The Foundation of the Family: Women in South Siberian Inscriptions -A Lexical Study-

Yıl 2025, Cilt: 26 Sayı: Özel Sayı, 2585 - 2602, 30.12.2025

Mihriban Aydın

Öz

Since 1893, when the letters were deciphered, thousands of studies have been conducted on old Turkic inscriptions written in the Turkic Runic alphabet, which are considered to be the first written documents of the Turkish language. Members of many fields, primarily Turkish language studies, but also history, culture, art, sociology, and religious studies, worked intensively on every finding obtained from these texts. One of the important aspects of these inscriptions is that they provide the first examples of the ancient Turkish family structure. This article will focus on words related to women in inscriptions found in the Tuva, Khakassia, and Mountainous Altai Republics of the Russian Federation, also known as the South Siberian inscriptions. The findings will be examined in terms of sound, form, meaning, and lexicon; in addition, an assessment will be made regarding the latest developments concerning the origin of the word.

Anahtar Kelimeler

Old Turkic , South Siberian Inscriptions , Yenissei Inscriptions , Mountainous Altai Inscriptions , woman.

Ailenin Temel Direği: Güney Sibirya Yazıtlarında Kadın -Leksik Bir İnceleme-

Öz

Türkçenin ilk yazılı belgeleri olan Türk Runik harfli eski Türk yazıtları üzerinde, harflerin çözüldüğü 1893’ten bugüne kadar binlerce çalışma yapıldı. Türk dili alanı başta olmak üzere, tarih, kültür, sanat, sosyoloji ve din bilimleri gibi birçok alanın mensupları bu metinlerden elde edilen her bulgu üzerinde yoğun mesai harcadı. Bu yazıtların önemli taraflarından biri de eski Türk aile yapısının ilk örneklerinin elde edilmiş olmasıdır. Bu makalede Rusya Federasyonu’nun Tuva, Hakasya ve Dağlık Altay Cumhuriyetlerinde bulunan ve Güney Sibirya yazıtları adıyla da bilinen yazıtlardaki kadınla ilgili kelimeler üzerinde durulacaktır. Bulgular; ses, şekil, anlam ve leksik bakımdan incelenecek; ayrıca kelimenin kökeni ile ilgili gelinen son durum hakkında da değerlendirme yapılacaktır.

Anahtar Kelimeler

Eski Türkçe , Güney Sibirya Yazıtları , Yenisey Yazıtları , Dağlık Altay Yazıtları , Kadın

Etik Beyan

Etik ilkelerine uyulduğunu kabul ve beyan ederim.

Kaynakça

• Alimov, R. (2014). Tanrı Dağı yazıtları, eski Türk Runik yazıtları üzerine bir inceleme. Konya: Kömen Yayınları.
• Argunşah, M. (2017). Türkiye Türkçesindeki kadınla ilgili temel söz varlığının tarihî gelişimi. M. F. Köksal, M. Kaçar & M. İlhan (Ed.), Uluslararası Türk Dili ve Edebiyatında “Kadın” Sempozyumu Bildiriler Kitabı (s. 81–106) içinde. Ankara: Kıbatek Yayınları.
• Atsız, M. (2021). Köktürkçe ve eski Uygurcada “kadın” ile ilgili kavramlar. Uluslararası Filoloji Bengü, 1(1), 87–111.
• Aydın, E. (2017). Orhon Yazıtları: Köl Tegin, Bilge Kağan, Tonyukuk, Ongi, Küli Çor. İstanbul: Bilge Kültür Sanat Yayınları.
• Aydın, E. (2018). Uygur yazıtları. İstanbul: Bilge Kültür Sanat Yayınları.
• Aydın, E. (2019). Sibirya’da Türk izleri: Yenisey yazıtları. İstanbul: Kronik Kitap Yayınları.
• Aydın, E. (2022a). Eski Türklerde gündelik hayat. İstanbul: Kronik Kitap Yayınları.
• Aydın, E. (2022b). Dağlık Altay yazıtlarından Kuray I (A 4) üzerinde yeni bir okuma ve anlamlandırma. Journal of Old Turkic Studies, 6(1), 7–20.
• Aydın, E., & Aydın, M. (2023). Güney Sibirya yazıtları: Adlandırma ve sorunlar hakkında bir değerlendirme. Yeni Türkiye, 133 (Sibirya Özel Sayısı I), 76–92.
• Aydın, M. (2024). Eski Türk kişi adları. İstanbul: Bilge Kültür Sanat Yayınları.
• Bazin, L. (1995). Pre-Islamic Turkic borrowings in Upper Asia. Diogenes, 43(3), 35–44.
• Berbercan, M. T. (2017). İslam öncesi Türk metinlerinde “kız” ve “kadın”. Journal of Old Turkic Studies, 1(1), 7–19.
• Çağatay, S. (1963). Türkçe “kadın” için kullanılan sözler. Türk Dili Araştırmaları Yıllığı Belleten, 1962, 13–49.
• Clauson, G. (1972). An etymological dictionary of pre-thirteenth-century Turkish. Oxford: Oxford University Press.
• Doerfer, G. (1965). Türkische und Mongolische Elemente im Neupersischen II. Wiesbaden: Franz Steiner Verlag.
• Doerfer, G. (1967). Türkische und Mongolische Elemente im Neupersischen III. Wiesbaden: Franz Steiner Verlag.
• Ecsedy, H. (1965). Old Turkic titles of Chinese origin. Acta Orientalia Academiae Scientiarum Hungaricae, 18(1–2), 83–91.
• Ercilasun, A. B., & Akkoyunlu, Z. (2014). Dîvânu Lugâti’t-Türk. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
• Eren, H. (1999). Türk Dilinin etimolojik sözlüğü. Ankara: Bizim Büro Matbaası.
• Gülensoy, T. (2007). Türkiye Türkçesindeki Türkçe sözcüklerin köken bilgisi sözlüğü. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
• Güzel, F. (2018). Eski Türkçeden günümüze öz “vadi”. Ş. Doğan & M. Sezen Güneş (Ed.), Köktürk Yazısının Okunuşunun 125. Yılında Orhun’dan Anadolu’ya Uluslararası Türkoloji Sempozyumu Bildiriler Kitabı (c. 2, s. 858–878) içinde. İstanbul: Kesit Yayınları.
• Kaya, C. (2020). Köktürkçe isi/işi ~ kisi/kişi üzerine. Ardahan Üniversitesi İnsani Bilimler ve Edebiyat Fakültesi Belgü Dergisi, 5, 19–26.
• Kızlasov, İ. L. (2002). Pamyatniki runiçeskoy pis’mennosti Gornogo Altaya (Çast’ I). Gorno-Altaysk.
• Konkobayev, K., Useev, N., & Şabdanaliyev, N. (2015). Atlas drevnetyurkskih pis’mennıh pamyatnikov Respubliki Altay. Astana: Gılım Press.
• Kormuşin, İ. V. (1997). Tyurkskiye Yeniseyskiye yepitafii: Tekstı i issledovaniya. Moskva: Nauka Press.
• Malov, S. Ye. (1952). Yeniseyskaya pis’mennost’ Tyurkov: Tekstı i perevodı. Moskva–Leningrad.
• Nadelyayev, V. M. (1973). Drevnetyurkskaya runiçeskaya nadpis’ iz Koş-Ağaça. İzvestiya SO RAN SSSR, 1, 108–110.
• Nadelyayev, V. M., Nasilov, D. M., Tenişev, E. R., & Şçerbak, A. M. (1969). Drevnetyurkskiy slovar’. Leningrad: Akademiya Nauk SSSR.
• Orkun, H. N. (1940). Eski Türk yazıtları III. İstanbul: Türk Dil Kurumu Yayınları.
• Radloff, W. (1895). Die alttürkischen Inschriften der Mongolei. St. Petersburg.
• Recebov, E., & Memmedov, Y. (1993). Orhon–Yenisey abideleri. Bakü.
• Röhrborn, K. (1979). Uigurisches Wörterbuch. Wiesbaden: Franz Steiner Verlag.
• Sağol Yüksekkaya, G. (2017). Remarks on the etymology of Old Turkic yutuz. Acta Orientalia Academiae Scientiarum Hungaricae, 70(4), 359–396.
• Scharlipp, W.-E. (1995a). China and Tibet as referred to in the Old Turkish inscriptions. Diogenes, 43(3), 45–52.
• Scharlipp, W.-E. (1995b). Emotionalität in den Jenissej-Inschriften. M. Erdal & S. Tezcan (Hrsg.), Beläk Bitig (s. 169–175) içinde. Wiesbaden: Harrassowitz Verlag.
• Şirin User, H. (2011). Runik Türk yazıtları çerçevesinde katun ve kunçuy. M. Ölmez vd. (Yay.), Ötüken’den İstanbul’a Türkçenin 1290. Yılı Sempozyumu Bildiriler Kitabı (s. 281–294) içinde. İstanbul: İBB Yayınları.
• Şirin, H. (2016a). Eski Türk yazıtları: Söz varlığı incelemesi. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
• Şirin, H. (2016b). Dağlık Altay bölgesi yazıtları: Yeni okuma ve anlamlandırma denemeleri. Türk Dünyası, 42, 167–172.
• Tekin, Ş. (2016). İştikakçının köşesi. İstanbul: Dergâh Yayınları.
• Tekin, T. (1964). On a misinterpreted word in the Old Turkic inscriptions. Ural-Altaische Jahrbücher, 35, 134–144.
• Tekin, T. (2003). Orhon Türkçesi grameri. İstanbul: Türk Dilleri Araştırmaları Dizisi.
• Tıbıkova, L. N., Nevskaya, İ. A., & Erdal, M. (2012). Katalog drevnetyurkskih runiçeskih pamyatnikov Gornogo Altaya. Gorno-Altaysk.
• Tokyürek, H. (2016). Runik Türk yazıtlarında ve eski Uygur metinlerinde kadın hiyerarşisi. Türk Dili Araştırmaları Yıllığı Belleten, 61(1), 119–129.
• Uygur, C. V. (2015). Dul (tul) kelimesine dair. A. Bilgin (Ed.), XI. Milli Türkoloji Kongresi Bildirileri (c. 1, s. 187–200) içinde. İstanbul: İBB Yayınları.
• Vasilyev, D. D. (1978). Drevnetyurkskaya epigrafika yujnoy Sibiri. Tyurkologiçeskiy Sbornik 1975, 92–101.
• Vasilyev, D. D. (1983). Korpus Tyurkskih runiçeskih pamyatnikov basseyna Yeniseya. Leningrad: Akademiya Nauk SSSR.
• Vasilyev, D. D. (1995). Dağlık Altaylardaki Kalbak-Taş mabedinin Göktürk yazıtları. Türk Dili Araştırmaları Yıllığı Belleten, 1993, 91–97.
• Zieme, P. (1992). Some remarks on Old Turkish words for wife. Türk Dili Araştırmaları Yıllığı Belleten, 1987, 305–309.