Bir Hanedanın Dağılışı: Rus Arşiv Belgelerinde Küçüm Han Ailesi Kadınlarının Durumu

Yıl 2025, Cilt: 26 Sayı: Özel Sayı, 1727 - 1746, 30.12.2025

Yusuf Akbaba

Öz

Bu çalışma, Sibir Hanlığı hükümdarı Küçüm Han’ın 20 Ağustos 1598 tarihinde Andrey Voyeykov ile girdiği son çarpışmayı kaybetmesi sonucunda esir alınan Hanbikelerin ve hanedan kadınlarının yaşadıklarını arşiv belgelerinden yararlanılarak hem bireysel bir trajedi olarak hem de mekân, kimlik ve aile kavramları çerçevesibnde analiz etmeyi amaçlamaktadır. Arşiv belgeleri dışında mevcut literatürde özellikle Rus tarihçilerin derlediği belgeler önemli bir kaynak teşkil etse de bu belgelerin içerdiği detaylar çoğu zaman yorumsuz bırakılmıştır.
Çalışmada, esir edilen Hanbikelerin Rusya’da nasıl konumlandırıldıkları, yaşadıkları yerler, toplumsal yaşantıları ve evlilik ilişkileri gibi konulara odaklanılmaktadır. Belgelerden tüm bu sorulara cevap aranmış ve hanbikelerin pasif figürler değil, dönemin siyasal ve kültürel manada önemli figürleri olduğu ortaya konulmaya çalışılmıştır.

Anahtar Kelimeler

Kadın , Hanbike , Sibirya , Aile

The Disintegration of a Family: The Condition of Kuchum Khan’s Female Relatives in Russian Archival Records

Öz

This study aims to analyze the experiences of the Hanbikes (royal women) and female members of the dynasty who were taken captive following the defeat of Küçüm Khan, the ruler of the Siberian Khanate, in his final battle against Andrey Voyeykov on August 20, 1598. Drawing on archival documents, the research approaches this historical episode both as a personal tragedy and through the lenses of space, identity, and family.
Although documents compiled by Russian historians constitute a significant portion of the existing literature alongside archival sources, the details found in these records have often been left unexamined or without interpretation.
The study focuses on how the captured Hanbikes were positioned in Russia, the places they lived, their social lives, and their marital relationships. The documents were examined to find answers to all these questions, and it was attempted to demonstrate that the Hanbikes were not passive figures, but rather important figures in the political and cultural sense of the period.

Anahtar Kelimeler

woman , hanbike , siberia , family

Kaynakça

• Arşiv Belgeleri
• RGADA, F. 130, op. 1, D. 6, L. 2.
• RGADA, F. 130, op. 1, D. 6, L. 4.
• RGADA, F. 130, op. 1, D. 7, L. 17–18.
• RGADA, F. 130, op. 1, D. 7, L. 35.
• RGADA, F. 130, op. 1, D. 7, L. 43.
• RGADA, F. 131, op. 1, 1598, D. 2, L. 1–16.
• RGADA, F. 131, op. 1, 1598, D. 2, L. 19.
• RGADA, F. 131, op. 1, 1598, D. 2, L. 22–24.
• RGADA, F. 131, op. 1, 1598, D. 2, L. 24.
• RGADA, F. 131, op. 1, 1598, D. 2, L. 31–36.
• RGADA, F. 131, op. 1, 1598, D. 2, L. 40.
• RGADA, F. 131, op. 1, 1598, D. 2, L. 43–44.
• RGADA, F. 131, op. 1, 1598, D. 2, L. 61–65.
• Araştırma Eserleri
• Acar, S. (2013). Kazan Hanlığı–Moskova Knezliği siyasi ilişkileri (1437–1552). Ankara: Türk Tarih Kurumu.
• Anderson, B. (1995). Hayali cemaatler: Milliyetçiliğin kökenleri ve yayılması. İstanbul: Metis Yayınları.
• Atlasi, H. (1911). Sibir tarihi. Kazan: Elektro-Tipografiya Umid.
• Belyakov, A. V. (2019). Tsaritsı Sibirskie. Zolotoordınskoe Obozrenie, 7(2), 372–391.
• Davie, N. (2023). Captivity, gender and war: Female prisoners of war in Britain 1803–1816 [Yayımlanmamış seminer bildirisi]. Groupe de recherche sur l’eugénisme et le racisme, Paris.
• Kamilovna, İ. L. (2019). O kotorıh tyurkizmah v torgovo-ekonomiçeskoy leksike russkogo yazıka. Ufa: Rits Başgu.
• Karakulak, M. (2019). Haydut ve devlet: Yermak’ın Batı Sibirya seferi. Çanakkale Araştırmaları Türk Yıllığı, 27, 273–296.
• Kırımlı, H. (2022). Geraylar ve Osmanlılar: Kırım Hanlık hânedânının Osmanlı Devleti’ndeki hikâyesi. İstanbul: Ötüken Neşriyat.
• Krammer, A. (2008). Prisoners of war: A reference handbook. Connecticut: Praeger Security International.
• Malkova, T. V. (2014). İstoriya razvitiya denejnoy sistemı v Rossii. Tomsk: İzdatelstvo Tomskogo Politehniçeskogo Universiteta.
• Maslyujenko, D. N. ve Ryabinina, E. A. (2017). Braçnaya politika praviteley Tyumenkogo i Sibirskogo hanstv. Srednevekovıe Tyurko-Tatarskie Gosudarstva, 9, 103–109.
• Maslyujenko, D. N. ve Ryabinina, E. A. (2011). Osobennosti povsednevnoy jizni plennıh Kuçumoviçey v Moskovskom gosudarstve (1598–1599). Srednevekovıe Tyurko-Tatarskie Gosudarstva, 3, 75–93.
• Miller, G. F. (1937). İstoriya Sibiri I. Moskva–Leningrad: İzdatelstvo Akademii Nauk.
• Nebolsin, P. İ. (1849). Pokorenie Sibiri. Sankt Peterburg: İzdatelstvo Glazunova i Komp.
• Sever, Z. (2024). 17. asırda Rus idaresi altında Küçümoğulları ve Sibir Hanlığı’nı yeniden diriltme çabaları. Türk Dünyası İncelemeleri Dergisi, 24(2), 571–588.
• Sibani, C. M. ve Faith, E. G. (2025). Prisoners of war: Analyzing their challenges and precarious living conditions. The Mangrove Journal of History and International Diplomacy, 1(2), 218–232.
• Sibir Hanlığı Kronikleri I: Yesipov Kroniği (Çev. F. Ünal, M. Özkan, M. Karakulak, Z. Sever & H. Arslantürk). (2020). İstanbul: Ötüken Neşriyat.
• Sibir Hanlığı Kronikleri III: Remezov Kroniği (Çev. F. Ünal, M. Özkan, M. Karakulak, Z. Sever & H. Arslantürk). (2020). İstanbul: Ötüken Neşriyat.
• Sibirskiya Letopisi. (1907). Sankt Peterburg: Tipografiya İmperatorskoy Arheologiçeskoy Kommissii.
• Topsakal, İ. ve Yılmaz, M. (2021). Bağımsızlığa adanmış bir hayat: Küçüm Han. Tarih Dergisi, 75, 17–31.
• Velyaminov-Zernov, V. V. (1866). İzsledovanie o Kasimovskih tsaryah i tsareviçah III. Sanktpeterburg: Tipografiya İmperatorskoy Akademii Nauk.
• Yolsever, U. (2025). I. Sahib Giray Han ve dönemi. Ed. Meryem Kaçan Erdoğan. İstanbul: Efe Akademi Yayınları.