Türk Kültüründe Maske Geleneği
Öz
Orta Paleolitik’ten günümüze ulaşan maske; Türk kültür havzasında Sibirya-Balkanlar aksında şamanistik ritüellerden savaş teçhizatı ve halk tiyatrosuna uzanan geniş bir işlevsel çeşitlilik sergilemektedir. Bu çalışma, Türk maske kültürünün kökenlerini; ritüel, gömü ve savaş maskeleri üzerinden incelemeyi hedeflemektedir. Özellikle Taştık kültürü mezarlarında bulunan alçı maskeler ile Uygur Türkleri ve Anadolu köylerindeki maskeli halk oyunları üzerinden, bu geleneğin gösteri sanatlarındaki işlevi ele alınmaktadır. Betimsel analiz yöntemi kapsamında yürütülen bu çalışmada, elde edilen bulgular doğrultusunda ZBrush yazılımı kullanılarak Türk maskelerine ilişkin örnek üç boyutlu tasarımlar geliştirilmiştir. Tasarım sürecinde kurt, hayat ağacı ve at figürleri temel alınmıştır. Çalışma; Türk kültüründeki maske olgusunun ritüelistik ve sembolik değerini vurgularken, geleneksel mitolojik unsurların dijital yöntemlerle yeniden yorumlanarak güncel sanat pratiklerinde sürdürülebilir bir kültürel miras teşkil ettiğini vurgulamayı amaçlamaktadır.
Anahtar Kelimeler
Türk maskesi, Gömü maskesi, Savaş maskesi, Ritüel maskesi, Şamanizm.
Kaynakça
- Akın, B. A. (2011). Türklerde Şamanizm ve Oyun İlişkisi. Güzel Sanatlar Enstitüsü Dergisi, (25), 1–13. https://izlik.org/JA36HD96BW
- And, M. (2012). Oyun ve Bügü: Türk Kültüründe Oyun Kavramı. Yapı Kredi Yayınları.
- Artun, E. (t.y.). Ritüel Kökenli Çukurova Tören ve Köy Seyirlik Oyunlarında “Canlandırma, Hayvan Benzetmecesi ve Semboller” (ss. 191–196). Çukurova Üniversitesi Türkoloji Araştırmaları Merkezi. https://turkoloji.cu.edu.tr/CUKUROVA/sempozyum/semp_2/artun.pdf
- Bağcı, A. (2018). Şamanizm inancında ritüel maskeleri ve gömü maskeleri. Türk Dünyası Dil ve Edebiyat Dergisi, (46), 27–55. https://doi.org/10.24155/tdk.2018.79
- Bayat, F. (2006). Ana hatlarıyla Türk şamanlığı. Ötüken Yayınları.
- Belavin, A. M., Krylasova, N. B. ve Ivanov, V. A. (2015). Urals and the Problem of 'Eastern Ancestral Home' of Hungarians. European Journal of Science and Theology, 11(3), 201–207. https://ejst.tuiasi.ro/Files/52/20_Belavin%20et%20al.pdf
- Campbell, J. (1960). The Masks of God: Primitive Mythology. Secker & Warburg.
- Çoban, R. E. (2025). Codex Cumanicus’taki “Tovulga” Sözcüğünün Maddî Kültür Tarihi Bağlamında Değerlendirilmesi. Genel Türk Tarihi Araştırmaları Dergisi, 7(14), 401–414.
- Çoruhlu, Y. (2012). Arkeolojik Kazı Sonuçlarına Göre Türklerde Mezarlara At Gömme Geleneği. İçinde Tarih ve Medeniyetler Tarihi (ss. 1051–1069). Atatürk Dil ve Tarih Yüksek Kurumu.
- Çoruhlu, Y. (2014). Türk Sanatında Hayvan Sembolizmi. Kömen Yayınları.