĀlamiyyah.
• Haythamī, A. al-Ḥasan N. al-D. ʿAlī ibn A. B. ibn S. (1994). Majmaʿ al-Zawāʾid wa Manbaʿ al-Fawāʾid (Vols. 1–10). Cairo: Maktabat al-Qudsī.
• Ibn Abi al-Dunya, A. B. A. A. ibn M. ibn ’Ubayd. (1988). Al-Ikhwān. Beirut: Dār al-Kutub al-ʿIlmiyyah.
• Ibn al-Nāẓim, B. al-D. ibn M. (1989). Al-Miṣbāḥ fī al-Maʿānī wa al-Bayān wa al-Badīʿ (Ḥusnī ʿAbd al-Jalīl Yūsuf, Ed.). Cairo: Maktabat al-Ādāb.
• Ibn Ḥabīb al-Sulamī, A. M. ʿAbd al-M. ibn Ḥabīb. (1992). Adab al-Nisāʾ (al-ʿInāyah wa al-Nihāyah). Dār al-Gharb al-Islāmī.
• Ibn Ḥanbal, A. ibn M. (2001). Musnad Imām Aḥmad ibn Ḥanbal (Vols. 1–50). Beirut: Muʾassasat al-Risālah.
• Ibn Ḥanbal, A. ibn M. ash-Shaibani. (2012). English Translation of Musnad Imām Aḥmad ibn Ḥanbal (Vols. 1–3; H. al-Khattab, Ed.; N. al-Khattab, Trans.). Riyadh: Maktaba Dar-us-Salam.
• Ibn Ḥibbān, A. Ḥātim M. (2012). Ṣaḥīḥ Ibn Ḥibbān: Al-Musnad al-Ṣaḥīḥ ʿalā al-Taqāsīm wa’l-Anwāʿ min ghayr wujūd qaṭʿ fī sanadihā wa-lā thubūt jarḥ fī nāqilihā (Vols. 1–8). Beirut: Dār Ibn Ḥazm.
• Ibn Hishām, J. al-D. ʿAbd A. ibn Y. ibn A. ibn ʿAbd A. ibn Y. (1991). Mughni al-Labīb ʿan Kutub al-Aʿārīb (Vols. 1–2). Beirut: al-Maktabah al-ʿAṣriyyah.
• Ibn Mājah, A. ʿAbd A. M. b. Y. b. M. al-Qazwīnī. (2007). English Translation of Sunan Ibn Mājah (Vols. 1–5; H. al-Khattab, Ed.; N. al-Khattab, Trans.). Riyadh: Maktaba Dar-us-Salam.
• Ibn Mājah, A. ʿAbd A. M. b. Y. b. M. al-Qazwīnī. (2009). Sunan Ibn Mājah (Vols. 1–5). Dār al-Risāla al-ʿĀlamiyya.
• Ibn Manẓūr, A. al-F. J. al-D. M. ibn M. ibn ʿAlī al-Ansarī. (1984). Lisān al-ʿArab (Vols. 1–6). Cairo: Dār al-Maʿārif.
• Ibn Maʿṣūm, al-S. ʿAlī Ṣadr al-Dīn. (1968). Anwār al-Rabī‘ fī Anwā‘ al-Badī‘ (Vols. 1–7). al-Najaf: Maṭbaʿat al-Nuʿmān.
• Ibn ʿAqīla, S. al-D. M. ibn A. ibn S. (2006). Al-Ziyādah wa-l-Iḥsān fī ʿUlūm al-Qurʾān (Vols. 1–10). United Arab Emirates: Markaz al-Buḥūth wal-Dirāsāt.
• Ījī, A. al-F. ʿAḍud al-Dīn. (1991). Al-Fawāʾid al-Ghiyāthiyya fī ʿUlūm al-Balāgha. Cairo: Dār al-Kitāb al-Miṣrī.
• Jawzī, A. al-F. J. al-D. ʿAbd al-R. ibn ʿAlī ibn M. (n.d.). Kashf al-Mushkil min Hadith al-Ṣaḥīḥayn (Vols. 1–4). Riyadh: Dār al-Waṭan.
• Khaṭṭābī, A. S. Ḥamd ibn M. ibn I. (1976). Thalāth Rasāʾil fī Iʿjāz al-Qurʾān li-al-Rummānī wa-al-Khaṭṭābī wa-ʿAbd al-Qāhir al-Jurjānī (Bayān Iʿjāz al-Qurʾān) (3rd ed.). Egypt: Dār al-Maʿārif.
• Kottak, C. P. (2002). Antropoloji İnsan Çeşitliliğine Bir Bakış (S. Altuntek, B. Aydın-Şafak, & D. Erdal, Trans.). Ankara: Ütopya Publishing.
• Marāghī, A. M. (1993). ʿUlūm al-Balāgha: Al-Bayān wa-al-Maʿānī wa-al-Badīʿ (3rd ed.). Beirut: Dār al-Kutub al-ʿIlmiyya.
• Maṭlūb, A. (2006). Muʻjam al-Muṣṭalaḥāt al-Balāghīyah wa-Taṭawwuruhā (Vols. 1–3). Beirut: al-Dār al-ʻArabīyah lil-Mawsūʻāt.
• Mawṣilī, A. Y. A. ibn ʿAlī. (1984). Musnad Abī Yaʿlā (Vols. 1–13; Ḥusayn Salīm Asad, Ed.). Damascus: Dār al-Maʾmūn li’l-Turāth.
• Müller-Lyer, F. C. (n.d.). The Evolution of Modern Marriage a Sociology of Sexual Relations (I. C. Wigglesworth, Trans.). London: George Allen Unwin LTD.
• Mundhirī, A. M. ʿAbd al-ʿAẓīm ibn ʿAbd al-Q. ibn ʿAbd A. (1996). Al-Targhīb wa’l-Tarhīb (Vols. 1–4). Beirut: Dār al-Kutub al-ʿIlmiyyah.
• Muslim, A. al-Ḥusayn M. ibn al-Ḥajjāj al-Qushayrī al-Naysābūrī. (1955). Ṣaḥīḥ Muslim (Vols. 1–5). Cairo: Maṭbaʿat ʿĪsā al-Bābī al-Ḥalabī wa-Shurakāʾuh.
• Muslim, A. al-Ḥusayn M. ibn al-Ḥajjāj al-Qushayrī al-Naysābūrī. (2007). English Translation of Sahīh Muslim (Vols. 1–7; H. Khattab, Ed.; N. al-Khattab, Trans.). Riyādh: Maktaba Dār as-Salām.
• Muttaqī al-Hindī, ʿAlāʾ al-Dīn ʿAlī. (1985). Kanz al-ʿUmmāl fī Sunan al-Aqwāl wa al-Afʿāl (5th ed., Vols. 1–18; B. Ḥayyānī & Ṣafwah al-Saqqā, Eds.). Beirut: Muʾassasat al-Risālah.
• Nasāʾī, A. ʿAbd al-R. A. ibn S. (2001). Al-Sunan al-Kubrā (Vols. 1–12). Beirut: Muʾassasat al-Risālah.
• Parsons, T. (1991). The Social System (2nd ed.; B. S. Turner, Ed.). London: Routledge.
• Perveen, A., & Baghdadi, A. M. (2023). The Importance of the Family in Islam and the Challenges Facing the Family System. Peshawar Islamicus, 14(1), 20–29.
• Qārī, A. al-Ḥasan N. al-D. al-M. ʿAlī. (2002). Mirqāt al-Mafātīḥ Sharḥ Mishkāt al-Maṣābīḥ (Vols. 1–9). Beirut: Dār al-Fikr.
• Qazwīnī, A. al-M. J. al-D. M. ibn ‘Abd al-R. ibn ‘Umar. (2003). Al-Iydah fī ‘Ulūm al-Balāgha: Al-Ma‘ānī wa al-Bayān wa al-Badī‘. Beirut: Dār al-Kutub al-‘Ilmiyya.
• Qazwīnī, J. al-D. M. ibn ʿAbd al-Raḥmān. (n.d.). Al-Talkhīṣ fī ʿUlūm al-Balāgha. Dār al-Fikr al-ʿArabī.
• Qorqmās, N. al-D. M. ibn. (2007). Zahr al-Rabī‘ fī Shawāhid al-Badī‘. Beirut: Dār al-Kutub al-‘Ilmiyya.
• Rummānī, A. al-Ḥasan ʻAlī ibn ʻĪsā. (1934). Al-Nukat fī Iʻjāz al-Qurʼān. Delhi: Maktabat al-Jāmiʻah al-Millīyah al-Islāmīyah.
• Russell, B. (1929). Marriage and Morals. New York: Liveright Publishing Corporation.
• Sakhāwī, S. al-D. M. ibn ʿAbd al-Raḥmān. (2017). Al-Maqāṣid al-Ḥasanah fī Bayān Kathīr min al-Aḥādīth al-Mashtuharah ʿalā al-Alsina (Vols. 1–5). al-Madīnah al-Munawwarah: Maktabat al-Maymanah al-Madaniyyah.
• Sakkākī, S. al-D. A. Y. Y. ibn A. B. M. ibn ʿAlī. (1987). Miftāḥ al-ʿUlūm (2nd ed.). Beirut: Dār al-Kutub al-ʿIlmiyya.
• Ṣanʿānī, M. ibn I. ibn Ṣalāḥ ibn M. (2011). At-Tanwīr Sharḥ al-Jāmiʿ al-Ṣaghīr (Vols. 1–11). Riyāḍ: Maktabat Dār al-Salām.
• Shawkānī, M. ibn ʿAlī. (2006). Nayl al-Awṭār Sharḥ Muntaqā al-Akhbār (Vols. 1–15). Saudi Arabia: Dār Ibn al-Jawzī li’l-Nashr wa’l-Tawzīʿ.
• Shtuān, B. (2003). Al-Usrah fī al-Islām. Majallat Jāmiʿat al-Amīr ʿAbd al-Qādir lil-ʿUlūm al-Islāmiyyah, 1(18), 217–235.
• Suyūṭī, J. al-Dīn. (2005). Jamʿ al-Jawāmiʿ (2nd ed., Vols. 1–25). Cairo: al-Azhar al-Sharīf.
• Suyūṭī, J. al-D. ibn A. B. (2004). Al-Jāmiʿ al-Ṣaghīr fī Aḥādīth al-Bashīr al-Nadhīr (2nd ed.). Beirut: Dār al-Kutub al-ʿIlmiyya.
• Ṭabāna, B. (1988). Mu‘jam al-Balāgha al-‘Arabiyya (3rd ed.). Jeddah: Dār al-Manārah.
• Ṭabarānī, A. al-Q. S. ibn A. (1995). Al-Muʿjam al-Awsaṭ (Vols. 1–10). Cairo: Dār al-Ḥaramayn.
• Ṭabarānī, A. al-Q. S. ibn A. ibn A. (1985). Al-Muʿjam al-Ṣaghīr (Vols. 1–2). Beirut: al-Maktab al-Islāmī.
• Ṭabarānī, A. al-Q. S. ibn A. ibn A. (n.d.). Al-Muʿjam al-Kabīr (2nd ed., Vols. 1–25). Cairo: Maktabat Ibn Taymiyya.
• Taftāzānī, S. al-D. M. ibn ʿUmar. (2013). al-Muṭawwal: Sharḥ Talkhīṣ Miftāḥ al-ʿUlūm (3rd ed.). Beirut: Dār al-Kutub al-ʿIlmiyya.
• The Noble Qurʾān. Trans: Muḥammad Taqī al-Dīn Hilālī & Muḥammad Muḥsin Khān. (2004). Kingdom of Saudi Arabia: Dār al-Salām.
• Ṭībī, S. al-D. al-Ḥusayn ibn ʿAbd A. (1997). Al-Kashif ʿan Ḥaqāʾiq al-Sunan (Vols. 1–13). Makkah al-Mukarramah: Maktabat Nizār Muṣṭafā al-Bāz.
• Tirmidhī, A. ʿĪsā M. ibn ʿĪsā ibn S. ibn M. (1975). Sunan al-Tirmidhī (2nd ed., Vols. 1–5). Cairo: Sharikat Maktabat wa Maṭbaʿat Muṣṭafā al-Bābī al-Ḥalabī.
• Trabzon, A. (2019). Mafhūm al-Usrah fī al-Islām wa Makānatuhā. Majallat al-Ijtihād lil-Dirāsāt al-Qānūniyyah wa al-Iqtiṣādiyyah, 8(2), 10–41.
• Wahbah, M., & al-Muhandis, K. (1984). Muʻjam al-Muṣṭalaḥāt al-ʻArabīyah fī al-Lughah wa-al-Adab (2nd ed.). Lebanon: Maktabat Lubnān.
• Yalvaç, M. (2000). Aile Sosyolojisi: İlkel Toplumdan Modern Topluma Aile. Malatya: Evin Ofset Matbaacılık.
• Zamakhsharī, A. al-Q. M. ibn ʿAmr ibn A. (1987). Al-Mustaqṣā fī Amthāl al-ʿArab (2nd ed., Vols. 1–2). Beirut: Dār al-Kutub al-ʿIlmiyyah.
• Zamlakānī, K. al-D. ʿAbd al-W. ibn ʿAbd al-Karīm. (1974). Al-Burhān al-Kāshif ʿan Iʿjāz al-Qurʾān. Baghdād: Maṭbaʿat al-ʿĀnī.
• ʿAlawī, A.-S. R. (1981). Al-Usrah fī al-Islām. al-Muṣṭafā min al-Fikr al-Islāmī al-Muʿāṣir, 3(5), 7–20.
• ʻAtīq, ʻAbd al-ʻAzīz. (n.d.). ʻIlm al-Badīʻ. Beirut: Dār al-Nahḍah al-ʻArabīyah.
• ʿAtīq, ʿAbd al-ʿAzīz. (2006a). ʿIlm al-Bayān. Cairo: Dār al-Āfāq al-ʿArabiyya.
• ʿAtīq, ʿAbd al-ʿAzīz. (2006b). ʿIlm al-Maʿānī. Cairo: Dār al-Āfāq al-ʿArabiyya.