Memlükler Döneminde Filistin Toplumunu Oluşturan Dinî Gruplar

Yıl 2026, Cilt: 27 Sayı: 1, 324 - 349, 17.03.2026

Mehmet Emin Eser

https://doi.org/10.17494/ogusbd.1735189

https://izlik.org/JA85EF97JB

Öz

Memlükler dönemi, Filistin'deki dinî grupların toplumsal yapıda önemli roller üstlendiği bir süreçtir. Bu dönemde, Müslümanlar çoğunluğu oluştururken, Hristiyanlar ve Yahudiler de bölgedeki dinî çeşitliliği yansıtan önemli gruplar olarak varlıklarını sürdürmüşlerdir. Her bir grup, dinî inançlarına göre toplumsal yaşamda farklı yerler edinmiş, birbirleriyle etkileşimde bulunmuş ve zaman zaman çeşitli zorluklarla karşılaşmışlardır. Müslümanlar, Memlük yönetimi altında toplumsal ve siyasî hayatta dominant bir konumda yer alırken, Hristiyanlar ve Yahudiler, kendi dinî ve kültürel kimliklerini koruyarak, toplumda belirli bir nüfus oranına sahip olmuşlardır. Memlükler dönemi, aynı zamanda bu dinî gruplar arasındaki ilişkilerin şekillendiği ve bölgedeki sosyal, kültürel etkileşimlerin arttığı bir dönem olmuştur. Filistin’deki bu dinî çeşitlilik, toplumun dinamiklerini etkilemiş ve farklı dinî gruplar arasında bir denge oluşturmuştur.

Anahtar Kelimeler

İslam Tarihi , Memlükler , Filistin , Kudüs , Nüfus

Religous Groups That Shaped Palestinian Society During The Mamluk Period

https://izlik.org/JA85EF97JB

Öz

The Mamluk period was a time when religious groups in Palestine played significant roles in the social structure. During this period, Muslims formed the majority, while Christians and Jews also maintained their presence as important groups reflecting the region's religious diversity. Each group had its own place in social life based on their religious beliefs, interacted with one another, and sometimes faced various challenges. Muslims, under the Mamluk administration, held a dominant position in both social and political life, while Christians and Jews, preserving their religious and cultural identities, constituted a certain proportion of the population. The Mamluk period was also a time when relations between these religious groups were shaped, and social and cultural interactions in the region increased. This religious diversity in Palestine influenced the dynamics of society and created a balance between different religious groups.

Anahtar Kelimeler

Islamıc History , Mamluks , Palestine , Jerusalem , Population

Kaynakça

• Ali Seyyid, A. (1986). el-Kudüs fi asri’l-memluki. Darü’l-Fikr.
• Arar, Ş. İ. (2003). Sükkân Filistin fi’l-ahdi’l-Memluki. Yüksek Lisans Tezi. Camiatu Beyr Zeyt.
• Arif, A. (1951). Tarihu’l-Kudüs. Darü’l-Mearif.
• Arini, S. B. (1963). Eş-Şerku’l-evset ve’l-hurubi’s-Selbiyye. Darü’n-Nehdetu’l-Arabiyye.
• Arslantaş, N. (2011). İslâm toplumunda Yahudiler. İz Yayıncılık.
• Âşur, S. A. (1965). En-Nasır Selahaddin. Müessesetu’l-Mısriyyetu’l-Amme.
• Âşur, S. A. (1992). el-Müctemau’l-Mısri fi asri’l-selatni’l-memalik. Darü’l-Nehdeti’l-Arabiyye.
• Atallah, M. A. (1979). Niyabetu Gazze fi’l-ahdi’l-Memluki. Camiatu’l-Ürdiniyye.
• Ayaz, F. Y. (2006). Memlükler döneminde vezirlerin görevleri. Çukurova Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 6(1), 142-182.
• Ayaz, F. Y. (2015). Memlükler (1250–1517). İSAM Yayınları.
• Derrâc, A. (1961). el-Memalik vel-Frenc (fil-karni tasi’i hicrî – el-hamis-i aşere miladi). Darü’l-Fikril-Arabi.
• Derrâc, A. (1968). Vesaiku deyr sehyun bi’l-Kudsi’ş-şerif. Mektebetu’l-Encelu’l-Mısriyye.
• Ebu Şâme, E. Ş. (1418/1977). Uyûnü’r-Ravżateyn fî aḫbâri’d-devleteyn en-nuriye ve’s-selahiye (İbrahim Zeybek, thk.). Müessesetu’r-Risale.
• El-Mezuatu’l-Filistiniyye. (1990). ed-Dirasetu’t-tarihiyye. Mektebetu’l-Muhtedin.
• Erkal, M. (1993). Cizye. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. TDV Yayınları.
• Eser, M. E. (2023). Memlükler döneminde (648-923/1250-1517) ehl-i zimme’nin istihdamı. Yakın Doğu Üniversitesi İslâm Tetkikleri Merkezi Dergisi, 9(1), 101-118. https://doi.org/10.32955/neu.istem.2023.9.1.07
• Eser, M. E. (2024). Memlükler döneminde müslim-gayrimüslim ilişkileri. Kitap Dünyası.
• Faiza, A. H. (1412/1992). Ehl zimme fi biladû’ş-Şam fi asr min el-Eyyûbî ve’l-Memlûkî. Camiatu Yermük.
• Gökhan, İ. (2014). Memlük Devleti’nde askerî kölelik hukuku. Nevşehir Barosu Dergisi, 1(1), 133-161.
• Gavânime, Y. D. (1982). Tarih-i niyabeti’l-beytü’l-mukaddes fi asri’l-memalik. Darü’l-Hayat li’n-Neşri ve’t-Tevzi.
• Hitti, P. K. (1989). Siyasal ve kültürel İslâm tarihi (Salih Tuğ, çev.). Boğaziçi Yayınları.
• İbn Tağrîberdî, E. C. (trs.). en-Nücûmü’z-zâhire fî mülûki Mısr ve’l-Ḳāhire (16 cilt). Vizaretu’s-Sekafe ve’l-İrşad el-Kavmî; Darü’l-Kütub.
• İbn Tolun, E. Ş. (1418/1998). Müfâkehetü’l-hillân fî havâdisi’z-zamân. Darü’l-Kütubi’l-İlmiyye.
• İbnü’l-Esîr, E. İ. (1417/1997). el-Kâmil fi’t-târîh (Ömer Abdusselam Tedmuri, thk.) (10 cilt). Darü’l-Kitabu’l-Arabî.
• İsfehanî, İ. (1979). el-Berku’ş-Şamî (Fethiye en-Nebrava, thk.). Mektebetu’l-Hanci bi Mısır.
• İskender, M. M. (1972). el-Kudüs iberi’t-tarih. El-Enba Gariğur Yus.
• İslam Han, Z. (1973). Tarihu Filistini’l-kadim munz evvelu gazva yahudi hetta ahir gazva salibi (1220–1359). Daru’n-Nefais.
• Kalkaşendî, E. Ş. (trs.). Subhu’l-a’şâ fi sınâati’l-inşâ (15 cilt). Darü’l-Kütubi’l-İlmiyye.
• Kantur, N. F. (1997). et-Tarihi’l-vesit kıssatu’l-hadaratu’l-bidaye ve’n-nihaye (Kasım Abduh Kasım, çev.). Ayn Diraset ve Buhus İnsaniyye ve İctimaiyye.
• Kasım Abduh, K. (1993). el-Yahud fi-Mısır. Darü’ş-Şuruk.
• Kasım Abduh, K. (2003). Ehl-i zimme fi Mısır mine’l-fethi’l-İslâm hatta nihayetü’l-memalik: Dirasetu vesaikiyye. Ayn Diraset ve Buhus İnsaniyye ve İctimaiyye.
• Kızıltoprak, S. (2004). Memlük. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. TDV Yayınları.
• Kopraman, K. Y. (1994). Memlüklerde divan. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. TDV Yayınları.
• Kusi, A. (trs.). Selahaddin ve’l-Yehud. el-Mecelletu’t-Tarihiyye, (24), 39-54.
• Labidos, İ. (1987). Mudunu islamiyye fi ahdi’l-Memalik. el-Ehliyetu li’n-Neşri ve’t-Tevzi.
• Makrîzî, E. T. (1418). el-Mevâʿiz ve’l-iʿtibâr bi-ẕikri’l-ḫıṭaṭ ve’l-âsâr (4 cilt). Darü’l-Kütubil-İlmiyye.
• Mevzuatü’l-Filistiniyye. (1990). ed-Dirasetü’t-tarihiyye. Mektebetu’l-Muhtedin.
• Ömerî, Ş. A. (H. 1423). Mesâlikü’l-ebsâr fi memâliki’l-emsâr (Kamil Süleyman el-Cebur, thk.) (27 cilt). El-Mecmuu’s-Sekafi.
• Reşad İmam, M. (1966). Medinetü’l-Kudüs fi’l-ahdi’l-Memlukî. el-Camiatu’l-Amerikiyya.
• Rüfaî, M. E. (1892). er-Reavdu’l-besam fi eşhuri’l-butuni’l-kureyşiye bi’ş-Şam. Matbatu’l-Ehram.
• Seyyid Muhammed, S. (1993). Cevâlî. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. TDV Yayınları.
• Takkûş, M. S. (1418/1997). Tarihi’l-memalik fi Mısır ve biladü’ş-Şam (648/923–1250/1517). Darü’n-Nefais.
• Taneri, A. (1994). Büyük Selçuklularda divan. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. TDV Yayınları.
• Tekindağ, M. C. (1971). Memlûk sultanlığı tarihine toplu bir bakış. Tarih Dergisi, (25), 1-38.
• Tel, O. İ. (2021). Ukubetu’n-nefyi fi’l-asri’l-Memluki (684-923/1250-1516). Mecelletu’d-dirasati’t-tarihiyyeti ve’l-ictimaiyye, (52), 85-111.
• Tutayli, B. (2002). Rıhletu Bünyamin el-Tutayli (561-569) (Azra Hedad, çev.). El-Mecmuu’s-Sekafi.
• Zayid, A. (2000). El-Kusü’l-Halide. El-Heyetu’l-Mısriyyetu’l-Amme.